Кіріспе

Оңтүстік-Батыс Финляндиядағы қала, Финляндия, дәстүрлі түрік халық әндері. Турку ( /t//ʊər//k//uː/ TOORkoo; Åbo) – Финляндиядағы қала және Оңтүстік-Батыс Финляндияның аймақтық астанасы. Ол елдің оңтүстік-батыс жағалауында Аура өзенінің сағасында орналасқан. Турку халқы шамамен адамды құрайды, ал қалалық аймақтың халқы шамамен адамға жетеді. Бұл Финляндиядағы ең халқы көп муниципалитет және Хельсинки мен Тампереден кейін елдің үшінші ең халқы көп қалалық аймағы. Турку – Финляндияның ең көне қаласы. Турку қашан қала мәртебесіне ие болғаны белгісіз. Папа Григорий IX 1229 жылы өз бұйрығында Абоа қаласын алғаш рет атады, және осы жыл қаланың құрылған жылы ретінде қабылданады. Турку сонымен қатар Финляндияның тамақ астанасы деп ресми түрде жарияланды, себебі онда Финляндияның ең көне және сапасы жоғары мейрамханалары орналасқан, сондай-ақ жылына екі рет өткізілетін тарихи балық базары бар. Туркудың кафе және дәмхана мәдениеті француз тағам мәдениетімен салыстырылады, сондықтан Турку "Финляндияның Парижі" деп аталады, ал шведтер: "Varför Paris, vi har ju Åbo!" ("Неге Париж, бізде Турку бар!") дейді. Турку – фин және швед тілдерін ресми тілдер ретінде қолданатын екі тілді муниципалитет. Халықтың құрамында фин тілінде сөйлейтін, швед тілінде сөйлейтін және басқа тілдерде сөйлейтін адамдар бар, бұл көрсеткіш ұлттық орташа деңгейден жоғары.

Атаулары мен этимологиясы

Фин тіліндегі Турку атауы Швеция мен Ресейден тегін алады. "Тори" сөзі туралы алғашқы мәліметтер 16 ғасырда пайда болды және Швециядан алынған ("базар" мағынасында). Швецияда бұл сөз түпнұсқа емес, көне шығыс славян тілінен алынған "tǔrgǔ" сөзінен тараған, қазіргі орыс тілінде ол базар, сауда-саттық немесе сауда дегенді білдіреді. Дегенмен, бұл ескі орыс сөзі тікелей фин тіліне өтіп, "турку" түрін алды. Бүгінде бұл сөз тек фразеологизмдерде қолданылады, бірақ орта ғасырларда ол біртіндеп Турку қаласының атына айналды. Швед тіліндегі "Åбо" атауы "å" ("өзен; сала; үлкен ағыс") және "bo" ("тұрақ") сөздерінің үйлесімі болуы мүмкін. Алайда, "тұрақта тұру құқығы" деген мағына беретін ескі заңдық термин бар, ол азаматтарға ("åbo" деп аталғандарға) патшаға тиесілі жерде тұру құқығын мұрагерлікпен беруге мүмкіндік берді ("å" ескі швед тілінде "үстінде" немесе "жанында" дегенді білдірген, қазір "på" деп қолданылады). Фин тілінде Турку сөзінің жатыс септігі – Turun, яғни "Туркудан" дегенді білдіреді. Турку университеті сияқты ұйымдар мен институттардың фин тіліндегі атаулары көбінесе осы сөзбен басталады, мысалы, Turun yliopisto.

Тарих

Түрку Финляндияның ең ірі қаласы ретінде ұзақ тарихқа және кейде елдің әкімшілік орталығы ретіндегі мәртебеге ие, бірақ соңғы екі жүз жылдан бері Хельсинки оны басып озды. Қаланың ерекшелігі – Финляндияның ең көне қаласы және елдің алғашқы астанасы болуымен байланысты. Алғашқыда "Финляндия" сөзі тек Түрку төңірегіндегі аймаққа қатысты (содан аймақ "Proper Finland" деп аталды).

