Кіріспе

Шотланд-ирланд басшысы Сомхаирле Буид МакДоннелл (Scottish Gaelic: Somhairle Buidhe Mac Domhnaill), сондай-ақ МакДональд деп те жазылады (шамамен 1505 – 1590), гаэль басшысы, 5-ші Дуннивегтің Александр Карра МакДоннеллдің ұлы, Дунвейг қамалының иесі, Ислей мен Кантирдің иегері және Арднамурханның иесінің қызы Екатерина, екеуі де Шотландияда. МакДоннелл ең жақсысы Антримде, Ирландияда МакДоннелл кланын құруымен және Шейн О'Нилл мен ағылшын тажының кланды Ирландиядан қуу науқанына қарсы тұруымен танымал. Сорли Бойдың басқа ирландтық рим-католик иелерімен байланысы күрделі болғанмен, мәдени және туыстық жағынан да мықты болды: мысалы, ол Конн О'Ниллдің қызы Мэри О'Ниллге үйленді. Ол ағылшын тілінде Сомерлед және сары шашты Сомерлед деп те аталады.

Макдоннелл кланы

Антрим МакДоннеллдері – қуатты Дональд кланының септасы, корольдік Кланн Сомхайлден (Аралдардың иелеріне қараңыз) тараған. Англия королі 14-шы ғасырдың басынан бастап Шотландия саясатына ықпал ету мақсатымен оларды қолдауға тырысты. Сол ғасырдың соңында Сорлидің атасы Джон Мор Танистер, Антрим жағалауындағы Глинн немесе Гленс деп белгілі лордтықтың иесі Маргарет Биссетке үйленді. Бұл одақ ақырында Сорли Бойдың Ирландиядағы осы аумаққа иелік ету құқығына негіз салды. МакДоннеллдердің Глиннс пен Ратлин аралына қоныс аударуы 16-шы ғасырдың басында (ескек және желкенмен жүретін жылдам галереялар арқылы) күшейді, себебі клан Шотландия королі Джеймс IV-тен келіп түскен ұсыныстарды қабылдамады. Алайда, Мак-Эон Биссетттердің соңғы белгілі иесі, О'Ниллдерді қолдаушы, 1522 жылы шайқаста қаза тапты, және осыдан кейін ғана МакДоннеллдер иелік ету құқығына талапкер ретінде көзге түсті. Бұл ауысудың немесе басып кірудің нақты жағдайлары тарихтан жоғалып кетті, бірақ ағылшын билігі, Ольстер мен Ирландияның қалған бөлігінде билікке ие болуға дайындалып, 1515 жылға дейін Биссетті Глиннс лордтары ретінде мойындады. Ағылшындар О'Нилл және О'Доннелл кландарымен бірлесіп, Ольстерде бесінші колонна құрылуынан қорқып, бұл Брюс стиліндегі Ирландияға шабуылдың негізін қалауы мүмкін еді. Клан Clandeboy және Route аймақтарына да тарады. Шотландиядан қоныс аудару корольдің мұрагері Джеймс V бәсекелес Кэмпбелл кланымен жақсы қарым-қатынас орнатуды таңдағанда бекітілді, бірақ ол 1530 жылдары МакДоннеллдерді қолдап, олардың Ирландиядағы кеңеюіне көмектесіп, Kintyre және Islay-дегі белгілі бір жерлерді қайтаруға ынталандырды. Бұл патшалық қолдау кезеңі 1539 жылы Белахо шайқасында ағылшын армиясымен біріктірілген ирландтық күштердің (МакДоннеллдерді қоса) жеңілуімен аяқталды: Шотландияның Ирландияға шабуыл жасау жоспары кейінге шегерілді, ал король Генрих VIII қорқып отырған Францияның Англияға шабуылы болған жоқ.

