Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Сауна түрі
Type of bathhouse
2020 жылдың 17 желтоқсанында ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұраны сақтау жөніндегі үкіметаралық комитетінің мәжілісінде ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізіміне енгізілді. Мемлекеттік өкілеттік беру бойынша, Фин мұрасы агенттігі фин сауна қауымдастықтарымен және сауна мәдениетін дамытушылармен бірлесіп, сауна дәстүрінің жалғасуын қамтамасыз етуге және оның әдет-ғұрыптар мен денсаулық-саламаттық бөлігіндегі маңыздылығын көрсетуге міндеттенеді. Эстонияда 2014 жылдан бері ЮНЕСКО-ның материалдық емес мәдени мұра тізімінде түтінді сауна дәстүрі бар. Сауна сөзінің өзі фин тілінен шыққан. Эстон тілінде ол сауна деп аталады.
It was inscribed on the UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists at the 17 December 2020 meeting of the UNESCO Intergovernmental Committee for the Safeguarding of the Intangible Cultural Heritage. As authorized by the state, the Finnish Heritage Agency commits, together with Finnish sauna communities and promoters of the sauna culture, to safeguard the vitality of the sauna tradition and to highlight its importance as part of customs and wellbeing. In the case of Estonia UNESCO Intangible Cultural Heritage Lists smoke sauna tradition since 2014. The word sauna itself is of Finnish origin. In the Estonian language it is saun.
Тарих
Финляндиядағы сауна – ежелгі құбылыс, оның тамырларын анықтау қиын, бірақ оның ең алғашқы түрлері б.з.д. 7000 жылға дейін соққан деп есептеледі. Осы кезеңде Еуропада моншалар да тіркелген, бірақ финдердің саунаға қатысты әдет-ғұрыптары тарихтың көп бөлігінде жақсы сипатталмаған. Скандинавияда Реформация кезінде саунаның танымалдылығы басқа елдерге тарады, себебі Еуропалық моншалар жойылды. Сауна мәдениетінің Финляндияда осылай дамып келуіне оның мүмкіндіктердің көп болуы себеп болды. Адамдар жаңа жерге көшкенде, бірінші кезекте сауна салады. Финдер саунаны тұру, тамақтану, гигиеналық қажеттіліктерді шешу және, ең бастысы, стерильді жағдайға жақын ортада бала туу үшін пайдаланған. Мүмкіндігі барлар аптасына кем дегенде бір рет саунаға баруға тырысады. Саунаға арналған дәстүрлі күн – сенбі. Сауна дәстүрі соншалықты мықты, финдер шетелге барғанда жақсы саунаға түсу мүмкіндігін қуана қарсы алады: тіпті Лондондағы Ротерхиттегі фин шіркеуінің де өз саунасы бар. Бейбітшілік сақшылық миссияларына қатысқан фин әскерлері сауналарымен танымал; тіпті Эритреядағы БҰҰ миссиясында сауна ең бірінші салынған ғимараттардың бірі болды. Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде жарық көрген фин әскери нұсқаулығында батальонға сауна салуға, оны жылытуға және шомылуға сегіз сағаттық үзіліс жеткілікті екені айтылған. Сауналар, тіпті әскери ортада да, қатаң теңдік принципіне негізделген: саунада лауазымдар мен иерархиялар қолданылмайды. Саунаға бару жуынудан (әдетте душтан) басталады, содан кейін сауна бөлмесіне отыру керек, бөлме әдетте жылытылады. Су ыстық тастарға құйылады, бұл саунаны жылыту үшін қолданылатын арнайы пеш – киуастың үстінде орналасқан. Бұл саунаның ылғалдылығы мен температурасын арттыратын, löyly деп аталатын қалың буды тудырады. Кейде адам өзін-өзі жұмсақ соғу үшін [[Сауна шүбісі (Батыс Финляндияда вихта) деп аталатын жапырақты, хош иісті күміс қайыңның бір шоғын пайдаланады. Финляндияда "сауна" сөзі тек саунаны білдіреді, емес, жезөкшелік үйін, секс-клубты немесе басқа да осы сияқты орындарды емес. Қоғамдық сауналарда денсаулық сақтау мақсатында жылы бөлмеде суға түсуге тыйым салынған: көптеген жабық бассейн суына гигиеналық мақсатта хлор қосылады; егер мұндай суда қолданылған киім жылы бөлмеге әкелсе, хлор буланып, астмасы немесе аллергиясы бар адамдарға тыныс алуда қиындық тудыруы мүмкін. Жеке үйлерде немесе жазғы үйлерде сауна әдетте қонақты құрметтеу үшін қыздырылады және бас тарту қиын болуы мүмкін. Алайда, финдер қонақ бас тартса, көбінесе ренжімейді. Бұл әсіресе саунаға бару қонақтан көп күш жұмсауды талап ететін жағдайда (мысалы, кейіннен күрделі макияжды қайта жағу), әлеуметтік жағынан ыңғайсыз болса (жалаңаштыққа немесе аралас жынысты саунаға қатысты ұялу сезімі) немесе басқа да себептермен ыңғайсыз болса (қонақта киім алмастыруға мүмкіндік болмаса немесе сауна түнде кеш болатын болса) жиі кездеседі.