Ерте тарих

Турку аймағындағы қоныстану салыстырмалы түрде жаңа, себебі Оңтүстік-Батыс Финляндия Мұз дәуірі салдарынан ұзақ уақыт бойы теңіз деңгейінен төмен жатқан. Тектоникалық көтерілудің нәтижесінде б.з.д. 3000-2000 жылдар аралығында Турку аймағы шеткі архипелагтан жағалауға айналды. Темір дәуірінде бұл аймақ тығыз қоныстанды, өйткені ол аймақтағы ең маңызды ауыл шаруашылығы өңірі болды. Аймақта б.з. 550-1150 жылдар аралығындағы ежелгі зираттар табылды. Кейбір зираттар алғашқы көші-қон кезеңінде пайдаланылса, ал кейбіреулері викинг дәуірінде ғана қолданылған, ал басқалары 12 ғасырда салынған. Сонымен қатар, Темір дәуірінің соңына жататын үйлердің, ауылдардың және ескі бекіністердің қалдықтары да бар. Аңыз бойынша, ағылшын епископы Генрих 1150 жылы алғашқы финдерді христиан дініне шомылдырған. Дегенмен, алғашқы христиан қабірлері 10 және 11 ғасырларға, ал шіркеудің алғашқы археологиялық куәлігі 12 ғасырға жатады. 11 ғасырда Турку аймағы пор ретінде дамуын бастады. Алғашқы әдеби дереккөздер, мысалы, 1154 жылғы Әл Идрисидің әлем картасында Турку туралы мәліметтер келтірілген.

Швед дәуірі

Папа Григорий IX-тың 1229 жылы берген рұқсатына сәйкес, қаланың негізі қаланған жылы туралы сенімді дерек сақталмағандықтан, қала 1280-жылдары немесе 1290-жылдары патша, епископ және 1249 жылы құрылған Сент-Олофс доминикан монастырының бірлескен бастамасымен салынған деген болжам бар. Турку соборы 1300 жылы қасиеттендірілген. Орта ғасырларда Турку, Турку епископының (кейіннен Турку архиепискобы болып жаңарған) резиденциясы болды және 17 ғасырға дейін Швеция Корольдігінің шығыс жартысын (қазіргі Финляндияның көп бөлігін) қамтыды. Түркудің ресми астана мәртебесі болмаса да, ол Ганза Одағының сауда және теңіз тасымалының бір бөлігі ретінде Финляндияның ең маңызды қаласы болды. 14-ғасырда қала тұрғындарының үштен екісі неміс болған, бірақ уақыт өте келе отандық тұрғындардың саны артты. Түркуде діни биліктен басқа, Финляндиядағы жалғыз заңгерлер жұмыс істеді, ал 15-ғасырдан 16-ғасырға дейін елдің жоғарғы сот билігін жүзеге асырған сот – Ландсраттен и Або қалада өткізілді. 16-ғасырдың басында Кальмар одағының шиеленісінен туған дауларға байланысты даниялықтар қаланы екі рет қиратты: 1509 жылы адмирал Отте Руд басшылығымен және 1522 жылы адмирал Сорен Норби басшылығымен. Бейбітшілік орнасымен, жаңа патша Густав Васа өзінің мемлекетінің әртүрлі аймақтарымен жақсы танысты, ал Финляндияға жасаған алғашқы сапарының орталығы Турку қамалы болды, онда ол сапар барысында тұрды. Жаңа патша діни реформаны да алып келді, ал жаңа сенімді алғаш уағыздаған Петрус Сяркилахти болды. Сяркилахтидің шәкірті Микаэль Агрикола, «фин әдеби тілінің әкесі» ретінде танымал, діни реформаны алдымен собор мектебінің директоры ретінде, кейіннен Турку епископы ретінде жалғастырды. Густав Вазаның ұлы, герцог Иоанн (кейіннен Иоанн III), Финляндия герцогы атағын алып, ағасы Эрик XIV патша болғаннан кейін Швецияның келесі патшасы болды және өзінің иелігін Турку қамалынан басқарды. Сигизмундқа қарсы соғыстан кейін қалада Або қырғыны болды. Осыдан кейін 17-ғасыр Турку үшін тыныш кезең ретінде басталды, онда басты назар көптеген жаңа әкімшілік және білім беру мекемелерін құру арқылы Туркудың кең аймақтың орталығы ретіндегі мәртебесін нығайтуға бағытталды. 1640 жылы Финляндиядағы алғашқы университет – Турку Корольдік академиясы королева Кристинаның бұйрығымен Туркуде құрылды. Бұл жобаны Финляндияның генерал-губернаторы граф Пер Брахе және Турку епискобы Исакус Ротовиус та қолдады. 1676 жылы Турку Финляндия штатының жиналған орны болды.

