Кіріспе
Донегал ( /dʌnɪˈɡɔːl/, /dɒn/ DUNeeGAWL, DON; Contae Dhún na nGall) – Ирландияның Ольстер провинциясындағы және Солтүстік-Батыс аймағындағы округ. Округ солтүстігіндегі Донегал қаласының атымен аталған. Тарихи аумақ бойынша Тирконнелл немесе Тирконаилл (Тир Чонаилл) окруғы деп те белгілі болған. Донегал округі кеңесі – жергілікті кеңес, ал Лиффорд – округ орталығы. 2022 жылғы халық санауы бойынша халық саны 167 084 адамды құрады. Бұл Тирконнелл туаты немесе Гел корольдігіне (округ оның негізінде құрылған) және одан кейін құрылған графтыққа сілтеме жасайды. "Коналл жері" деген мағынаны білдіретін Тир Чонаилл (Тирконнелл) деген атауы 1922-1927 жылдар аралығында округтың ресми атауы болды.
County Donegal (,/d//ʌ//n//i/'/ɡ//ɔː//l//, /,/d//ɒ//n// / DUNeeGAWL, DON ; Contae Dhún na nGall) is a county of Ireland in the province of Ulster and in the Northern and Western Region. It is named after the town of Donegal in the south of the county. It has also been known as County Tyrconnell or Tirconaill (Tír Chonaill), after the historic territory. Donegal County Council is the local council and Lifford is the county town. The population was 167,084 at the 2022 census. in the south of the county. It has also been known by the alternative name County Tyrconnell or Tirconaill (Tír Chonaill, meaning 'Land of Conall'). The latter was its official name between 1922 and 1927. This is in reference to the túath or Gaelic kingdom of [[Tyrconnell (on which the county was based) and the earldom that succeeded it.
Тарих
Донегал графтығы бір кездегі күшті Клан Далаихтың мекені болды, оның ең танымал тармағы Клан О Домхнайл болды, ағылшын тілінде О'Доннелл әулеті деп белгілі. 1600 жылға дейін О'Доннеллдер Ирландияның ең бай және ең күшті туа бітуші ирландтық билеуші отбасыларының бірі болды. Ольстерде Тир-Эогейннің (Тировен немесе қазіргі Тайрон) Уи-Неилл (ағылшын тілінде О'Нилл деп аталады) ғана олардан күшті болды. О'Доннеллдер Ольстердің екінші ең күшті кланы немесе XIII ғасырдың басынан бастап XVII ғасырдың басына дейін билік жүргізген отбасы болды. Бірнеше ғасыр бойы О'Доннеллдер Тир Чонаилл (Тирконнелл) -ді басқарды, ол батыс Ольстердегі туат немесе гайелдік патшалық болды, ол қазіргі Донегал графлығының барлық аумағын қамтыды. О'Доннелл отбасының басшысы An Ó Domhnaill (ағылшын тілінде The O'Donnell) және Rí Thír Chonaill (ағылшын тілінде Tír Chonaill патшасы дегенді білдіреді) деген лауазымдарға ие болды. Дун на Нгалл қаласындағы (қазіргі Донегал қалашығы) Донегал қамалынан тұратын Тир Чонаиллдың О'Доннелл патшалары дәстүрлі түрде 1460 жылдардан бастап Килмакренанның жанындағы Дуон тасында тағайындалды. О'Доннеллдің патшалық немесе басты билігі 1607 жылдың қыркүйегінде, Ратмулланның жанындағы Портнамюррейден графтардың қашуынан кейін, жаңадан құрылған Донегал графтығында аяқталды. Қазіргі заманғы Донегал округінің гербі (1970 жылдардың басында) ескі О'Доннелл корольдік гербінің дизайнына ұқсас. Округ гербі – Донегал округінің және Донегал округі кеңесінің ресми гербі. Қазіргі Донегал округі 1585 жылы ағылшын патшасының бұйрығымен графтық болып құрылды. Дублин замкісіндегі ағылшын билігі жаңа округті Тир Чонаилл корольдігін Инишовеннің ескі иелігімен біріктіру арқылы құрды. Бұл жерде Ирландия Корольдік армиясының жасақтары орналасқанымен, Дублин билігі 1602 жылы Кинсаль шайқасынан кейін ғана Тир-Чонаилл мен Инишовенді толық бақылауға ала алмады. Жаңа Донегалл графтығына толық бақылау тек 1607 жылдың қыркүйегінде графтардың қашуынан кейін қол жеткізілді. Бұл 1608 жылғы О'Доэртидің көтерілісінің орталығы болды, онда Килмакренан шайқасы өтті. Округ 1610 жылдан бастап Ольстер плантациясы кезінде "қоныстандырылған" округтердің бірі болды. Дерри қаласы 1610 жылға дейін Донегал графтығының ресми бөлігі болды. Жарылыстан 13 мен 34 жас аралығындағы 18 ер адам мен бала қаза тапты.
Бөлудің әсері
1920 жылдардың басында Ирландияның бөлінуі Донегал округіне ауыр соққы берді. Бөліну округті экономикалық және әкімшілік тұрғыдан Дерриден айырды, ол ғасырлар бойы округтің негізгі порты, көлік және қаржы орталығы болып келген. Дерри, Батыс Тиронмен бірге, енді Біріккен Корольдікте қалған, ресми түрде Солтүстік Ирландия деп аталған жаңа, бөлек юрисдикцияның құрамына кірді. Бөліну сонымен қатар Донегал округінің енді Ирландия еркін мемлекеті (кейіннен 1937 жылдан бастап Ирландия) деп аталған жаңа доминиондағы қалған бөлігінен толықтай оқшаулануын білдірді. Округ Ирландия Республикасының қалған бөлігімен тек бірнеше шақырымдық ішкі шекара арқылы физикалық байланыста қалды. Донегал округін Дерри қаласы мен Батыс Тиронның табиғи артқы аймақтарынан бөліп тұрған шекараның болуы, округтің бөлінгеннен кейінгі экономикалық қиындықтарын күрт күшейтті. Округ экономикасы, Дерри қаласы сияқты, еуроның фунт стерлингке қатыстығындағы валюталық құбылмаларға өте сезімтал. Бұған қоса, 20 ғасырдың соңында Донегал округі Солтүстік Ирландиядағы "Түрбуленттіліктерден" (The Troubles) кері әсер көрді. Округ бірнеше бомбалау мен кісі өлтіру шабуылдарына ұшырады. 1987 жылдың маусым айында Корольдік Ольстер полициясының (RUC) қызметкері, Донегалдық констебль Сэмюэл МакКлейн, Драмкин маңындағы үйінде Уақытша Ирландия Республикалық Армиясы (Уақытша ИРА) тарапынан атып өлтірді. 1991 жылдың мамырындағы оқиғада, белгілі "Синн Фэйн" саясаткері, кеңесші Эдди Фуллертон, Ульстер қорғаныс қауымдастығы (UDA) – Уақытша ИРА-ның қарсыласы, Бункранадағы үйінде өлтірді. Бұл округтің экономикалық және әлеуметтік қиындықтарын одан әрі ушықтырды, бірақ 1998 жылдың сәуіріндегі Ұлы Жұма келісімінен кейін Солтүстік Ирландиямен экономикалық және әкімшілік интеграцияның күшеюі округке пайда әкелді. Донегал округін өз саясаткерлері "ұмытылған округ" деп атады, себебі үкімет оны дағдарыс кезінде де назарсыз қалдырады деген пікір қалыптасқан.
