Ирландияның Моңахан қаласы

Кіріспе

Монаган – Ирландияның Монаган округінің орталық қаласы. Бұл атау сол округтің азаматтық приходына және Монаган барониясына да берілген. 2022 жылғы халық санауы бойынша қаланың халқы 7 894 адамды құрайды.

Этимология

Ирландша Muineachán атауы ирландша muine сөзінің қысқартылған көпше түрінен шыққан, ол "бұталы жер" (қалың өскен аймақ) немесе кейде "кішкентай төбешік" дегенді білдіреді. Ирландиялық тарихшы және жазушы Патрик Уэстон Джойс мұны "кішкентай төбелер мен бұталы жерлерге толы орын" деп түсіндірген. Монаган округі кеңесі ұсынатын нұсқа – "кішкентай төбелер елі", ол аймақтағы көптеген дөңгелек төбелерге сілтеме жасайды.

Ерте тарих

Менапий кельт тайпасы Птолемейдің 150 жылғы Ирландия картасында есімдері аталады, онда олар алғашқы отары – Менапиа – Ленстер жағалауында б.з.д. 216 ж. құрғандығы көрсетілген. Кейін олар Лох-Эрне маңына қоныстанды, «Фир-Манах» деп белгілі болды және Ферманаг пен Монаганға аттарын берді. VII ғасырдың Ольстер патшасы Монган мак Фиахнай Мананнан мак Лирмен байланысты бірнеше аңыздың басты кейіпкері болып табылады. Олар Ирландияның барлық аймақтарына таралып, тарихи ирландтық (сондай-ақ шотландтық және мэнктік) руларына айналды. Клонтибрет шайқасы 1595 жылдың мамыр айында Монаган графтығының солтүстігінде Тир-Еогейн аймағындағы Ан О’Нилл (О’Нилл) және Англия тажының күштері арасында өтті. Монаган аумағы 1591 жылы Макмахон руының бақылауынан алынып, Макмахон басшысы Дублин үкіметінің бұйрығымен дарға асылды; бұл Тоғыз жылдық соғысқа және Тюдорлардың Ирландияны жаулап алуына әкелген оқиғалардың бірі болды. 1801 жылы Монаган қаласы және Россмор иелігінің қалған бөлігі Вестенра отбасының меншігіне өтті. Россмор иелігі сол жылдың тамызында 2-ші барон Россмор Уорнер Вестенраға оның інісінен мұра болып көшті. Канал коммерциялық сәттілікке жете алмады және 1931 жылы ресми түрде тоқтатылды. Ольстер темір жолы 1858 жылы Монаганды Белфастпен, ал 1863 жылы Клонда Дундалк және Эннискиллен темір жолымен байланыстырды. Бұл Джозеф Девлиннің Ұлыбритания парламентінде «Ирландиядағы жалғыз табысты мекемелер – психиатриялық ауруханалар» деген мәлімдеме жасауына себеп болды. 1974 жылдың 17 мамырында, жұма күні кешкі сағаттарда Ольстер лоялистік автокөлігі жарылып, жеті адам қаза тапты. Көлік сол күні түстен кейін Портадаунда ұрланған еді және жарылыс Солтүстік жолдағы Грейсен пабының жанында болды. Патшалық бомба Пэдди Аскин (44), Томас Кэмпбелл (52), Томас Кроаркин (36), Арчи Харпер (73, төрт күннен кейін қайтыс болды), Джек Траверс (28), Пегги Уайт (45) және Джордж Уильямсон (72) қазасына себепкер болды. Сонымен қатар, көптеген азаматтар жарақат алды және қаланың инфрақұрылымына ауыр зақым келді, Солтүстік жол мен Милл көшесі ең көп зардап шеккен аймақтардың ішінде болды. Бұл Солтүстік Ирландиядағы қақтығыстар кезінде Республикадағы сирек автокөлік бомбалаудың бірі болды; сол күні Дублинде «Дублин және Монаган бомбалаулары» деп белгіленген тағы үш бомба жарылды. 1993 жылы Ольстер еріктілер күштері (UVF) жауапкершілікті мойнына алды. 2004 жылдың 17 мамырында, оқиғаның 30 жылдығына орай, Ирландияның сегізінші президенті Мэри МакАлиз құрбандардың есіміне арналған ескерткішті ашты. Сиран О’Кернай жобалаған құмтас және металдан жасалған бағанада бомбалаудың жеті құрбанының әрқайсысының есімі жазылған жеті шам бар және ол Ирландия тарихындағы қараңғы күндердің бірін еске салады.