Ресей дәуірі

Фин соғысынан кейін Швеция 1809 жылы Фредрикшамн шарты бойынша Финляндияны Ресей империясына өткізді. 1809 жылғы қазанда фин соғысының салдарынан орыс әскері қалаға кірген кезде Туркуде ешқандай қарсылық болған жоқ. Оккупацияға қарамастан, Туркудегі өмір тыныш жалғасты. Орыстар келген кезде Турку апелляциялық соты жұмысын тоқтатпады, ал көктемде Турку және Финляндия архиепископы Якоб Тенгстрем мен Турку академиясының профессорлық-оқытушы құрамы жаңа билеушіге адалдық серт берді. Турку қысқа мерзімге ресми астанаға айналды. Жаңа қала жоспары, жүйелі тор жоспарына негізделген, бұрынғыдан кеңірек және өрт қауіпсіз болды. Қайта құрудан кейін Турку Еуропадағы архитектурасы ең үйлесімді қалалардың біріне айналды. Турку тағы жиырма жыл Финляндияның ең ірі қаласы болып қала берді. 19 ғасырдың ортасында Турку Хельсинкиден кейін Финляндиядағы ең маңызды қолөнер орталығы болды, бірақ өнеркәсіптік революция, бу және электр машиналарын пайдалану Туркуда 1900 жылдар шамасында ғана басталды. Бірінші дүниежүзілік соғыс қаланың өнеркәсібіне серпіліс берді, себебі экспорттағы қиындықтар ағаш өңдеу өнеркәсібіне әсер етті, ал Туркуде бұл өнеркәсіп дамыған жоқ. Сонымен қатар, бейтарап Швециядан қажетті шикізатты алу оңай болды.

Тәуелсіздік алғаннан кейін

1918 жылы Түркуде жаңа университет – Финляндиядағы жалғыз швед тіліндегі университет – Або Академиясы құрылды. Екі жылдан кейін, оның қасында фин тіліндегі Түрку университеті ашылды. Бұл екі университет Финляндияда жеке қаржыға салынған екінші және үшінші университеттер болып табылады. 20-ғасырда тарихшылар, мысалы, Туркуді «Финляндияның Батысқа ашылатын қақпасы» деп атады. Қала 1940 жылдан бастап, әсіресе Ботния шығанағы арқылы Стокгольммен, басқа Батыс Еуропа елдерімен және қалаларымен жақсы байланысқа ие болды. 1960 жылдары Түрку Кеңес Одағының Ленинград қаласымен бауырластық келісімге қол қойған алғашқы Батыс қаласы болды, бұл мәдени алмасуды күшейтіп, қаланың «қақпа» рөліне жаңа мағына берді. Ресейде коммунизм құлағаннан кейін, көптеген көрнекті кеңес өкілдері Батыс бизнесін оқып үйрену үшін Түркуге келді, солардың ішінде Ленинградтың вице-мэрі Владимир Путин де болды. Қала сәулетіне келетін болсақ, 20-ғасырда архитектуралық стильдер де, тұрмыс салты да маңызды өзгерістерге ұшырады. 1939-1945 жылдардағы соғыс жылдары қаланың көп бөлігі сақталғанмен, 1950 және 1960 жылдары пәтерлерге деген сұраныстың өсуі, қайта құруға деген ынта және, ең бастысы, инфрақұрылымның (әсіресе автомобиль көлігінің) дамуына байланысты үлкен өзгерістер болды. Қалада басым болған бір-екі қабатты ағаш үйлердің көп бөлігі 1950 және 1960 жылдары тиімді құрылыс үшін және көлік жүрісін жеңілдету үшін бұзылды. Бұл кейінірек әдемі және сақтауға лайық деп есептелген ғимараттардың жойылуына әкелді. Соғыстан кейінгі онжылдықтарда бұзылған кейбір ғимараттар туралы әлі де пікір талас тудырып жатыр. Мысалы, 1959 жылы базар алаңының бұрышында орналасқан «Hotelli Phoenix» қонақ үйінің ғимараты жаңа, көп қабатты тұрғын үй салу үшін бұзылды. Бұл ғимарат өзінің орналасқан жері және тарихы үшін маңызды болды: 1878 жылдан бері қала орталығындағы ең құнды жерлердің бірінде тұрған ол, мысалы, Түрку университетінің алғашқы бас ғимараты болып қызмет еткен. Басқа да ғимараттардың бұзылуы осы уақытта немесе кейінірек скандалды болып саналды, олардың ішінде Финляндияда түсірілген алғашқы суреттің түскен жері – Нобелин тало және 1909 жылы фин. салынған Ескі Börs қонақ үйі бар.

География

Аура өзенінің сағасында, Финляндияның оңтүстік-батыс бөлігінде орналасқан Турку қаласы өзеннің екі жағалауында жатыр. Түрку соборы орналасқан шығыс жағы – ескі әрі бастапқы орталық. Халық арасында оны "täl pual jokke" ("өзеннің осы жағы") деп атайды. Түрку қамалы орналасқан батыс жағы – жаңа бөлігі, оны "tois pual jokke" ("өзеннің арғы жағы") дейді. Бүгінде Аура өзенінің екі жағалауы да қаланың орталығы саналады. Турку қаласында Аура өзені арқылы өткен он көпір бар. Аталған көпірлердің ең ескісі – 1904 жылы салынған fi көпірі. Ал ең жаңасы – 2013 жылы салынған, жаяу жүргіншілерге арналған fi ("кітапхана көпірі"). Қаланың мәшһүр нысандарының бірі – ақысыз түрде жаяу жүргіншілер мен велосипедтерді тасымалдайтын шағын паром – Фёри.