География және бөлімшелер
Ирландияның солтүстік-батыс бұрышында орналасқан Донегал аралдың ең солтүстік округі болып табылады. Мөлшері мен ауданы бойынша ол Ольстердегі ең үлкен округ және бүкіл Ирландиядағы төртінші ірі округ. Ерекшелігі, Донегал округі Ирландия Республикасындағы тек бір ғана округпен – Лейтрим округімен шекаралас. Оның құрлық шекарасының басым бөлігі (93%) Солтүстік Ирландияның үш округімен: Тирон округі, Лондондерри округі және Ферманаг округімен бөліседі. Республиканың қалған бөлігінен географиялық оқшаулану Донегал халқының ерекше мәдени сәйкестігін сақтауына себеп болды және округті "Мұнда бәрі басқаша" деген ұранмен таныстыруға мүмкіндік берді. Лиффорд округ орталығы болса, Леттеркенни округтің ең ірі қаласы болып табылады, онда 20 000-ға жуық адам тұрады. Леттеркенни және жақын орналасқан Дерри қаласы Ирландияның солтүстік-батысындағы басты экономикалық өзегін құрайды. Шындығында, Дерри қаласы 1610 жылға дейін Донегал округінің ресми бөлігі болған. Ол Солтүстік және Батыс аймағының (NUTS 2 еуропалық статистикалық аймақ) құрамына кіреді, оның ішінде шекаралық стратегиялық жоспарлау аймағының бөлігі болып табылады.
Бейресми аудандар
Аудан бұлшықтарда бірнеше дәстүрлі аймақтарға бөлінуі мүмкін. Батыста екі Гаэлтахт аймағы бар: Росс (Na Rosa), орталығы Дунгло (An Clochán Liath) қаласы, және Гведоре (Gaoth Dobhair). Солтүстік-батыста тағы бір Гаэлтахт аймағы орналасқан: Клоанели (Cloich Chionnaola), орталығы Фалькарра (An Fál Carrach) қаласы. Ирландия аралының ең солтүстік бөлігі үш түбек орналасқан жер: Инишовен, Фанад және Росгуилл. Ирландияның ең үлкен түбегі Инишовеннің басты халық шоғырланған жері – Бункрана қаласы. Ауданның шығысында Финн аңғары (Баллибофей қаласының төңірегінде) және Лаган аймағы (Антрим округінің оңтүстігіндегі Лаган аңғарымен шатастырмау керек), оның орталығы Рапхоу қаласында орналасқан.
География
Донегал – Ольстердегі ең таулы округ. Ол екі төменгі тау жотасынан тұрады: солтүстіктегі Дерривег таулары және оңтүстіктегі Блю-Стэк таулары. Ең биік шыңы – Эригал, ол Ирландиядағы округтердің ең биік 11-ші шыңы болып табылады. Оның жағалауы терең тілімделген, табиғи теңіз сағаларын құрайды, олардың ішінде Суилли және Фойл сағалары ең танымал. Донегал Ирландиядағы кез келген округтің ең ұзын құрлық жағалауына ие, ал жалпы жағалау ұзындығы (аралдарды қоса алғанда) ең ұзын немесе үшінші ұзын, өлшеу әдісіне байланысты. Жағалау ұзындығының бағалаулары ең аз мәннен басталып, Донегал округі кеңесі қолданатын ресми санға дейін жетеді. Слив лигасының жартастары Еуропадағы ең биік теңіз жартастарының қатарында, ал Малин Хед – Ирландия аралының ең солтүстік нүктесі. Жағалауда тұрақты тұрғындары бар Арранмор және Тори аралдары орналасқан, сондай-ақ уақытша тұрғындары бар көптеген аралдар бар. Ирландияның тоғызыншы ең ұзын өзені – 129 км ұзындықтағы Эрне өзені Баллишаннон қаласының жанындағы Донегал шығанағына құяды. Эрне өзені және Донегалдың басқа да су жолдары гидроэлектр энергиясын өндіру үшін бөгеттелген. 1846 және 1860 жылдар аралығында Эрне өзенін Шаннон өзенімен байланыстыратын канал салынды, ол Ирландиядағы ең ұзын кеме жүзе алатын су жолы болды. Жоба көптеген қиындықтарға тап болды және аяқталуынан он жыл өткен соң, 1870 жылы жабылды. Ирландия және Солтүстік Ирландия үкіметтерінің бірлескен күш-жігерімен 20-ғасырдың соңында канал қайта жаңартылды, ал 1994 жылы Шаннон-Эрн су жолы қайта ашылды. Тарихи тұрғыдан алғанда, Тир-Чонаилл патшалығының шығыс шекарасы Фойл өзенімен белгіленген. 17-ғасырда Фойл өзенінің батысындағы жерлер жаңадан құрылған Дерри қаласына берілді. Фойл әлі де Донегалдың шығыс шекарасының үлкен бөлігін белгілейді. Оңтүстікке қарай Дроуз өзені 9 км (6 миль) ұзындықтағы Лейтрим округімен табиғи шекараны құрайды. Донегалдың халық тығыздығы 34,2 адам/км², ол Ольстердегі ең төменгі көрсеткіш және Ирландиядағы бесінші ең төменгі көрсеткіш. Округта жабайы табиғат пен қорғау аймақтарының кең желісі бар, оның ішінде 46 Еуропалық Одақтың арнайы қорғалатын аймағы (SAC), 26 арнайы қорғалатын аймағы (SPA), сондай-ақ 14 табиғи мұра аймағы (NHA), 74 ұсынылған табиғи мұра аймағы, 145 ирландтық геологиялық мұра аймағы (IGH) және Ирландияның екінші ірі ұлттық паркі – Гленвег, ол Донегалдың солтүстік-батысына дейін созылады. Өзінің көрнекті ландшафты мен "әлемдік деңгейдегі жабайы табиғаты" арқасында Донегал 2017 жылы National Geographic журналының "Жердегі ең крутой орын" деп аталды. Конти сонымен қатар Lonely Planet-тің Best in Travel сериясы бойынша 2024 жылға әлемдегі 4-ші үздік аймақ болып танылды, ол Донегалды "үлкен жүрекпен таза жабайы" деп сипаттады. Округтегі орманды аумақ – , Ирландиядағы жалпы орман жамылғысы бойынша 4-орынды иеленеді. Тарихи орманды жою 1900 жылға қарай Донегалды ормансыз қалдырды. Округтегі орманның көп бөлігі 1930 жылдары ауылдық жұмыс орындарын құру мақсатымен, нашар ауыл шаруашылығы жерлері мен жоғары эмиграция деңгейі бар аймақтарда құрылған коммерциялық ағаш плантациялары болып табылады. Округте батыс және таулы аймақтарда кең көлемде аласа батпақтар орналасқан. Аласа батпақтардың аумағы – , шамамен округтің 30 пайызын құрайды.
