Шотландия тарихы: «Senchus fer n Alban» қолжазбасы

Кіріспе

Senchus fer n Alban (Шотландия халқының тарихы) – 10-ғасырда жазылған деп саналатын ежелгі ирланд ортағасырлық мәтін. Онда Даль Риата патшаларының әулеттері және Даль Риата құрамына кірген мемлекеттердің тізімі келтірілген.

Сипаттама

Сенхус бірнеше қолжазбада сақталған, олардың ең маңыздысы Дубхалтах Мак Фирбисиге, кейін Эдвард Льюйдке тиесілі болған. Бұл қолжазба, Тринити колледжі Дублиндегі H.2.7 белгісімен сақталатын, 14 ғасырда Lúcás Ó Dalláin жасаған, ол, мүмкін, Uí Maine бас ақыны және тарихшысы Seán Mór Ó Dubhagáin (1372 жылы қайтыс болған) еді. Бұл қолжазба бұрын Uí Maine кітабының бір бөлігі деп есептелген, бірақ қазір бұл пікір қолдау таппайды. Басқа мысалдар Баллимоте кітабында (1384–1406), Лекан кітабында (1418 жылға дейін) және Мак Фирбисигтің 17 ғасырғы генеалогиялық жинақтарында кездеседі. Ол, 7 ғасырдағы бұрынғы құжаттардан алынған болуы мүмкін, олар латын тілінде жазылған деп саналады. Сенхус салыстырмалы түрде қысқа құжат, қолданылған нұсқасына байланысты шамамен 70-80 жолдан тұрады. Оған Genelaig Albanensium қосымшасы бар, онда Máel Coluim mac Cináeda және Causantín mac Cuilén, Альба патшалары, сондай-ақ Ainbcellach mac Ferchair және басқа Даль Риата патшаларының шежірелері келтірілген. Сенхустың көптеген нұсқалары Даль Риатаның шығу тегі туралы мифті Eochaid Muinremar және Erc ұлдарынан, олардың ішінде Фергус Мордан бастайды. Мак Фирбисигтің Сенхус нұсқасы Даль Риатаны Síl Conairi және Cairpre Riata (Rígfhota) арқылы шығарады, ол Conaire Mór және/немесе Conaire Cóem ұлы, және Беданың Historia ecclesiastica gentis Anglorum еңбегіндегі Reuda болуы мүмкін. Genelaig Albanensium және Rawlinson B 502 қолжазбасындағы ұқсас шежірелер Cairpre Riata-ны Фергус Мор мак Eirc-тің он немесе он бесінші буынындағы ата-бабасы етеді. Сенхустың тарихи құндылығы көбінесе оның кейінгі бөлімдерінде, онда Даль Риатаның тарихи патшалары тізімделген. Миф 6 ғасырдың ортасында Conall mac Comgaill билігі кезінде аяқталып, тарих басталуы мүмкін. Сенхустағы шежірелердегі соңғы анықталған патша – Conall Crandomna, ол шамамен 660 жылы қайтыс болған. Сенхус Даль Риатаның бөлімдерін – Cenél nGabráin, Cenél Loairn және Cenél nÓengusa – және олардың әскери міндеттемелерін тізімдейді, бұл Cenél Comgaill Cenél nGabráin құрамында болған кезде болған сияқты. Бұл бөлімдердің көне болуы міндетті емес, ал ұсынылған тізімдерде мәселелер бар. Сенхус, егер болса, Даль Риатаның бір бөлігі болған Ирландия жерлері үшін туыстық байланыстарды немесе әскери міндеттемелерді тізімдемейді. Сенхустың ерекше ерекшелігі – Cenél Loairn жерінде Airgíalla халқының болуы. Бұл Ирландиядан келген қоныс аударушылар ма, әлде "қосымша клиенттер" деп белгіленген адамдар ма, бұл әлі анық емес. Сенхус Британ аралдарындағы теңіз шайқасы туралы ең ерте сілтемені ұсынады. 719 жылы қарсыластар тобы арасындағы ұрыс туралы қысқаша хабарлама бар.

The Senchus exists in a number of manuscripts, of which the most important belonged to Dubhaltach Mac Fhirbhisigh and then to Edward Lhuyd. This, Ms. H.2.7 held by Trinity College Dublin, was compiled in the 14th century by Lúcás Ó Dalláin, probably working with Seán Mór Ó Dubhagáin (died 1372), the chief poet and historian of the Uí Maine. This manuscript was once thought to have formed part of the Book of Uí Maine, but this is no longer considered plausible. Other examples are found in the Book of Ballymote (1384x1406), the Book of Lecan (before 1418), and in Mac Fhirbhisigh's 17th century genealogical compilations. It may have been derived from earlier documents of the 7th century which are presumed to have been written in Latin. The Senchus is a relatively short document, around 70 or 80 lines of type depending on the variant used. To it is appended the Genelaig Albanensium which contains genealogies of Máel Coluim mac Cináeda and Causantín mac Cuilén, kings of Alba, and of Ainbcellach mac Ferchair and other Dál Riata kings. Most versions of the Senchus follow the late myth of the Dál Riata origins by beginning with Eochaid Muinremar and the sons of Erc, Fergus Mór among them. Mac Fhirbhisigh's own version of the Senchus traces Dál Riata to the Síl Conairi and Cairpre Riata (Rígfhota), son of Conaire Mór and/or Conaire Cóem, who may be the Reuda of Bede's Historia ecclesiastica gentis Anglorum. The Genelaig Albanensium, and the similar genealogies in the Rawlinson B 502 manuscript, make Cairpre Riata an ancestor in the tenth or fifteenth generation of Fergus Mór mac Eirc. The historical value of the Senchus rests largely in its later sections, which include historical kings of Dál Riata — myth may end and history begin in the reign of Conall mac Comgaill in the middle of the 6th century. The last king who can be identified in the genealogies contained in the Senchus proper is Conall Crandomna, who died around 660. The Senchus lists the divisions of Dál Riata—the Cenél nGabráin, the Cenél Loairn, and the Cenél nÓengusa—and their obligations for military service, apparently at a time when the Cenél Comgaill remained part of the Cenél nGabráin. These divisions need not be of great antiquity, and the lists provided are not without problems. The Senchus lists no kindreds or military obligations for the Irish lands, if any, which may have formed part of Dál Riata. One curious feature of the Senchus is the presence of Airgíalla in the lands of the Cenél Loairn. It is not apparent whether these represent settlers from Ireland, or simply people to whom the label "additional clients" was applied. The Senchus lists what is believed to be the oldest reference to a naval battle in the British Isles. There is a brief record of an engagement between rival Dalriadan groups in 719.