The sauna in Finland is an old phenomenon and its roots are difficult to trace, but its earliest versions are believed to be from 7000 BC. Bath houses were recorded in Europe during the same time period, but Finnish bathing habits were poorly documented for most of history. During the Reformation in Scandinavia the popularity of saunas expanded to other countries because the European bath houses were being destroyed. One reason the sauna culture has always flourished in Finland has been because of the versatility of the sauna. When people were moving, the first thing they did was to build a sauna. Finns have used the sauna to live in, eat, address matters of hygiene, and, most importantly, give birth in an almost sterile environment. and those who have the opportunity usually take a sauna at least once a week. The traditional sauna day is Saturday. The sauna tradition is so strong that whenever Finns go abroad, they relish the chance to have a good sauna: even the Finnish Church in Rotherhithe, London, has its own sauna. Finnish soldiers on peacekeeping missions are famous for their saunas; even on the UNMEE mission in Eritrea, a sauna was one of the first buildings to be erected. A Second World War era Finnish military field manual states that a break of eight hours is all that is required for a battalion to build saunas, warm them and bathe in them. Saunas, even in the military, are strictly egalitarian places: no titles or hierarchies are used in the sauna. Taking a sauna begins with having a wash (usually a shower), followed by a sit in the sauna room, the room being typically warmed to Water is thrown on the hot stones topping the kiuas, a special stove used to warm up the sauna. This produces great amounts of wet steam, known as löyly, increasing the moisture and the apparent temperature within the sauna. Occasionally one uses a bunch of leafy, fragrant silver birch called a [[Sauna whisk (vihta in Western Finland) to gently beat oneself. In Finland, a "sauna" means only a sauna, not a brothel, sex club, or such. In public saunas, swimsuits are banned from the hot room for health reasons: in many indoor swimming pools, chlorine is added to the water for hygiene reasons; if swimwear used in such water is brought to the hot room, the chlorine will vaporize and cause breathing problems for people with asthma or allergies. In private homes or summer residences, the sauna is usually warmed to honor the guest and refusal may be more difficult. However, Finns will not typically be very offended if their guest declines. This is particularly common if going to sauna would require a lot of effort from the guest (such as re applying complex make up afterwards), socially inconvenient (feeling uncomfortable about nudity and/or a mixed sex sauna), or otherwise inconvenient (should the guest not have a change of clothes or if the sauna would take place late at night, et cetera).
Түрлері
Финляндия мен Эстонияда саунаның көптеген түрлері кездеседі. Оларды сауна ғимаратының құрылысына немесе қандай пеш қолданылатынына қарай жіктеуге болады. Сауналардың негізгі жіктелуі – бір рет қыздырылатын және үздіксіз қыздырылатын пештерге бөліну. Барлық түтінді сауналар бір рет қыздырылады, бірақ бір рет қыздырылатын басқа да пеш түрлері бар. Бір рет қыздырылатын пештерде шомылу алдында қыздырылатын тастардың көлемі көп болады. Бұл үшін ағаш, түтін шығаратын пеш, май, ағаш пеллеталары немесе табиғи газды жағу қолданылады. Ұздіксіз қыздырылатын пештерде шомылу кезінде қыздырылатын тастардың саны аз болады. Жылыту ағаш, май немесе табиғи газбен, немесе электрмен жүзеге асырылуы мүмкін. Фин сауналарының температурасы, әдетте, және ылғалдың булануына қарамастан, шық нүктесінен жоғары ұсталады, сондықтан түрік саунасындағыдай будың көрінетін конденсациясы пайда болмайды.