Флора мен фауна
Донегалдың өсімдік және жануарлар мекендеу орталары алуан түрлі, округтің ішінде Ирландияның өсімдіктер мен жануарлар түрлерінің жартысынан астамын кездестіруге болады. Округтың шамамен 11,4 пайызы орманмен жабылған, бұл ұлттық орташа көрсеткішпен салыстырылады. Орманды жабын округ бойынша біркелкі таралмаған, кейбір аймақтар, мысалы, Петтиго және Лох-Дерг маңында орман тығыз, ал жағалау мен таулы аймақтарда өсімдік жамылғысы мүлдем жоқ. Донегалдағы орманның шамамен 65 пайызы мемлекеттік меншікте. Донегалда өсетін жергілікті ағаштардың түрлері: қарағай, аспан ағашы, қайын, жаңғақ және емен. Тағы да кең таралған ағаштарға ситка емені, тау шағаласы, сикомор, еуропалық шырша және жылқы каштаны жатады. Округте құрлықта және ауада тіршілік ететін көптеген сүтқоректілердің түрлері бар, олардың ішінде ирландиялық қоян, қара қоян, қызыл бұғы, сика бұғысы, ирландиялық жарықшалар, қарапайым пипистрель жарықшасы, сопрано пипистрель жарықшасы, қоңыр ұзын құлақты жарықша, шашты жарықша, Добентон жарықшасы, Наттерер жарықшасы, американдық норка, пигмей шрю, қоян, қарағай марты, стоат, барс, қызыл сілеуке, сұр күмісқұйрық, ағаш егесі, үй егесі, қара егеуқұйрық, сусар, қызыл түлкі, кірпі және жабайы ешкілер бар. Теңіз сүтқоректілеріне порттық тұтқиялар, сұр тұтқиялар, горбатый кит, касатка, пилот кит, желкенді кит, минк кит, сперма кит, Кувье тұмсықты кит, кәдімгі дельфин, бөтелке тұмсықты дельфин, Атлантикалық ақ жақты дельфин, ақ тұмсықты дельфин, жолақты дельфин, Риссо дельфині және (өте сирек) морждар жатады. Солтүстік ендігі мен географиялық оқшаулығына қарамастан, Донегалда екі түрлі қосмекенді (жалпы бақа және тегіс тритон) және екі түрлі жорғалаушы (қағазбақ және тірі туатын кесіртке) кездеседі. Донегалдағы жергілікті ирландиялық қызыл бұғылары 1860 жылы жойылып, 1890 жылдары қайта қалпына келтірілді. Будандасудың нәтижесінде округтегі бұғылардың көпшілігі қазір Сика-қызыл бұғысының буданы болып табылады. Бернфут маңындағы "Жабайы Ирландия" жануарлар паркі Донегалдың тарихи жануарлар түрлерін көрсетеді, олар қоңыр аюлар, сүлгілер және сұр қасқырлар сияқты жойылып кеткен. 2001 жылы алтын бүркіт Гленвег ұлттық паркіне қайта енгізілді және қазір Ирландияда көбейетін жалғыз популяция болып табылады. 2003 жылы Донегал округінің макроскопиялық теңіз балдырлары туралы зерттеу жарияланды. Зерттеуді келесі институттардың гербарийлерінде сақталған балдырлар туралы деректерді пайдалану арқылы жүзеге асырды: Белфасттағы Ольстер мұражайы, Дублиндегі Тринити колледжі, Галвейдегі NUI және Лондонның Табиғи тарих мұражайы. Гүлді өсімдіктер туралы мәліметтерге Dactylorhiza purpurella (Стефенсон және Стефенсон) Soó жатады.