The Menapii Celtic tribe are specifically named on Ptolemy's 150 AD map of Ireland, where they located their first colony – Menapia – on the Leinster coast c. 216 BC. They later settled around Lough Erne, becoming known as the Fir Manach, and giving their name to Fermanagh and Monaghan. Mongán mac Fiachnai, a 7th century King of Ulster, is the protagonist of several legends linking him with Manannan mac Lir. They spread across Ireland, evolving into historic Irish (also Scottish and Manx) clans. The Battle of Clontibret, fought between the forces of The Earl of Tyrone, An Ó Néill (The O'Neill), of Tír Eoghain, and the English Crown, was fought in northern County Monaghan in May 1595. The territory of Monaghan had earlier been wrested from the control of the MacMahon sept in 1591, when the leader of the MacMahons was hanged by authority of the Dublin government; this was one of the events that led to the Nine Years War and the Tudor conquest of Ireland. In 1801, Monaghan Town, along with the rest of the Rossmore Estate, became the property of the Westenra family. The Rossmore Estate was inherited in August of that year by Warner Westenra, 2nd Baron Rossmore, from his uncle. The canal was never a commercial success and was formally abandoned in 1931. The Ulster Railway linked Monaghan with and Belfast in 1858 and with the Dundalk and Enniskillen Railway at Clones in 1863. This led to the claim by Joseph Devlin in the House of Commons of the United Kingdom that "the only successfully conducted institutions in Ireland are the lunatic asylums". On 17 May 1974 an Ulster loyalist car bomb exploded in the Friday evening rush hour, killing seven people. It was detonated outside Greacen's public house on North Road in a car that had been stolen earlier that afternoon in Portadown, Northern Ireland. The bomb killed Paddy Askin (44), Thomas Campbell (52), Thomas Croarkin (36), Archie Harper (73, died four days later), Jack Travers (28), Peggy White (45) and George Williamson (72). It also injured scores of civilians and caused extensive damage to the fabric of the town with North Road and Mill Street among the areas worst affected. This was one of the few car bombings in the Republic during The Troubles, which were centred on Northern Ireland; three other bombs exploded on the same day in Dublin in what became known as the Dublin and Monaghan bombings. The Ulster loyalist paramilitary group Ulster Volunteer Force (UVF) claimed responsibility in 1993. A monument in memory of the victims was unveiled by the eighth President of Ireland Mary McAleese on 17 May 2004, on the occasion of the 30th anniversary of the atrocity. The sandstone and metal column containing seven light wells bearing the names of each of the seven victims of the bombing was designed by Ciaran O'Cearnaigh and stands as a reminder of one of the darkest days in Ireland's modern history.

Мәдениет

Монаган Ирландияның ең беделді және танымал блюз фестивальдерінің бірі – Harvest Time Blues Festival-ге төңкеріліс жасай беруде. Ол әр жылғы қыркүйек айында Монаган қаласында өткізіледі. 1969 жылы тұңғыш рет ұйымдастырылған «Ориэльдің скрипкашысы» Муйнахан сайысы (Фейле Ориэль деп те аталады) 2009 жылы 40 жылдығын тойлау үшін қайта жанданды. Ол әр мамыр айындағы мерекелік демалыс күндері өткізіледі. 1974 жылы құрылған Монаган округінің мұражайы Ирландиядағы жетекші провинциялық мұражайлардың бірі саналады және 1980 жылы Еуропа Кеңесінің беделді сыйлығымен марапатталды. Мұражай Хилл көшесінде орналасқан, бұрын екі жеке үй болған үш қабатты орта викториялық тас ғимаратта жайғасқан. Оның мақсаты – келушілерді Монаган округінің тарихымен және оның халқымен таныстыру. «Гараж» театры – Монаган білім беру кампусындағы өнер орталығы. Онда драма, музыка, би және кино сияқты алуан түрлі шаралар ұйымдастырылады. Қалада Монаган Юнайтед футбол клубы орналасқан, ол бұрын Ирландия лигасының Жоғарғы дивизионында өнер көрсеткен.

Жергілікті билік

Жергілікті мәселелерді Монаган қалалық кеңесі шешеді, оның алты мүшесі Монаган округтік кеңесінің де мүшелері болып сайланады. Қала, Монаган округтік кеңесіне сайлаулардағы жергілікті сайлаулар үшін Монаган округінің және Дайл Эйренге сайлаулардағы Каван-Монаган сайлау округінің бір бөлігін құрайды. Монаган қалалық үйі – шамамен 1880 жылға дейін салынған бұрынғы банк бөлімшесі. Қалалық кеңестегі ең үлкен партия – Синн Фэйн, ол алты орынның екеуінде отыр. Fine Gael және Fianna Fáil партияларының әрқайсысы бір орынға ие, сондай-ақ екі тәуелсіз өкіл бар.