Many different types of sauna can be found in Finland and Estonia. They can be classified either by the sauna building itself or by what kind of stove it uses. The main division of saunas is between once warmed and continuously warmed stoves. All smoke saunas are once warmed, but there are also other type of ovens that are once warmed. Once warmed stoves have larger amount of stones that are warmed up before the bathing. This can be done by burning wood, with or without a chimney, oil, wood pellets, or natural gas. Continuously warmed stoves have lower amount of stones that are heated during the bathing. The warming can be done burning wood, oil or natural gas, or electrically. The temperature in Finnish saunas is , usually , and is kept clearly above the dewpoint despite the vaporization of löyly water, so that visible condensation of steam does not occur as in a Turkish sauna.
Түтін саунасы
Савусаунада (тұт саунасында) түтін шығару құрылғысы болмайды, сондықтан ағаш жаққанда бөлме түтінге толады. Дегенмен, оларды пайдалану үшін көп күш жұмсау керек және уақыт кетеді, сондықтан олар көптеген кәдімгі сауналарды ауыстыра алмайды. Тұт сауналары Финляндияда ғана емес, Эстония, Латвия және Литвада да кездеседі. Олар арзан, салысымен оңай және берік (саунаны салғанда өрттен қорғау шаралары сақталса). Түтіннің дезинфекциялық қасиеттері олардың ұзақ қызмет етуіне себеп болады. Бір ерекше және сирек кездесетін жайт – тұт сауна пешін (саукуиуа) жылыту үшін ағаш пеллетасын жағу құрылғысын пайдалану. Әдетте, бұл жағу құрылғысы сауна бөлмесіне және киуаға жақын орналасқан бөлек бөлмеде орнатылады. Мұнай жағу құрылғысына ұқсас ағаш пеллетасын жағу құрылғысы тұт сауна пешін – іс жүзінде үлкен тас үйіндісін – жылыту үшін қолданылады. Пеллета жағу процесі дәстүрлі тұт пешіне қарағанда таза болғандықтан, түтіннің иісі азырақ және қара күйе болады, ал пеллета жағудан пайда болатын ылғал ауаны үнемі жылытылатын пештерге қарағанда жағымдырақ етеді.
The savusauna (smoke sauna) does not have a chimney and thus as wood is burned smoke fills the room. However, due to the amount of effort and time required to operate them heating can take most of a day they are not likely to replace most regular saunas. Smoke saunas are still extant not only in Finland but also in Estonia, Latvia, and Lithuania. They are considered to be cheap, simple to build, and durable (if measures of fire prevention are taken while building the sauna). The longevity is warranted by disinfectant features of smoke. One specific and rarely seen curiosity is use of a wood pellet burner to heat a smoke sauna stove (savukiuas), typically the actual burner installed into a room adjacent to the actual sauna room and the kiuas. A wood pellet burner, quite similar to an oil burner, is then used to heat a smoke sauna stove practically a big pile of rocks. As the burning process is much cleaner than with a conventional smoke stove the smoke aroma is much less pungent and sooty, while the moisture produced by the burning the pellets makes the air more pleasant than with continuously warmed stoves.
Ағаш пешті сауна
Ағаш пешті сауна ауылдық жерлерде көп кездеседі, ал электр саунасы қалалық жерлерде көп кездеседі. Үстіне тас қойылған металл пеш (киуа) қайың ағашымен қыздырылады, осылай сауна бөлмесі қажетті температураға дейін жылынады. Егер қайың болмаса, кез келген басқа ағаш жарайды, бірақ жақсы кептірілген қайыңның сапасы мен хош иісі, сондай-ақ ұзақ жануы себепті оған басымдық беріледі. Ең маңыздысы – жақсы löyly жасау, яғни тастар су шашылғанда буға айналдырып, одан әрі саунаға кірген адамдарға жететіндей қыздыру. Саунаның кез келген түрінде саунаға кірген адам төбеге жақын, биік орындыққа отырады, онда ыстық бу тез жетеді.