Климат
Донегалдың көп бөлігі қоңыржай мұхиттық климатқа (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfb) ие, ал Дерривег және Блю-Стек тауларындағы жоғары жатқан аймақтар мұхиттық субполярлық (Кёппен климаттық жіктелімі: Cfc) деп жіктеледі. Аймақтың климатына Солтүстік Атлантика ағыны зор әсер етеді. Батыс Донегалдың жер бедеріне байланысты орографиялық жауын-шашын пайда болады, мұнда ауа таулы жағалауға тиген кезде көтерілуге мәжбүр болып, салқындап, конденсацияланып, бұлттар түзеді. Донегал таулары Ирландиядағы ең бұлтты жерлердің бірі, ал солтүстік Донегал ең желді аймақ. Ирландияда наурыз, маусым, шілде, қыркүйек, қараша және желтоқсан айларындағы желдің ең жоғары жылдамдығы Малин-Хедте тіркелген. Донегалдағы ең жоғары жел жылдамдығы 1961 жылдың 16 қыркүйегінде «Дебби» дауылы кезінде 181 км/сағ (112 миль/сағ) құрады. Дегенмен, оның ашық жағалауда орналасқандығына байланысты, Малин-Хедтегі климат округтің көп бөлігін көрсетпейді. Округтің ішкі аймақтарында жел әлдеқайда жеңіл, ал температура қыста салқынырақ, жазда жылырақ болады. Округтағы жылдық жауын-шашын мөлшері солтүстік-шығыс Донегалдың жазықтарында шамамен басталып, батыс таулы аймақтарында артады. Донегалдың барлық аймақтарында жылына 150 күндік 1 мм-ден астам жауын-шашын жауады. Ирландиядағы басым жел бағыты оңтүстік-батыстан, ол Мексика шығанағынан жылы, ылғалды ауа әкеледі, ал полярлық төмен қысым фронты аралдың солтүстік-батысынан өтеді, бұл аймаққа суық және тұрақсыз ауа райын сыйлайды. Донегалдың таулы аймақтары жыл сайын қармен жабылады. Жазық жерлерде қар, салыстырмалы түрде сирек болғанымен, Ирландияның қалған бөлігіне қарағанда жиірек жауады. Малин-Хед жағалауда орналасқанға қарамастан, жылына орташа есеппен 20 күн қар жауады. Ал, осыған ұқсас орналасқан Ирландияның оңтүстік-батысындағы Валентия аралында тек 3 күн қар жауады.
Геология және жер бедері
Донегалды алты негізгі геологиялық бөлімшеге бөлуге болады. Олардың ішіндегі ең кең тарағандары – Оңтүстік Донегалдың төменгі карбон кезеңіне жататын әктастары мен құмтастары, Ардарадан Фанад басқа дейін солтүстік-шығыстан оңтүстік-батысқа қарай шамамен 75 км-ге созылған Донегал батолитінің девон граниті және округтің қалған бөлігін қамтитын докембрий дәуірінен қалған кварц-фельдшпатты Дальрадиан жыныстары. Донегал геологиясы Майо округіне өте ұқсас, екеуі де Грампиан территориясында орналасқан. Ирландиядағы ең көне тау жыныстары – Иништрахулл аралында табылған гранитті гнейс, ол Малин-Хедтің солтүстік-шығысында жатыр. Олардың жасы 1,78 миллиард жыл, демек олар палеопротерозой дәуіріне жатады. Донегалдың құрлықтағы ең көне тау жыныстары – Лох-Дерг маңындағы кварц-фельдшпатты парагнейстер, олардың жасы 1,713 миллиард жылға тең. Донегал – Ирландияның ең сейсмикалық белсенді аймағы. Линан жарылысы – округті Лох-Свиллиден Донегал шығанағына дейін тілгілейтін үлкен қисық жарылыс. 19 ғасырдың соңынан бері жарылыс бойында ондаған жер сілкінісі тіркелді, бірақ олардың ешқайсысы Рихтер шкаласы бойынша 3 балдан жоғары болған жоқ. Округ пейзажы Плейстоценнің соңындағы мұз басу кезеңінен және одан кейінгі Холоценнің басындағы мұздың шегінуінен қалыптасқан. Донегалда Ирландияның үш мұздық фьордының (немесе фьордтардың) бірі – Лох-Свилли орналасқан, ал қалғандары Карлингфорд-Лох және Киллари порты маңында. Лох-Свилли округтің ең ірі шығанағы және Инишоуэн түбегінің батыс шекарасын құрайды. Бір кезде аймақты жапқан қалың мұз қабаты Донегалдың таулы жерлерінде терең ойыстар жасады, ал мұз ерігеннен кейін осы ойыстарда көптеген тарн немесе корри көлдері пайда болды, мысалы, Слив-Снагттың төменгі жағындағы Маам көлі және Агла-Мордың астындағы Фейне көлі. Гленвеагтағы Луг-Биг және Гартан-Лох, ал Уытты Глендегі Данлеви-Лох және Лау-Накунг Үстіңгі бөлігіндегі көлдер округтің ерекше U пішіндес аңғарларында қалыптасқан. Мұндай аңғарлар температураның көтерілуіне байланысты мұздықтарды ұстап тұрған соңғы аймақтар болды. Мұз қабаты жұқараған сайын, топография мұз бен еріген су ағынының бағытын анықтайтын басты күшке айналды. Мұздықтың еріген суының эрозиясы Донегалдың оңтүстігінде үлкен арналарды жасады, олар су мен шөгінділерді Донегал шығанағындағы желдеткіштерге жеткізді. Донегал қаласынан оңтүстікке қарай, Еске өзенінің шығанаққа құятын аймағы осы желдеткіштердің бірі болып табылады. Теңіз деңгейі осыдан шамамен 5000 жыл бұрын тұрақтана бастады, ал эрозия мен шөгінділердің тепе-теңдігі Донегалдың жағалауында көптеген құмды жағажайлар мен шұңқырлардың, сондай-ақ тік жарлы теңіз жартастарында пайда болуына әкелді.
Ең ірі қалалар
Леттеркенни – Донегалдағы ең ірі елді мекен, халқы шамамен 20 000 адамды құрайды. Бұл Шекара аймағындағы ең үлкен қала және Ирландия Республикасындағы 23-ші ең ірі қалалық аймақ. Ұлттық Статистика Орталығының (CSO) жіктеуі бойынша, "қалалық аймақ" – 1500-нан астам халқы бар елді мекен. 2016 жылғы халық санауы бойынша Донегал Ирландиядағы ең ауылдық және ең аз урбанизацияланған округ болып табылады, тұрғындарының үштен бірінен азы (27,3 пайызы) қалалық жерлерде, ал 70 пайыздан астамы ауылдық жерлерде тұрады.
