Кіріспе

Ортағасырлық Ирландия халқы, осы халықтың атымен аталған астероид. Крутин (; немесе Крутни; label=[[Ирланд тілі]]) – ерте ортағасырлық Ирландия халқы. Олардың негізгі мекені Ольстер болды және қазіргі Антрим, Даун және Лондондерри округтерінің бөліктерін қамтыды. Сондай-ақ, олар Ленстер және Коннахт аймақтарында да өмір сүрген деген пікір бар. Олардың аты *Pritanī-нің ирланд тіліндегі баламасы, бұл кельт британдарының реконструкцияланған ежелгі аты. "Cruthin" атауы кейде пикттерді көрсету үшін де қолданылған, бірақ Крутиннің британдармен және пикттермен байланысы туралы ғалымдар арасында пікірталас жүріп жатыр. Лайгилер өздерінің атын Ленстердегі Лаоис округіне берген, ал Ленстер және Коннахттың Согайн тайпалары ерте ирланд генеалогиясында Крутин деп есептеледі. 773 жылға қарай жылнамаларда "Cruthin" термині қолданылмай, "Dál nAraidi" термині қолданыла бастады. Жекеше түрі – Cruithen (қазіргі ирланд тілінде: Cruithean (қазіргі ирланд тілінде: Cruithneach), ол зат есім ретінде де қолданылады). Ежелгі грек географы Пифей кельт британдарын "Pretanoí" деп атады, бұл латын тілінде "Britanni" болып аударылды. "Cruthin" атауы Лондондерри округіндегі Дункрун (Dún Cruithean, "Крутин бекінісі") және Драмкрон (Droim Cruithean, "Крутин жотасы"), сондай-ақ Даун округіндегі Балликрун (Bealach Cruithean, "Крутин жолы") және Корольдік қазаншұңқыр (Áth Cruithean, "Крутин броды") сияқты жер-атауларда сақталған. Бұл жер-атаулар Крутин аумағының шекарасын көрсетеді деп саналады.

Ирландия жылнамасындағы сілтемелер

Ирландиядағы тарихи кезеңнің басында, 6 ғасырда, Улайд патшалығы негізінен Ирландияның солтүстік-шығысындағы Банн өзенінің шығысына шектелген болатын. 563 жылы, Ольстер жылнамасы бойынша, Крутиндер арасындағы ішкі тартыс Баэтан мак Цинннің Солтүстік Уи Неиллмен келісімге келуіне әкелді, ол оларға Ард Эоларг (Магилиган түбегі) және Ли аймақтарын уәде етті, екеуі де Банн өзенінің батысында, Лондондери графтығында орналасқан. 629 жылы Конгал тірі қалды. Сол жылы Крутин патшасы Маэль Кайх Фид Эон шайқасында Даль Риатаның Коннад Серрін жеңді, бірақ 637 жылы Конгал Клан мен Даль Риатаның Домналь Брекк арасындағы одақ жеңіліске ұшырады, ал Конгалды Солтүстік Уи Неиллдің Домналь мак Аэдосы Маг Ротта (Моира, Даун графтығы) жерінде өлтірді, бұл Уи Неиллдің солтүстікте үстемдік құруын бекітті. 681 жылы тағы бір Даль нАраид патшасы Дунгал Эйлни мен оның одақтастары Уи Неиллдің қолынан қаза тапты, жылнамаларда бұл оқиға "Дүн Кетхирндегі патшалардың өртелуі" деп сипатталған. Осы кезде "Крутин" этнонимі Дальнарайдтың династиялық атына ұступи бастады. Жылнамалар 668 жылы Белфаст қаласы маңында Крутин мен Улайд арасындағы шайқас туралы мәлімет береді, бірақ бұл термин соңғы рет 773 жылы қолданылды, ол кезде Флатруа мак Фиахрах, "rex Cruithne" қазасы тіркелді. Пикттердің жылнамасында пикттердің алғашқы патшасы "Cruidne filius Cinge" деп аталған.

Басқа топтармен ықтимал байланыс

Ирландияның ертедегі жазушылары Крутин деген атты солтүстік-шығыс Ирландия тобын және Шотландияның пиктілерін атау үшін қолданған. Осылайша, Крутиндер мен пиктілер бір халық болған немесе олардың бір байланысы болған деген пікір туды. Басқа ғалымдар оған келіспейді. Тарихшы Фрэнсис Джон Бёрн атап көрсетеді, ирланд тілінде екі топ та бір атпен аталса да, латын тілінде олардың есімдері әртүрлі болған, «Пикти» атауы тек пиктілерге ғана қатысты. Профессор Даихи О Кронин «Крутиндердің «ирланд пиктілері» болғаны және Шотландия пиктілерімен тығыз байланыста болғаны туралы ұғым мүлдем қате» дейді, ал профессор Кеннет Х. Джексон «Крутиндер пиктілер емес, пиктілермен тілдік немесе басқа да жағынан байланысы жоқ, және ирланд жазушылары оларды ешқашан «Пикти» деп атамайды» деп жазған. Пиктілермен байланысты археологиялық дәлелдер жоқ, ал археологияда Крутиндерді Ирландиядағы көршілерінен ажырату мүмкін емес. Жазбалар Крутиндердің ирланд есімдерін тасыған, ирланд тілінде сөйлеген және кейде пиктілерге жатқызылатын аналық желі бойынша емес, ирландтық дербфине мұрагерлік жүйесін ұстанғандарын көрсетеді. Оның теориясын кейбір Ольстер лоялистері мен Ольстер шотландтарының белсенділері ирланд ұлтшылдығына қарсы тұру үшін қабылдады, ал Ольстер қорғаныс қауымдастығының (UDA) өкілдері оны қолдады. Олар бұл жаңа «тектік мифті» «Ирландияда болулары мен елдің бөлінуін ақтау үшін» пайдаланды. Тарихшылар, археологтар және антропологтар Адамсонның теориясын кеңінен қабылдамады. Тарихшы Питер Берресфорд Эллис оны сионизммен салыстырады. Адамсонның көптеген теориялары 1946 жылы ирланд тіл біліміндегі Т. Ф. О’Рахилли ұсынған тарихи модельге негізделген. Адамсонның ерекшелігі – Крутин немесе Притендердің келттерге дейінгі халық болғаны туралы талабы. Алайда, бұл модельді Кеннет Х. Джексон және Джон Т. Кох сияқты авторлар жоққа шығарды. О’Рахилли теориясын қолдайтын археологиялық дәлелдер жеткіліксіз, және 2017 жылы жарық көрген «Ирландия ДНК атласы» оның қате екенін нақты көрсетті, онда Ұлыбритания аралдарының генеалогиялық тарихы және қазіргі құрамы егжей-тегжейлі сипатталған. 3753 Круитне астероиды осы топтың құрметіне аталған. Роберт Э. Говардтың «Пулп» жанрындағы кейіпкері Бран Мак Морн «Круитни пиктілерінің басшысы» ретінде бейнеленген.