Әкімшілік бөлімшелер

Қала 78 ауданға және тоғыз округке бөлінеді. Олар жергілікті өзін-өзі басқару бірлігі ретінде жұмыс істемейді. Дегенмен, кейбір әлеуметтік бағдарламалар аудандық деңгейде іске асырылады, әсіресе қаланың шығыс бөлігінде, онда кейбір аймақтарда жұмыссыздық жоғары. Ең көп халқы бар аудандар – Варисуо және Руносмаки. Жер ауданы бойынша ең үлкен аудандар – Какскерта және Пааттинен. 20-ғасырдың ортасында қаланың солтүстігі мен оңтүстігіндегі көптеген кішігірім көршілес муниципалитеттер қосылғандықтан, Турку қазір созылған алмұрт пішіндес. Қала орталығы мен көптеген қала маңындағы аудандар орталық бөлігінде орналасқан, оларды халық тығыздығы төмен солтүстік ауылдық аймақтардан Еуропалық E18 тас жолының бөлігі болып табылатын Турку айналма жолы бөліп тұрады. Руиссало, Хирвенсало және Какскерта сияқты аралдар, қаланың оңтүстік бөлігін құрайды, олар да сирек қоныстанған және көбінесе жазғы үйлерден тұрады, Хирвенсалодағы кейбір аудандар қазір жоғары орта тапқа арналған жаңа қала маңына айналып келеді.

Климат

Балтық теңізінің жағасында орналасқан және Архипелаг теңізінің аралдарымен қорғалған Турку ылғалды континенталды климатқа ие (Köppen Dfb). Оңтүстік Финляндияның көп бөлігіндей, қалада да жылу жаз, температура 30 °C (86 °F) дейін жетеді, және жиі қар жауатын салыстырмалы түрде суық қыс. Жылдың ең жылы айы – шілде, орташа температурасы , ал ең суық айы – ақпан. Жыл бойы орташа температурасы . Қыс әдетте желтоқсанның басында, ал көктем наурыздың соңында басталады. Туркудағы жауын-шашынның орташа жылдық мөлшері . Жылдың ең жаңбырлы айы – тамыз, қалаға орташа есеппен жауын-шашын жауады. Жылдың ең құрғақ айы – сәуір, онда бұл көрсеткіш тек . Теңіз деңгейіндегі орташа ауа қысымы , жыл бойында аз өзгереді. 1955 жылдан бері жұмыс істеп келе жатқан қалалық метеостанция Турку әуежайындағы биіктікте орналасқан. Қаланың ауа райы теңізге жақындығының әсерінен, сондықтан қысқы температуралар көбінесе әуежайда өлшенген температурадан жұмсақ болады. Теңіздің қолайлы әсері Финляндияның басқа жерлерінде сирек кездесетін емен, шаған және күл ағаштарының жағалау бойындағы және архипелагтағы аймақтарда өсуіне көмектеседі.

Халық саны

Турку қаласында тұрғын бар, сондықтан ол Финляндиядағы ең көп халқы бар муниципалитет болып табылады. Турку қалалық аймағының халқы – , ал ірі Турку аймағының халқы – . Бұл оны Хельсинки мен Тампереден кейін Финляндиядағы үшінші ірі аймақ етеді. Турку Финляндия халқының 4%-ына мекенжай болып табылады. Халықтың 15,6%-ы шетелдік тегінен шыққан, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен шамамен екі есе жоғары. Алайда, бұл көрсеткіш Хельсинки, Эспоо немесе Вантаа сияқты Финляндияның ірі қалаларынан төмен. Қаланың халық тығыздығы бір шаршы километрге 794,4 адамды құрайды. Қаладағы орташа жас 42,1-ге тең, бұл ұлттық орташа көрсеткіштен (43,6) төмен. Турку қаласы ресми түрде екі тілді, фин және швед тілдері мемлекеттік тілдер болып табылады. 2023 жылғы мәліметтер бойынша, халқының көп бөлігі адам немесе фин тілін ана тілі ретінде қолданады. Туркуда швед тілінде сөйлейтін адамдар бар, немесе халықтың бөлігін құрайды. Турку қаласында шетелде туған 28 002 тұрғын бар, бұл халықтың 13,9%-ын құрайды. Туркудағы шетел азаматтарының саны 19 062 адамды құрайды. Турку халқының арасындағы иммигранттардың үлесі ұлттық орташа көрсеткіштен әлдеқайда жоғары.