Ирланд тілі
Донегал Гельтахтасы (ирланд тілінде сөйлейтін аймақ) Ирландиядағы екінші ірі аймақ болып табылады. Донегал графтығында қолданылатын ирланд тілінің түрі – улстерлік ирланд тілі. Галтахта халқының 24 744-інің (округ халқының жалпы санының 16%) 17 132-сі ирланд тілінде сөйлей алатынын айтады. Ирланд тілінде сөйлейтін үш шіркеу округі бар: Гведоре, Росс және Клоуханили. Басқа ирланд тілінде сөйлейтін аймақтар: Гленколмцилл, Финтаун, Фанад және Росгилл, сондай-ақ Аранмор, Тори және Иншбофин аралдары. Гведоре – 5000-нан астам тұрғыны бар ең ірі ирланд тілінде сөйлейтін шіркеу округі. Аймақтағы барлық мектептерде оқыту ирланд тілінде жүргізіледі. 2022 жылғы халық санауына сәйкес, Донегалда ирланд тілінде сөйлейтінімді айтқан адамдардың саны (үш жастан асқан) 59 130-ға жетті (округ халқының 35,4%), бұл 2016 жылғы 56 738-ден көп. Олардың 7750-і күнделікті, ал 4533-і апта сайын сөйлейтінін мәлімдеді. Донегал округі кеңесі Солтүстік және Батыс аймақтық ассамблеясында үш өкілмен өкілдік етеді. Партия Орын саны FPv% (бірінші басымдық дауыс пайызы) 2014 жылдан бергі өзгерісі 2014 жылдан бергі орын өзгерісі 12 29,4% 0,3% 1 10 19,4% 0,2% 1 6 18,5% 2,8% 1 2,7% 1,1% 8 26,2% 3,2% 2
Бұрынғы аудандар
2014 жылға дейін Леттеркенни, Бундоран, Баллишаннон және Бункрана қалаларында қалалық кеңестер жұмыс істеді. 2014 жылдың маусым айында «Жергілікті өзін-өкіметті реформалау туралы» заңның күшіне енуімен олар таратылды, ал олардың функциялары Донегал округі кеңесіне берілді.
Ұлттық сайлау
Донегал сайлау округі (5 депутат) округтің көбін қамтиды, тек Оңтүстік Донегалдағы Бундоран және Баллишаннон маңындағы шағын аудан Слиго-Лейтрим сайлау округінің құрамына кіреді. Тарихи тұрғыдан алғанда, округ Ирландия Парламентінде Донегал Боро сайлау округі арқылы өкілдік етілген, ол 1613 жылдан 1800 жылға дейін, Ирландия Парламенті таратылғанға дейін сақталған. Одақ туралы заңнан кейін округ 1885 жылға дейін Вестминстерде Донегал сайлау округі арқылы өкілдік етілді. Содан кейін округ төрт жеке сайлау округіне бөлінді – Солтүстік Донегал, Оңтүстік Донегал, Шығыс Донегал және Батыс Донегал, бұл тәуелсіздікке дейін жалғасты. 1920 жылғы Ирландия үкіметі туралы заң төрт сайлау округін "Донегал әкімшілік округін" қамтитын бір құрылымға біріктірді. Бұл 1937 жылдан 1977 жылға дейін Донегал Шығысы және Донегал Батысына, ал 1981 жылдан 2016 жылға дейін Донегал Солтүстік-Шығысы және Донегал Оңтүстік-Батысына бөлінді.
Референдумдар
Референдумдардағы ерекше дауыстар Донегалдың ұсынысы Ұлттық нәтиже3 (1958) 61,2% Иә51,8% Жоқ3 (1968) 51,4% Иә60,8% Жоқ4 (1968) 51,2% Иә60,8% Жоқ13 (1992) 60,1% Жоқ62,4% Иә14 (1992) 58,4% Жоқ59,9% Иә15 (1995) 59,3% Жоқ50,3% Иә25 (2002) 68,8% Иә50,4% Жоқ28 (2009) 50,8% Жоқ67,1% Иә30 (2012) 55,3% Жоқ60,4% Иә31 (2012) 58,0% Жоқ58,0% Иә36 (2018) 51,9% Жоқ66,4% Иә Донегал сайлаушылары ұлттық деңгейде «консервативті және қайшы» репутацияға ие және Ирландияның қалған бөлігінде кең қолдау тапқан Ирландия конституциясына енгізілген өзгерістерге көбінесе қарсы дауыс береді. Керісінше, округтегі сайлаушылар бірнеше референдумдарды қолдады, бірақ олар қабылданбады. Бұл тенденция алғаш рет 1958 жылы Донегалдағы сайлаушылар пропорционалды өкілдіктен бірінші өткенге дейін сайлау жүйесін өзгертуге басым көпшілікпен дауыс берген кезде байқалды, бірақ ұлттық деңгейде референдум жеңіліске ұшырады. 1968 жылы округтегі сайлаушылар екі бөлек заң жобасын қолдады, олар да бүкіл ел бойынша кеңінен қабылданбады. Бірінші дауыс беру ауылдық округтерге пропорционалды емес сандағы депутаттарды сайлауға рұқсат беруге қатысты. Отыз төрт округ түзетуге қарсы дауыс берді, ал төрт округ қолдады, оның екеуі – Донегал Солтүстік-Шығыс және Донегал Оңтүстік-Батыс. Екінші дауыс беруде екі Донегал округі де бірінші өткенге дейін сайлау жүйесін енгізуді қолдады, бірақ ол қабылданбады. 2001 жылы Мемлекеттің Халықаралық қылмыстық сотқа қосылуына рұқсат берген 23-ші түзету Донегалда ең аз қолдауға ие болды, ұсынысты дауыс берушілердің бар болғаны 55,8% қолдады, бұл ұлттық деңгейдегі 64,2% көрсеткішімен салыстырылады. Донегал – Лиссабон шартына екі рет, 2008 және 2009 жылдары қарсы дауыс берген жалғыз округ. Сондай-ақ, 2012 жылы округтегі сайлаушылар фискалдық келісімді де, балалардың құқықтары мен мемлекеттік қамқорлық туралы референдумды да қабылдамады. Аборт және өмір сүру құқығы мен таңдау мәселесінде Донегал Ирландиядағы ең консервативті округ болып табылады. 1992 жылы бұл мәселе бойынша екі референдум өтті. Біріншісі – мемлекеттің аборт жасау үшін шетелге баруға ниеттенген әйелдердің саяхаттау еркіндігін шектеуге құқығы жоқ екенін көрсететін түзету. Екіншісі – басқа елдердегі аборт қызметтері туралы ақпарат тарату заңсыз емес екенін атап көрсетті. Ирландияның қалған бөлігінен айырмашылығы, Донегал бұл түзетулерге қарсы шешімді дауыс берді. 2002 жылы Ирландияда абортқа тыйым салуды күшейтуге бағытталған жиырма бесінші түзету Донегалда ең көп қолдауға ие болды. Ұлттық деңгейде дауыс берушілердің 50,42% түзетуге қарсы дауыс берді, ал Донегалдағы дауыс берушілердің 68,8% оны қолдады. 2018 жылдың мамырында Донегал Ирландиядағы туылмаған баланың өмір сүру құқығын мойындаған Конституцияның сегізінші түзетуін жоюға қарсы дауыс берген жалғыз округ болды. 2018 жылдың қазанында Донегалдағы дауыс берушілердің 48,5% құдайға қарсы сөздерді жариялау немесе айту қылмысын жоюға қарсы дауыс берді, бұл кез келген округтің ең жоғары көрсеткіші және ұлттық көрсеткіштен (35,15%) айтарлықтай жоғары.