Әскери басшы

Шабуыл дағдарысы аяқталғаннан кейін МакДоннеллдер ағылшын және шотланд үкіметтерінің оларды Шотландияның Батыс аралдарындағы және Ирландияның Ольстердегі жерлерінен қуу әрекеттеріне қарсы тұрды. Сорли Бой Ирландияның Антрим графтығындағы Балликасл қаласының жанындағы Дюнанни қамалында дүниеге келді және 16 ғасырдың ортасы мен соңында танымал болды, осы кезде Дублин әкімшілігі Route аймағында үнемі науқандар жүргізді. 1550 жылғы алғашқы науқанда Сорли Бой тұтқынға алынып, он екі айға Дублин қамалында қамалды, соңында клан басшысы болған ағасы Джеймстің тұтқындарымен айырбасталып босатылды. Бостандыққа шыққаннан кейін Сорли Бой Каррикфергус қамалының бастығын тұтқынға алған үшін үлкен құн төледі және Маккуилландарды бағындырды. Бұл клан Ирландиядағы МакДоннеллдердің тікелей қарсыласы болды, олар Route аймағының солтүстік бөлігінде, Буш өзенінің сағасына жақын орналасқан Данлюс қамалындағы бекінісімен үстемдік құрды. 1558 жылы МакДоннелл басшысы оған ағасы Колланың қайтысынан кейін Route аймағының иелігін тапсырды, ал Сорли Бой дереу Шотландия жағалауында Маккуилландарға, МакДоннелл кланының бұрынғы одақтастарына қарсы күш жинады. Ол 1559 жылғы шілдеде Маркетон шығанағына қонды, онда Маккуилландар Гленшеск етегінде бекініп орналасқан, оның Бонамаргидегі лагеріне екі тараптан да ауыр зиян келді. Сорели содан кейін оларды Beal a Faula жерінде шабуылдап, оларды оңтүстікке қарай ауыр зиянмен кері шегіндірді. Бірнеше қанды шайқастар болды, онда Маккуилландар жеңіліп, Route аймағынан қуылды. Сорли Бой енді патшайым Елизавета мен оның кеңесшілерінің назарынан тыс қалмайтын, тым күшті және тәртіпсіз болды, оларды да оның замандасы Шейн О'Нилл алаңдатып жатқан еді. Келесі жиырма жыл бойы Ольстер тарихының көп бөлігі МакДоннеллдер мен О'Ниллдер арасындағы қақтығыстар мен одақтардан, сондай-ақ ағылшын үкіметінің оларды бағындыру әрекеттерінен тұрды. Осы мақсатта Елизавета екі клан арасындағы бәсекелестікті қоздыруға тырысты, кейде біреуімен, кейде екіншісімен келісімге келді. 1560 жылы Шотландияда протестанттық революцияның сәтті аяқталуы, оның әкесі 1539 жылы бастан өткерген басқыншылық қаупін жойды, бұл патшайым үшін жағдайды жеңілдетті. Бірақ Ольстерде династиялық және саяси адалдықтар мен сатқындықтардың қиылысуына байланысты қиындықтар ешқашан азайған жоқ. Осы уақытта Шейн О'Нилл Шотландиядағы МакДоннелл кланының басты қарсыласы Кемпбеллмен некелесіп одақтас болды, бірақ Сорли Бойдың әйелі сол Шейннің жарты қарындасы еді.