Экономика

Түрку аймағында 22 000 кәсіпорын, екі университет және төрт политехникалық мектеп бар. Қала теңіз саласы, өмір ғылымдары, ақпараттық технологиялар, ойын-сауық, биотехнология және тұрақты даму салаларындағы жергілікті білімі бар бизнес өкілдіктеріне де ие. Түрку аймағында Potkuri бизнес-қызмет көрсету орталығы және SparkUp стартаптар қауымдастығы орналасқан. Сонымен қатар, Батыс Финляндия кино комиссиясы AV индустриясы компаниялары үшін және Түрку аймағында фильмдер мен телесериалдар өндірісіне қолайлы жағдай жасауға жұмыс істейді. Turku Future Technologies – Финляндияның сегіз университеті қолдаған даму орталығы және зерттеу мен инновациялық желі. Smart Chemistry Park – Раисиодағы био және айналмалы экономика, сондай-ақ химия өнеркәсібі үшін ынтымақтастық платформасы және желі. Ал Blue Industry Park – теңіз және өндіріс салалары үшін дамитын кластер. Кем дегенде, HKScan және Hesburger сияқты ірі фин компанияларының бас кеңселері Түркуде орналасқан. Түркуде филиалдары бар басқа ірі компаниялар: Bayer, Fläkt Woods, Meyer Werft, Orion Corporation және Wärtsilä.

Мәдениет

Түркудегі мәдени орындарға бірнеше мұражайлар, театрлар, кинотеатрлар, өнер галереялары мен музыка кіреді. Түрку түрлі мәдени шараларды ұсынады. Ең маңыздысы – 24 желтоқсанда Ескі Ұлы алаңда Рождество тыныштығының жариялануы. Бұл дәстүр шамамен 700 жылдық тарихқа ие. Басқа да атақты шаралар: Ортағасырлық жәрмеңке, Музыка фестивалі, Кітап көрмесі, Кино күні, TAFF анимациялық фильмдер фестивалі, Джаз фестивалі, Пааво Нурми жеңіл атлетика жарыстары, Руисрок рок фестивалі, Laituri жанындағы музыка фестивалі және Турку биенналесі – Жаңа өнер фестивалі. 2011 жылы Түрку Еуропаның Мәдениет астанасы болып танылды, ал қалалық кеңес осы мәртебеге дайындық барысында қаланың беделін арттыру мақсатында көптеген жобаларды бекітті.

Ортағасырлық ғимараттар

Археологиялық деректерге сүйенсек, Турку қаласы 13 ғасырдың соңында салына бастады. Дегенмен, оның ортағасырлық құрылыстарының аз ғана бөлігі бүгінгі күнге дейін жеткен. 1827 жылғы Ұлы өрт, қаланың үштен екі бөлігін жоқ еткені себепті, басты фактор болды. 13 ғасырда салынған Турку соборы, әлі де қолданыстағы ең көне ғимараттардың бірі. Бұл сонымен қатар Финляндиядағы жалғыз ортағасырлық базиликалық шіркеу. Орта ғасырдан жеткен тағы бір нысан – 1280 жылдары салынған және 15 ғасырда бірнеше рет кеңейтілген Турку қамалы. Короинендегі Короистенниемидегі епископ шіркеуінен тек қираған жерлер ғана қалды, бірақ ақ крест бұл жерде бірнеше ғасырлар бұрын болған епископ сарайын еске салады. 18 ғасырдан бері сақталған, Турку қаласындағы ең көне ағаш үй – Квенсел үйі, қазір мұражай болып пайдаланылуда. Басқа ортағасырлық құрылыстардың ешқайсысы бүгінгі күнге дейін жетпеген.

Мұражайлар

Түркудің көптеген мұражайлары Аура өзенінің жағасында орналасқан. Түрку өнер мұражайы граниттен салынған қамал ішінде орналасқан және классикалық және заманауи өнер туындыларын көрсетеді. Аура өзенінің жағалауындағы Түрку соборы мен оның мұражайы шіркеудің тарихы мен артефакттары туралы ақпарат береді. Собордың қасында 19 ғасырдың буржуазиялық резиденциясы Этт Хем және музыкалық аспаптардың кең коллекциясын ұсынатын Сибелиус мұражайы орналасқан. Aboa Vetus & Ars Nova ортағасырлық қирандылар мен қазіргі заманғы өнердің ерекше үйлесімін ұсынады. Вартиовуориде 18 ғасырға дейін тарихы бар ағаш үйлерден тұратын Луостаринмяки қолөнершілер мұражайы орналасқан. Фармация мұражайы мен Квенсел үйі Түркудегі ең көне ағаш үйлердің бірі болып есептеледі, ол 18 ғасырдың буржуазиялық өмірі мен 19 ғасырдың дәріханасына шолу ұсынады. Заманауи өнер мұражайы WAM, Түрку мүсіншісі Вайньо Аалтоненнің құрметіне аталған. Сонымен қатар, Биологиялық мұражай фин жануарлары мен фаунасын көрсететін диорама мұражайы болып табылады. Forum Marinum – мұражайлық кемелер мен экспонаттарды ұсынатын теңіз мұражайы, оның ішінде фрегат «Суомен Йоутсен» және Скандинавиядағы соңғы саудалық бу кемесі MS Bore бар. 700 жылдан астам тарихы бар Түрку қамалы оның өткені мен маңызды оқиғалары туралы мәліметтер ұсынады.