Donegal voters have a reputation nationally for being "conservative and contrarian", and have often voted against amendments to the Irish constitution which received broad support in the rest of Ireland. Conversely, voters in the county have also supported several referendums which were not enacted. The trend first emerged in 1958, when voters in Donegal overwhelmingly voted to alter the electoral system from proportional representation to first past the post in a referendum which was defeated nationally. In 1968, voters in the county backed two separate bills which were also widely rejected nationwide. The first vote was to allow rural constituencies to elect a disproportionate number of TDs. Thirty four constituencies voted against the amendment and four voted in favour, two of which were Donegal North East and Donegal South West. In the second vote, both Donegal constituencies again voted for the introduction of a first past the post system, which was rejected. The 23rd Amendment permitting the State to join the International Criminal Court in 2001 received the lowest support in Donegal, with just 55.8% of voters backing the proposal, compared with 64.2% nationally. Donegal is the only county to have voted against the Treaty of Lisbon twice, in 2008 and 2009. Voters in the county also rejected both the Fiscal Treaty and the referendum on children's rights and state care in 2012. On the issue of abortion and right to life vs pro choice, Donegal has consistently been the most conservative county in Ireland. In 1992, two referendums on the issue were held. The first was an amendment which specified that the State could not limit the freedom of travel of women seeking abortions abroad. The second specified that the distribution of information about abortion services available in other countries was not unlawful. In contrast to the rest of Ireland, Donegal voted decisively against these amendments. The twenty fifth amendment in 2002 to tighten the ban on abortion in Ireland received the most support in Donegal. Nationally, 50.42% of voters voted against the amendment, whereas 68.8% of voters in Donegal voted in favour of it. In May 2018, Donegal was the only county in Ireland to vote against the repeal of the Eighth Amendment of the Constitution which had acknowledged the right to life of the unborn. In October 2018, 48.5% of voters in Donegal voted against repealing the offence of publishing or uttering blasphemous matter, the highest of any county and significantly above the national total of 35.15%.
Еуропалық сайлау
Каунти Мидлендс-Солтүстік-Батыс сайлау округінде (4 мандат) Еуропалық парламентке сайлауға қатысады.
Донегал бостандығы
"Донегал еркіндігі" – Донегал округінің халқы атынан көрнекті есімдерге, ерекше жетістіктері үшін берілетін награда. Осы наградаға ие болғандардың қатарында Дэниел О’Доннелл, Фил Колтер, Шей Гивен, Пэки Боннер, Пэт Креранд, Шеймус Коулман және Бреннан отбасы бар. 2009 жылы Ирландия Қорғаныс күштерінің 28-ші жаяу әскер батальонының құрамы Донегал округі кеңесінен "Донегал округіне ұзақ жыл бойы қызмет еткені үшін" округтің еркіндігімен марапатталды.
Қол жеткізу
Бұрын бүкіл округте кең темір жол желісі болған және оны негізінен Донегал округы темір жолдарының бірлескен комитеті және Лондондерри мен Луг Суилли темір жол компаниясы (қысқаша L. & L. S. R. немесе Луг Суилли компаниясы деп аталатын) басқаратын. Барлық желілер 3 фут енділікте, ал қосылатын желілер 1600 мм ирланд стандартты енділікте салынған. Бұл дегеніміз, барлық жүктер Дерри мен Страбанда ауыстырылуы керек екендігін білдірді. Барлық тар теміржолдар сияқты, бұл да Бірінші дүниежүзілік соғыстан кейін, автомобиль көлігі теміржолдың жүк тасымалын ығыстыра бастағанда кемшілікке айналды. 1953 жылы Луг Суилли бүкіл темір жол жүйесін жауып, автобус және жүк тасымалымен айналыса бастады. Донегал округы 1960 жылға дейін сақталды, себебі 1951 жылға қарай жолаушылар пойыздарын дизельмен қамтамасыз еткен. 1950 жылдардың соңында жолды жаңарту үшін ауқымды жұмыстар қажет болды, бірақ Ирландия үкіметі қажетті қаражатты бөлуге дайын болмады, сондықтан «Шағын Донегал», осылай аталған, 1960 жылы жабылды. Ұлы Солтүстік темір жолы (G. N. R.) да Страбандан Лагган ауданы арқылы, округтің шығысында орналасқан, Фойл өзені бойымен Дерриге дейін желі іске қосты. Дегенмен, Донегал округіндегі темір жол желісі 1960 жылға дейін толығымен жабылды. Бүгінде округқа ең жақын темір жол станциясы – Дерри қаласындағы Уотерсайд станциясы, оны Солтүстік Ирландия темір жолдары (N. I. R.) басқарады. Белфаст–Дерри темір жолы бойынша пойыздар Coleraine темір жол станциясы арқылы Белфаст Lanyon Place және Белфаст Great Victoria Street темір жол станцияларына қатынайды. Донегал округына округтің батысындағы Росс аймағында орналасқан Каррикфин әуежайы және шығысындағы Эглинтонда орналасқан Дерри қаласының әуежайы қызмет көрсетеді. Округқа ең жақын ірі халықаралық әуежай – Белфаст халықаралық әуежайы (әдетте Альдергроув әуежайы деп аталады), ол шығысқа қарай Антрим графтығындағы Антрим қаласына жақын Алдергроувта орналасқан, Дерри қаласынан және Леттеркенниден теңдей алысқа орналасқан.