The wood stove sauna is more common in rural areas, whereas the electric sauna is more common in urban areas. The metal stove with stones on top (kiuas) is heated with birch wood fire, and this heats the sauna room to the required temperature. If birch wood is not available any other wood will do, but well dried birch wood is preferred because of its good quality and smell, and long lasting burn. The important thing is to have a good löyly, that is when the stones are hot enough to evaporate the water thrown on them into steam that rises to the bathers. The bather in every type of sauna sits on a high bench near the ceiling where the hot steam reaches them quickly.
Электр саунасы
Қалалық пәтерлерде және көптеген қоғамдық сауналарда электр сауна пештері (sähkökiuas) қолданылады, себебі олар ашық отты қажет етпейді және уақытты баптау, термостат және температураны шектеу сияқты қосымша мүмкіндіктер ұсынады. Электр сауналарында әдетте, жылыту элементінің үстіне немесе айналасына үйілген киуас тастары болады, оларға бу құю үшін жағдай жасалады; бұл ашық, ауа айналымын қамтамасыз ететін немесе жабық, жылуды сақтайтын конструкцияда болуы мүмкін. Электр саунасы үй иесіне саунаны тұрғындардан тәуелсіз басқаруға және саунаның электр энергиясын пайдалануды шектеуге мүмкіндік береді. Басқару қашықтықтан және сымсыз түрде жүзеге асырылуы мүмкін, сондай-ақ саунаның жарықтандыру, желдету және бу шығару құрылғылары үшін қосымша баптаулар ұсынуы мүмкін. Тұрғын үйлердегі сауна әдетте аптасына бірнеше рет тұрғындарға ұсынылады, ерлер мен әйелдерге арналған белгілі бір уақыттар қарастырылады, ал жеке пәтер үшін қосымша уақыт сұрағандарға да мүмкіндік беріледі. Көптеген адамдар электр саунасына қарағанда атмосфералық ағаш пеш саунасын ұнатады, бірақ қалалық пәтерлерде тұратындар үшін мұндай мүмкіндік сирек болады, ал электр пештерін пайдалану оңай, өрт қауіпсіз және ағаш қалдықтарын қалдырмайды.
In city apartments, and in most public saunas, an electric sauna stove (sähkökiuas) is used, as it does not require open fire and offers additional features like time delay settings, thermostat and temperature limiter. Also electric saunas usually do have kiuas stones piled over or around the heating element to allow löyly thrown onto them; either as an open, air circulating set up or as a closed and insulated heat storing one. Electric sauna offers a possibility for the property manager to control the sauna independently from occupants and limit sauna's electricity use. The control can be remote and wireless and can offer additional settings for sauna lighting, ventilation and steam generating devices. Apartment buildings' sauna is typically offered a few times in a week to occupants with dedicated hours for communal men's and women's sauna, and special hours for those who have requested apartment specific hours. People might prefer the more atmospheric wood stove sauna over an electric sauna, but for those living in urban apartment blocks that is rarely an option, and electric stoves are easier to use, more fire safe, and do not produce wood litter.
Ұялы сауналар
Скауттар мен түрлі жастар ұйымдары көшпелі шатыр сауналарды жиі пайдаланады. Сауналар көліктерге, автобустарға, тіркемелерге, трактор тіркемелеріне, тіпті велосипедтер мен қайықтарға орнатылған. Финляндияда жылжымалы сауналарды жалға берумен айналысатын компаниялар бар, сондай-ақ Тёва қаласында жыл сайын жылжымалы сауна фестивалі өтеді.
Scouts and various other youth organizations often have portable tent saunas. Saunas have been built into cars, buses, car trailers, tractor trailers or even bicycles and boats. In Finland, there are companies that rent mobile saunas, and an annual mobile sauna event in Teuva.