Музыка

Түрку – түрлі музыкалық тәжірибелер ұсынатын музыкалық орталық. Турку филармониясы – Финляндиядағы ең көне ансамбль, оның тарихы 1790 жылы құрылған Турку музыкалық қоғамына (Turun Soitannollinen Seura) дейін жетеді. Оркестр классикалық репертуарымен танымал және Финляндия бойынша концерттер жиі өткізеді. Түркуда әртүрлі талғам мен көңіл күйге сай келетін музыкалық фестивальдер өтеді. Финляндиядағы ең ұзақ тарихы бар рок фестивалі – Руиссало аралында өтетін Ruisrock. Aura Fest – 2022 жылдың жазында тұңғыш рет өтетін жаңа қалалық фестиваль. DBTL – Аура өзенінің жағасында орналасқан тағы бір қалалық фестиваль. Түрку джазы – жыл сайын шілде айында джаз музыкасының ең жақсы үлгілерін ұсынатын фестиваль. Тамыз айында классикалық музыкаға арналған Турку музыка фестивалі өтеді. 1957 жылы құрылған Турку қоғамы (Turkuseura Åbosamfundet ry) – 2200 мүшесі бар екі тілді, саяси бейтарап тарихи қоғам. Оның басты мақсаты – Түркудің мәдениеті мен диалектісін бағалау, жергілікті тарих пен дәстүрді сақтау. Қоғам Түркудің оң беделін арттыруға және жақсартуға тырысады. Турку мен Тампере – Финляндиядағы екі қала, олар әзіл-қалжыңмен бірін-біріне достық бәсеке көрсетіп тұрады. Олардың әңгімелеріне Тамперенің дәстүрлі тағамы – мустамакара, Туркудың Аура өзені және ерекше аймақтық акценттер кіреді. Екі қала да тамақтандыру саласында өте жақсы, бұл тамақтандыруды жақсы көретін адамдарды қызықтырады. 1997 жылдан бері Тампере студенттері жыл сайын Түркуға келіп, базар алаңында секіру дәстүрін сақтайды. Бұл шара қаланы Балтық теңізіне қарай итеруге және мұздықтардың қайта көтерілуіне қарсы тұруға көмектеседі деп есептеледі.

Спорт

Туркуда екі ірі футбол командасы бар: FC Inter, ең жоғары ұлттық лигада, Veikkausliiga-да ойнайды, ал TPS – Ykkönen лигасында, бір деңгей төмен. Екі команда да Купиттадағы Veritas Stadion-да өз ойындарын өткізеді. HC TPS – SM лигасында өнер көрсететін және 11 ұлттық чемпионатты жеңіп алған хоккей командасы. Олар өз ойындарын Artukainen-дегі Gatorade Center-де ойнайды. Қалада жыл сайын Пааво Нурми марафоны өткізіледі, ол Туркуда туған легендарлы жүгіруші Пааво Нурмидің құрметіне аталған. Турку қаласында Suomen Rugbyliitto-ға қатысты, дивизион чемпионы атанған "Eagles" регби футбол клубы орналасқан. Олар Impivaara Jalkapallohalli және Kuppitaanpuisto стадиондарында жаттығады және жарысады. Turku Titans – Финляндияның ұлттық лакросс лигасында үш күміс және бір алтын медаль жеңіп алған тарихы мол лакросс клубы. Titans командасының әйелдер құрамы да жетістіктерге қол жеткізді. Сонымен қатар, қала 2012 жылғы FIL U19 жасөспірімдер арасындағы лакросс бойынша әлем чемпионатын қабылдады. Жақын орналасқан Masku ауданынан шыққан фин теннисшісі Ярко Ниминен – Финляндияның ең табысты ойыншыларының бірі.