Мәдениет және дін
Ирландияның Донегал графтығында сөйленетін ирланд тілінің нұсқасы шотланд гаэл тілімен көптеген ерекшеліктерді бөліседі. Донегал Гелтахтысында (ирланд тілінде сөйлейтін аймақ) сөйленетін ирланд тілі – Ольстер диалектісі, ал Инишоуэн (оның кейбір бөліктері тек 20-ғасырдың басында ағылшын тілінде сөйлеуге көшкен) Шығыс Ольстер диалектін қолданды. Ольстер шотланд тілі Финн аңғары мен Шығыс Донегалдың Лагган ауданында жиі қолданылады. Донегал ирланд тілі Ольстердегі ирланд тілін үйренуге күшті әсер етеді. Ирландияның батыс жағалауындағы басқа аймақтар сияқты, Донегал графтығының кейбір бөліктері әлемдік деңгейде танымал ерекше скрипка дәстүріне ие. Донегал графтығы өзінің әндерімен де мәшһүр, олардың да аспаптық музыка сияқты ерекше дыбысы бар. Clannad, The Pattersons және Altan топтары мен Enya сияқты Донегалдың музыкалық өнерпаздары дәстүрлі немесе дәстүрлі үлгідегі музыкамен халықаралық деңгейде жетістікке жетті. Донегал музыкасы Пол Брейди және Фил Коултер сияқты халық және поп әншілеріне де әсер етті. Әнші Дэниел О'Доннелл графтықтың танымал елшісіне айналды. Популярлы музыка да кең таралған, графтықтың ең танымал рок-музыканты – Балишанноннан туған Рори Галлахер. Донегалдан шыққан басқа да музыканттардың арасында Goats Don't Shave фолк-рок тобы, Eurovision байқауының қатысушысы Микки Джо Харт және The Revs инди-рок тобы бар. Соңғы жылдары "In Their Thousands" және "Mojo Gogo" сияқты топтар "Hot Press" журналының бірінші бетіне шықты. [[Файл:Dunlewy Derelict church with walled yard and gate geograph. org. uk 1190473. jpg|thumb|right|Эрригал Гвидоре мен Клоанелидің үстінен көтеріледі. Алдыңғы планға Дунлевидегі бұрынғы Ирландия шіркеуінің (қазір қираған) шіркеуі көрінеді. Шіркеу 1850-ші жылдардың басында салынған. Романшы және социалистік саясаткер Пидар О'Доннелл Донегалдың батысындағы Росстерден шыққан. Ақын Уильям Аллингэм де Баллишанноннан шыққан. Қазіргі заманғы өкілдеріне Инишоуэн драматургы және ақыны Фрэнк МакГиннес және драматург Брайан Фриль кіреді. Фрильдің көптеген пьесалары Донегалдың ойдан шығарылған Баллибег қаласында өтеді. Донегал графтығының авторлары ерте орта ғасырдан бері ирланд және латын тілдерінде "Төрт жылнама авторының жылнамалары" сияқты шығармалар жазып келеді. Ирландиялық философ Джон Толанд 1670 жылы Инишоуэнда дүниеге келген. Ол Джордж Берклидің алғашқы бос ойлы адам деп санайтын. Толанд сонымен қатар континенттік Еуропаға масондық таралуына да үлкен үлес қосты. Қазіргі заманғы ирланд тілінде Донегалдан Семус О Грианна мен Сеосам Мак Грианна ағайындылары сияқты көптеген (кейде дау тудыратын) авторлар шықты. Росстерден және қазіргі (және дау тудыратын) ирланд тіліндегі ақын Катал О Сеаркайл Клоанелидегі Гортахорктен шыққан, онда ол жергілікті тұрғындар арасында "Гүрү на гКнок" ("Төбелердің ғалымы") деп танымал. Донегал графтығы өзінің тоқыма өнімдерімен танымал, олардың бірегей жүн қоспалары қысқа жіптерден жасалады, оларға қысқа бояулар қосылып, жусанды түс береді. Кейде олар рустикалық балық қабыршақ түрінде, ал кейде әртүрлі түсті қораптық тоқыма түрінде тоқылады. Бұл тоқымалар "donegal tweeds" (кіші әріппен) деп аталады және олар әлемдік деңгейде танымал. Донегал графтығында Ольстер протестанттарының айтарлықтай үлесі бар, және көптеген Донегал протестанттары өздерінің ата-бабаларын 17 ғасырда Ольстер плантациясы кезінде келген қоныс аударушылармен байланыстырады. Ирландия шіркеуі ең ірі протестанттық конфессия, ал екінші орында – пресвитериандықтар. Донегал графтығының протестанттардың ең жоғары пайызы бар аймақтары – Рафоеге бағытталған Шығыс Донегалдың Лагган ауданы; Финн аңғары; және Рамельтон, Милфорд және Данфанаги айналасындағы аймақтар, онда олардың үлесі 30-45 пайызға жетеді. Сондай-ақ, округтің оңтүстігіндегі Донегал қаласы мен Бэллишаннон арасында протестанттардың үлкен саны бар. Абсолюттік көрсеткіш бойынша, Леттеркенниде ең көп протестанттар (1000-нан астам) тұрады. Ерагейл өнер фестивалі жыл сайын шілде айында графтықта өтеді. Донегал графтығының халқы басқа жерлерде де мәдениетке үлес қосты. Фрэнсис Элисон Филадельфия колледжінің негізін қалаушылардың бірі болды, ол кейін Пенсильвания университетіне айналды. Франсис Макеми (алғашқыда Рамельтоннан) Америкада пресвитериан шіркеуін құрды. 1824 жылы АҚШ-қа көшіп келген, белгілі реформаланған пресвитериан немесе Келісімді дін қызметкері Дэвид Стил. Жаңа Шотландия епархиясының алғашқы Англикан шіркеуінің епископы Чарльз Инглис Гленколмцильдегі ректор Арчибальд Инглистің үшінші ұлы болды.