Клан басшысы

1559 жылы Елизавета таққа отырғаннан кейін Сорли Бой оның билігіне Томас Радклифф, 3-ші Сассекс графы, содан кейін Ирландияның лорд-лейтенанты болып бағынды және ирландтық иеліктерінде расталды. 1562 жылы Шейн О’Нилл Лондонға сапар шегіп, Элизаветадан О’Ниллдердің басшысы ретіндегі талаптарын мойындады. Бірақ 1563 жылы Сассекс О’Ниллге қарсы жорық ұйымдастырды, онда Сорли Бой да қатысты. Сассекс көңілі толып, отставкаға кетті, ал О’Нилл Макдоннеллдерге қарсы үздіксіз шабуылға көшті, ағылшындарды Шотландияның Ирландия ісіне араласуынан құтқаруды мақсат етті: ол 1564 жылғы жазда Колериндің жанында Сорли Бойды жеңіп, оның жерін қиратты; 1565 жылы Глиннге шабуыл жасап, барлық шотландтық елді мекендерін жойды, ал Глентази шайқасында шешуші жеңіске жетті, онда Джеймс Макдоннелл мен Сорли Бой тұтқынға алынды және Данлус қамалы О’Ниллдің қолына түсті. Джеймс көп ұзамай қайтыс болды, бірақ Сорли Бой 1567 жылға дейін О’Ниллдің тұтқыны болып қалды, осы кезеңде ол тұтқынының сенімін жеңген сияқты көрінеді. О’Доннеллден Фарсетмор шайқасында күтпеген жеңіліске ұшырағаннан кейін О’Нилл Макдоннеллдерден көмек сұрап, олармен Кушендунда өткен тойға қатысты, тұтқыннан Сорли Бой мен қайтыс болған бауырының жесірі Агнесті алып келді, шотландтармен одақ құру үшін. Ирландияның лорд-депутаты Генри Сидни мақұлдағандай, О’Ниллді оның үй иелері пышақтап өлтірді. Сорли Бой дереу Шотландияға барып, Маркетон шығанағына 600 «қызыл аяқты» әкеліп қайтты, олардың алдында ол Ирландияны ешқашан тастамайтынына ант берді. 1569 жылы О’Ниллдер мен Макдоннеллдер арасындағы одақ Шейннің мұрагері Турлоу Лина О’Ниллдің жесір Агнеспен Ратлин аралында некелесуімен бекітілді. Сорли Бой келесі бірнеше жыл бойы Сэр Томас Смит пен кейіннен Эссекс графының Ольстерді ағылшын отарлаушыларымен отарлау жоспарларын тойтарыс етуге тырысты. (Толық мәліметтер үшін Ирландияның плантацияларын қараңыз). Ол жерлерге деген талаптары қабылданса, үкіметпен келісімге келуге дайын еді, бірақ Эссекс оны толық бағынуға мәжбүрлеуді көздеді. Шотландияға қайтып келгеннен кейін Сорли Бой қайта оралып, Каррикфергустағы король гарнизонына сәтсіз шабуыл жасады. Кейін ол Смитпен келісімге келді, ол реформаланған дінді қабылдауы шартымен оның Рутқа деген құқығын мойындады. 1573 жылы король Сорли Бойға мекендеу хаттарын жіберді, бірақ Эссекс оларды плантация жоспарын жаңарту арқылы жоққа шығарды. Дегенмен, Сорли Бой өз позициясын сақтап қалды, өйткені Эссекс шотланд регенті мен Аргилл графымен шотландтардың Ольстерден кетуі туралы келіссөздерде сәтсіз аяқталды. Эссекс содан кейін тактикасын өзгертті, Турлоу Линагпен келісімге келді және Банның Лоу Негден шығатын Касл Тум маңында Сорли Бойды жеңді. Эссекс азық-түлік жетіспегендіктен Каррикфергусқа шегінуге мәжбүр болды, бірақ ол шотландтарды Ольстерден қуу мақсатымен қайтадан жорық ұйымдастыруға бұйрық берді. Джон Норрис пен Фрэнсис Дрейктің басшылығымен су-құрлық шабуыл тобы теңіз арқылы Каррикфергустан Ратлин аралына барды, онда Сорли Бойдың балалары мен құндылықтары, сондай-ақ оның негізгі қызметшілерінің отбасылары қауіпсіздік үшін орналастырылған еді. Әмірші өзі Балликаслде болғанда, аралды көріп тұрып, Норрис әскерлері аралда жасырынып отырған азаматтармен бірге гарнизонды қырғынға ұшыратты. Сорли Бой Каррикфергусқа сәтті шабуыл жасады, онда гарнизон таулы жерлерге қарсы шабуылдан кейін ыдырады және Глинн мен Руттағы билігін ішінара қалпына келтіре алды. 1583 жылы Турлоу Линагтың батысқа жорыққа жалдаған көптеген Макдоннелл жауынгерлерінің болмауынан Сорлидің әлсіздігін пайдаланып, МакКилландар Макдоннеллдерді шешуші түрде жеңіп, Рутты қайтаруға соңғы үлкен әрекет жасады. Эдендуффкарриктің (Шейннің қамалы, Рэндалстаун) сэр Хью МакФелим Бакаг О’Ниллмен одақтасып, екі рота ағылшын мушкетерімен, жаңа тағайындалған Клендебойдтің Сенехелі капитан Чаттертон басқарып, МакКвиллан солтүстік аңғарларға жойқын шабуыл жасады. Сорли Слив-на-Ораның маңында кең қырқада орналасқан шабуылшылардың негізгі лагеріне қауіп төндіретін шағын күш жинады. Шабуылшылардың атты әскері мен ауыр жаяу әскері, олар ойлағандай, салауатты жер, бірақ шын мәнінде терең батпақ болған жерге шабуыл жасады, олар Макдоннеллдерден жеңіліске ұшырады. Хью МакФелим мен Чаттертон қашып кетті, бірақ оларды Орраның басына жақын жерде аңдап өлтірді, ал Рори Оги МакКвиллан Лохгилдегі краногқа тығылды, онда оны қуушы өлтірді. Бұл шайқас Слив-ан-Аура шайқасы деп аталады және көптеген дереккөздерде, оның ішінде Рев. Джордж Хиллдің «Антримнің Макдоннеллдері» тарихында 1559 жылға қате орнатылған. Нақты дата Ирландия мемлекеттік құжаттарында сақталған. Нәтижесін қарап, лорд-депутат Сидни соғысты тоқтатуға келісті, бірақ ол МакКилландардың Рутқа, ал Сорли Бойдың немерелерінің (жесір Агнес ұлдарының) Глиннге иелік ету талаптарын қолдады – бұл Кэмпбеллдің Тұрлоу Линагпен одақтастығы арқылы жасаған әдеттегі амалы еді. Сонымен қатар, Сидни Сорли Бойдың тақырыпқа қатысты өтінішін Лондонға жіберді, бірақ ол жылдар бойы жауапсыз күйінде қалды. Батылдығымен Макдоннеллдер Тұрлоу Линагпен одақтастық арқылы және шешуші жеңілістен кейін Шотландия аралдарынан көптеген жақтастардың келуі арқылы өз позицияларын нығайта алды.

Мұра

1610 жылы Ольстер плантациясы құрылғанға дейін Сорли Бой провинцияның ең ықпалды шотланд-ирландтықтарының бірі болған. Оның тырыстықтарының нәтижесінде Англия мен Шотландияның Тюдор және Стюарт үкіметтері Шығыс Ольстер және Оңтүстік-Батыс Шотландия аймағында үнемі стратегиялық қиындықтарға тап болды. Алдыңғы қырық жыл бойы ол осы қиындықтарды батылдықпен, дағдымен және алаяқтықпен шешті, нәтижесінде МакДоннеллдің талаптары көбінесе мойындалды және кланның әл-ауқаты сақталды.