Көлік

Түркидің өлшеміне қарағанда, қалалық көліктің автобус желісі орташа деңгейде, бұл көрсеткіш ұқсас өлшемдегі Тампере қаласының автобус желісімен салыстыруға болады. Автобус желісін басқару және қадағалауды Турку қалалық аймағының қоғамдық көлік комитеті (FÖLI) (, kollektivtrafiknämnden för Åbo stadsregion) жүзеге асырады. Оны негізінен жеке компаниялар басқарады. Каарина, Лието, Наантали, Раисио және Руско қалаларына және олардан автобуспен қатынауды да FÖLI қамтамасыз етеді. Осы муниципалитеттер ішінде автобус бағалары бірдей. Турку қаласына және одан теміржол тасымалын Финляндияның ұлттық тасымалдаушысы VR жүзеге асырады. Қызмет көрсету көлемі азайды және қазір тек Тампере және Хельсинки бағыттарындағы теміржолдар пайдаланылуда. Қазіргі уақытта жолаушылар тасымалы үшін қолданылатын теміржол станциялары – Похола ауданындағы Турку орталық теміржол станциясы, Купиттадағы екі кішкентай станция және Турку порты. Қаланың бұрынғы танымал трамвай қызметі 1972 жылы тоқтатылғандықтан, қазіргі уақытта жергілікті теміржол қозғалысы жоқ. Сондай-ақ, 20-шы ғасырдың соңында көршілес қалалар мен муниципалитеттерге бағытталған барлық жергілікті теміржол желілері де жойылды. Дегенмен, жақын арада Турку аймағында жеңіл теміржол жүйесін салу жоспарлануда. Ағымдағы бағалау бойынша, трамвай құрылысы 2026 жылы басталып, 2031 жылы аяқталады. Алғашқы бағыт Турку порты – қалалық орталық – Варисуо тұрғын ауданы арасында салынады. Жолдың ұзындығы 11 шақырымды құрайды және 17 аялдама болады. Туркудағы алғашқы сыртқы көлбеу лифті – фуникулер орналасқан. Бұл лифт Каколанмяки төбесіне кедергісіз қол жеткізуді қамтамасыз етеді, онда басқа қоғамдық көлік түрлері жоқ. Фуникулерде екі станция бар, станциялар арасындағы сапар шамамен бір минутқа созылады. Екі станцияда да түсіп-көтерілуге болады және сапар тегін. Лифт рельсінің ұзындығы шамамен 130 метр, ал екі станция арасындағы биіктік айырмашылығы 30 метрді құрайды. Финляндия мемлекеті Эспоо қаласына жаңа метро желісіне жұмсалатын шығынның 30 пайызын төлеуге дайын екенін мәлімдеді. Аймақтық кеңес Оңтүстік-Батыс Финляндиясы бұл мәселені Туркудегі жаңа жеңіл теміржол желісі үшін сынақ ретінде пайдалануды жоспарлап отыр. Қазіргі уақытта Турку автобус станциясы мен Турку орталық теміржол станциясы әртүрлі жерлерде орналасқан. Турку қаласы жақын арада осы екі станцияны біріктіріп, жаңа, ірі станциялық кешен құруды жоспарлап отыр. Бұл жаңа саяхат орталығында қонақүй және бірнеше сауда орталықтары болады. Бұл орталық қалалық және қалааралық автобустардан бастап, жолаушылар пойыздарына дейін барлық қоғамдық көлікті байланыстырады. Турку қаласындағы ең маңызды тас жолдары: Хельсинкиге апаратын 1-ші тас жол; Хейменлиннаға апаратын 10-шы тас жол; Тампере, Юваскюля, Куопио және Йоэнсуу қалаларына апаратын 9-шы тас жол; Пори, Вааса және Оулу қалаларына апаратын 8-ші тас жол; және Турку қаласының айналасын қамтитын Турку айналма жолы. Турку әуежайы қаланың солтүстігінде, ішінара көршілес Руско муниципалитетінің аумағында орналасқан. Әуежайға airBaltic және SAS Scandinavian сияқты алты жолаушылар тасымалдаушысы және бір жүк тасымалдаушы компания қызмет көрсетеді. Сондай-ақ, Silja Line және Viking Line компаниялары арқылы Турку портынан Швеция және Аланд аралдарына күнделікті паром рейстері жүзеге асырылады. Бұл фин мәдениетінің бір бөлігі болып табылады (ruotsinlaiva туралы қараңыз), сондықтан адамдар көбінесе Финляндияның барлық аймақтарынан Түркуге дейін ұзақ сапар шалып, Ботния шығанағы арқылы круиздік саяхатқа шығады. Архипелаг теңізіндегі кемелермен қатынауды SS Ukkopekka және басқа да компаниялар жүзеге асырады, бұл Турку – Наантали – Турку бағытында жүретін ескі бу кемесі. Турку – Финляндиядағы үш қашықтықтан жүретін теміржол станциясы бар жалғыз қала: Турку орталық, Турку порты және Купитта.