Білім
Аудан ішіндегі жоғары білім Атлантика технологиялық университетінің (ATU; бұрын Леттеркенни технология институты (LYIT), жергілікті халық арасында "Аймақтық" деп белгілі, 1970 жылдары құрылған) Леттеркенни кампусы арқылы ұсынылады. Сонымен қатар, ауданның көптеген жастары Ирландияның басқа жерлеріндегі жоғары білім беру мекемелеріне қатысады, әсіресе Маги колледжі мен Дерридегі басқа да мекемелерге, сондай-ақ: Колрейндегі Ульстер университеті (UUC); Джорданстаундағы Ульстер университеті (UUJ); Белфаст Королева университеті (Королева немесе QUB); және Галвей университеті (бұрынғы NUI Galway). Көптеген Донегал студенттері Солтүстік-Батыс өңірлік колледжінің Лимавади кампусына (халық арасында Лимавади Тех деп танылады) және Оңтүстік-Батыс колледжінің Омага колледжіне (халық арасында Омага Тех немесе Омага колледжі деп танылады) де қатысады.
Спорт
Гаот Добхаир ГАА алаңы.
Гейлдік футбол және херлинг
Гейллік спорттық қауымдастық (G. A. A.) Гейл футбол түрі Донегал округінде өте танымал. Донегалдың округтер аралық футбол командасы екі рет Бүкіл Ирландияның Ағалар футбол чемпионатында (1992 және 2012 жылдары) және он рет Ольстер Ағалар футбол чемпионатында жеңімпаз атанды. Донегал 2012 жылғы 23 қыркүйекте Бүкіл Ирландияның Ағалар футбол чемпионатының финалында жеңіске жетіп, Сэм Магуайр кубогын екінші рет жеңіп алды. Майкл Мерфи мен Колм МакФадденнің ойынның басындағы голдарының арқасында Майодан 2–11 есебімен 0–13 жеңіске жетті. 2007 жылы Донегал Ұлттық футбол лигасында жеңіске жетіп, екінші ұлттық титулын жеңіп алды. 2011 жылдың 24 сәуірінде Донегал Лайсты жеңіп, Ұлттық футбол лигасының екінші дивизионын жеңіп, үшінші ұлттық титулын еншіге алды, ал 2019 жылы тағы бір екінші дивизион титулын жеңіп алды. Донегалдың Ағалар футбол чемпионатында 16 клуб бар, ал көптеген клубтар төменгі деңгейде ойнайды. Хёрлинг (Донегал округінде көбінесе 'херли' деп аталады), гандбол және раундерс та ойналады, бірақ Батыс Ольстердің басқа аймақтарындағыдай, олар кеңінен таралмаған. Донегал округінің аға хёрлинг командасы 2011 жылы Лори Мегер кубогын және 2013 жылы Никки Рэкард кубогын жеңіп алды.
Қауымдастық футболы
Финн Харпс Ирландия лигасында ойнайды және 2015 жылы плей-офф финалында Лимерик ФК-ны 2:1 есебімен жеңіп, Премьер-дивизионға жолдама алды. Олар 2016 жылғы маусымда Премьер-дивизиондағы өз орнын сақтап қалды. Харпстың басты қарсыластары – Дерри Сити ФК, олармен Ирландияның Солтүстік-Батыс дербиі үшін күреседі. Финн Харпс – Донегал графтығының Ирландия лигасының жалғыз клубы, ал графтықтағы басқа клубтар Ольстер аға лигасы немесе жергілікті кіші лигаларда ойнайды. Бундоран Ирландия мен Еуропадағы серфингке арналған ең жақсы орындардың бірі деп есептеледі.
Гольф
Инишовен түбегінде орналасқан Баллилиффин гольф клубы сияқты бірнеше гольф алаңдары бар. Тағы да атауға лайық курстар – Мурваг (Донегал қаласынан тыс орналасқан) және Розапенна (Сэнди Хиллс) Даунингсте (Карригарттың жанында). «Гольф Дайджест» журналының Ирландиядағы ең жақсы гольф алаңдарының соңғы рейтингінде Глэшеди Линкс 6-шы орынды иеленді. Ескі линктер 28-ші, Мурваг 36-шы, ал Сэнди Хиллс 38-ші орынға қойылды.
Крикет
Крик негізінен Лагган ауданымен және округтің шығысындағы Финн аңғарымен шектелген. Рафо қаласы және жақын орналасқан Сент-Джонстон ауылы, екеуі де Лагган ауданында, округтағы крикеттің дәстүрлі орталықтары болып табылады. Бұл ойынды негізінен Донегал графтығының Ольстер протестанттары ойнайды және оның жанкүйерлері болады. Сент-Джонстон крикет клубы Солтүстік-Батыс жоғары лигасынде, ал Леттеркенни крикет клубы Дерри орталық апта күнгі лигасынде ойнайды.
Жеңіл атлетика
Донегалда спортпен айналысу жылдар бойы үлкен даңққа ие болды, көптеген спортшылар Донегал округінен Ирландияны халықаралық жарыстарда өкілдік етіп, ірі додаларда кем дегенде бесеуі медаль жеңіп алды. Осындай спортшылардың қатарында 1979 жылы Әлемдік кросс-кантри чемпионатында Дэнни МакДэйд, 1992 және 1996 жылғы Әлемдік Паралимпиада ойындарында Бриди Линч, 1999 жылы Еуропалық жасөспірімдер кросс-кантри чемпионатында 8-орын алған Гари Мюррей, сондай-ақ 2014, 2015, 2018 және 2019 жылғы Еуропалық 800 метрлік жүгіру чемпионатында медальдар жеңіп алған Марк Инглиш бар. Сомер Лекки 2018 жылғы жастар арасындағы Әлем чемпионатында күміс жүлдеге ие болды. Донегалдан шыққан тағы бір белгілі спортшылар – Пол Долан, Катриона Дженнингс және Брендан Бойс, олардың әрқайсысы халықаралық деңгейде Ирландияны сәтті таныстырды.
Басқа спорт түрлері
Донегалдың қалың-құрғақ пейзажы мен жағалауы альпинизм, тау велосипедімен жүру, тауға серуендеу, серфинг және желкенқайықпен ұшу сияқты белсенді спорт түрлеріне өте ыңғайлы.