Қала құрылысы мен сәулеті

Қала орталығы төрт өзара байланысты алаңнан тұрады: Базар алаңы (немесе көшесі), Шіркеу алаңы, Алмаз және Ескі Крест алаңы. Он жетінші ғасырдан бері Монаган қаласындағы ең көне сақталған сәулеттік ескерткіш – "Ескі Крест", ол Ескі Крест алаңында орналасқан. Бұл нақтыда крест екеніне толық келісім жоқ, бірақ ол XVII ғасырға тән күн сағаты болуы мүмкін. Алғашқыда қаланың дәстүрлі орталығы – Даймонд алаңында орналасқан, ол жалдау үшін крест ретінде және хабарламалар жариялау үшін қолданылған. 1876 жылы Россмор ескерткішінің құрылысына орын беру үшін қазіргі орнына көшірілді. Сегізінші ғасырдан бері сақталған екі маңызды ғимарат бар: Милл көшесіндегі Авимор үйі (1760 жылы салынған) және Базар алаңындағы "өте әдемі" Базар үйі (1792 жылғы). Монаган XIX ғасыр сәулетінің жоғары сапасымен ерекшеленеді, ол тартымды қала орталығына және айналасына мәртебелілік сыйлайды. Оның Виктория дәуіріндегі ғимараттарының ішінде Джозеф Велланд жобалаған және 1830 жылы салынған Шіркеу алаңындағы Монаган сот үйі ең сәндісі болып табылады. Дориялық бағаналары бар құмтас фасады, Ганновер үйінің патшалық гербі бейнеленген фронтонды қолдайды, Монаган сот үйі Шіркеу алаңының ажырамас бөлігін құрайды. Даймонд алаңындағы Россмор ескерткіші 1876 жылы Виндзор сарайында аң аулау барысында қаза тапқан 4-ші барон Россмордың құрметіне салынған. Бұл Виктория дәуіріндегі ескерткіш, сәулет тарихшысы К.Е.Б. Бретттің айтуынша, "құдіретті және көзге түсетін" және Combilift материалдық тасымалдау нарығының маңызды қатысушысы. Туризмді жандандыру мақсатында Үлстер каналын қайта ашу жобасы іске асырылуда, бұл жоба Солтүстік Ирландияның Ньюри сияқты қалаларынан Монаган арқылы Лимерикке және тіпті Дублинге дейін кемелердің қатынай алуына мүмкіндік береді. Монаган бұрын жиһаз өндірісінде дамыған. 1990 жылдан бері жаһандық бәсекелестік салдарынан бұл өндіріс айтарлықтай төмендеді. Дегенмен, Rossmore Furniture (атын қаланың жанындағы Россмор орман паркінен алған) сияқты өндірушілер қаладан жұмысын жалғастыруда.

The centre of the town is made up of four interconnecting squares: Market Square (or Street), Church Square, The Diamond and Old Cross Square. Dating from the seventeenth century, the oldest remaining architectural feature in Monaghan town is the "Old Cross" – located in Old Cross Square. It is not fully agreed that it is in fact a cross, but may in fact have been a seventeenth century sundial. It was originally located in the Diamond, the traditional centre of the town, and was used as a hiring cross and for the attaching of proclamations. It was moved to its present location in 1876 to allow for the construction of the Rossmore Memorial. Two landmark buildings remain from the eighteenth century, Aviemore House (built in 1760) on Mill Street and the "extremely elegant" Market House (from 1792) on Market Square. Monaghan is notable for the quality of its nineteenth century architecture, which adds a sense of dignity to the attractive town centre and its environs. Of its Victorian buildings, the Monaghan Courthouse on Church Square, designed by Joseph Welland and built in 1830, is the most stately. With its sandstone facade of Doric columns supporting a pediment that bears the royal arms of the House of Hanover, Monaghan Courthouse constitutes an integral part of Church Square. The Rossmore Memorial in The Diamond was built in 1876 as a memorial to The 4th Baron Rossmore, who died after a hunting accident at Windsor Castle in 1874. This Victorian monument, described by architectural historian C. E. B. Brett as "formidable and striking" and Combilift major participants in the materials handling market. There is a campaign to boost tourism by reopening the Ulster Canal in a scheme which would eventually allow boats to travel from towns in Northern Ireland, such as Newry, by way of Monaghan to places as far south as Limerick, as well as Dublin. Monaghan once had a thriving furniture manufacturing industry. Since 1990, this has diminished greatly under global competition. However, manufacturers such as Rossmore Furniture (which took its name from Rossmore Forest Park, situated just outside the town) continue to operate from the town.

Бауырлас қала

Монаган Нью-Брансуик провинциясының Мирамичи қаласымен бауырласып, байланыс орнатқан.