Білім

Түрку Финляндиядағы басқа қалаларға қарағанда ұзақ білім беру тарихына ие. Қаладағы алғашқы мектеп – Кафедральдық мектеп – 13-шы ғасырдың соңында Түрку соборымен бірге құрылды. Финляндиядағы алғашқы университет, Түрку Корольдік академиясы (қазіргі Хельсинки университеті) 1640 жылы осы қалада ашылды. 1820 жылы Финляндияда Bell Lancaster әдісіне сәйкес алғашқы мектеп, бастауыш білім беруді төменгі топқа жататын оқушылар үшін қолжетімді ету мақсатында Түркуде құрылды. Түркуде шамамен 40 000 жоғары білім алушы студент оқып жатыр. Қалада екі университет және бірнеше "политехникалық" мектептер бар. Финляндияның Түрку университеті студенттер саны бойынша (2022 жылы 22 300 студент) Финляндиядағы төртінші ірі университет және 1920 жылы құрылған ең көне университеттердің бірі. Барлық студенттердің шамамен 9%-ы халықаралық студенттерді құрайды. 1918 жылы Финляндияның екінші университеті ретінде құрылған Åbo Akademi – Финляндиядағы екі швед тіліндегі университеттің бірі. 2010 жылы Түрку экономика мектебі Түрку университетімен, ал оның шведтілегі әріптесі Åbo handelshögskola 1980 жылы Åbo Akademi-мен бірікті. Түрку қаласының орталық ауруханасы – Түрку университетінің ауруханасы университетке қарасты және оқу-әдістемелік аурухана ретінде пайдаланылады. Түрку қолданбалы ғылымдар университеті (TUAS) – Метрополия қолданбалы ғылымдар университетінен кейін Финляндиядағы екінші ірі политехникалық университет (2022 жылы 12 000 студент). TUAS Түркуде алты кампус және Сало қаласында бір жеке кампустан тұрады. Сало IoT кампусында Бизнес-әкімшілік, әлеуметтік қызмет және денсаулық сақтау салаларының бакалаврлары білім алады. TUAS 70-тен астам білім беру саласында бакалавриат және магистратура деңгейінде білім береді. Сондай-ақ, қалада Novia қолданбалы ғылымдар университеті мен Diaconia қолданбалы ғылымдар университетінің кампустары орналасқан. Түрку – Финляндиядағы халықаралық мектептері бар екі қаланың бірі (екіншісі – Хельсинки). 2003 жылдан бері Шығыс Варисуо ауданында жұмыс істеп келе жатқан Түрку халықаралық мектебі бар. Түрку қаласы мен Түрку университеті арасындағы келісімге сәйкес, Turun normaalikoulu халықаралық мектепте оқытуды жүзеге асырады.

Медиа

Түрку және оның айналасындағы аймақтағы ең көп оқылатын газет – күнделікті аймақтық таңғы газет – Turun Sanomat, оны күн сайын халықтың 70%-дан астамы оқиды. Åbo Underrättelser – швед тілінде шығатын газет, ол 1824 жылдан бері жарық көріп келеді. Тегін шығатын Turkulainen газеті де Metro International жергілікті басылымы және Ilta Sanomat ұлттық кешкі таблоидімен бірге ең танымал газеттердің қатарында болды. Turkulainen 1958 жылы құрылған, бірақ газет 2020 жылдан бері жарық көрмейді. Сонымен қатар, Kulmakunta (Түркудың шығыс елді мекендері, Вариссуо және Лаустеге арналған) және Rannikkoseutu (Раисио және Наантали қалаларының аймағы үшін) сияқты бірнеше жергілікті газеттер де бар. 1771 жылы Түркуде швед тіліндегі алғашқы фин газеті Tidningar Utgifne Af et Sällskap i Åbo, ал 1775 жылы – алғашқы фин тіліндегі Suomenkieliset Tieto Sanomat газеті жарық көрді. Turun Sanomat газеті Turku TV деп аталатын аймақтық телеарнаны да иеленді, бірақ ол 2012 жылы жұмысын тоқтатты. Финляндияның ұлттық телерадиокомпаниясы Yleisradio Оңтүстік-Батыс Финляндия (Оңтүстік-Батыс Финляндия және Сатакунта аймақтарын қоса) тұрғындары үшін дүйсенбіден жұмаға дейін күнделікті жергілікті жаңалықтарды көрсетеді. Түрку аймағында барлық фин ұлттық телеарналарын көруге және ұлттық радиоарналарын тыңдауға болады. Сонымен қатар, Auran Aallot, Radio Sata және Radio Robin Hood сияқты бірнеше жергілікті радиостанциялар жұмыс істейді. Жергілікті мемлекеттік радиостанциялар – фин тілінде хабар тарататын Yle Turun Radio (Yle Radio Suomi-нің аймақтық нұсқасы) және швед тілінде хабар тарататын Yle Vega Åboland (Yle Vega-ның аймақтық нұсқасы).