Кіріспе

Фриц Колбе (25 қыркүйек 1900 – 16 ақпан 1971) – екінші дүниежүзілік соғыста нацистерге қарсы тыңшылық жасаған неміс дипломаты және қарсыласушы.

Ерте өмір

Колбе 1900 жылғы 25 қыркүйекте Берлинде орта тапқа жататын отбасында дүниеге келді. Әкесі ерін құшағын жасаушы болған. Бала кезінде ол әкесінің батылдыққа шақыруымен және "әрқашан өзінің дұрыс деп ойлағанын істеуге" үйренді, сондай-ақ 1914 жылдан бастап оның қағидалы мінез-құлқы мен адалдығын дамытуға көмектескен Wandervogel қозғалысының ықпалында болды. Орта таптық адамдармен бірге әрекеттесу оған отбасынан алыстауға, табиғаттың құшағында демалуға және спортпен айналысуға мүмкіндік берді. 1941 жылы Колбе, ішінара оның тікелейлігі мен зиялылығының арқасында, Сыртқы істер министрлігінде әскери байланыс қызметін атқаратын Карл Риттерге бекітілді. Риттер әдетте Гитлердің штабына жақын орналасқан "Қасқыр ұясы" деп аталатын жерде болып тұратын. Шетелдік дипломаттардың есептері мен неміс консулдықтары мен елшіліктерінен күніне 120-ға жуық телеграмма Берлиндегі Риттерге жіберілетін; Колбедің міндеті – олардың барлығын оқып, маңыздыларын Риттерге жеткізу еді. Ол сонымен қатар шетелдік баспасөзден алынған жаңалықтарды қарап, тұжырымдама жасады. Колбе жұмысының маңыздылығы мен оның нацистік партияға қосылмауы себепті, оның қызметі бақылауда екенін сезді. Дегенмен ол "Сыртқы істер министрлігіндегі ең көп ақпаратқа ие мемлекеттік қызметкерлердің" бірі болды. Берлинде болған сайын Колбе Гитлер режимі мен оның іс-әрекеттеріне көбірек наразылық білдірді. Ол Германиядан тыс жерде дипломатиялық қызмет іздеді, соның ішінде Норвегияның Ставангер қаласындағы бас консул лауазымына үміттенеді, бірақ нацистік партияға қосылмағандықтан сәтті болмады. Кейптаундан әкелген бос паспорттарының көмегімен ол кейбір еврейлерге нацистік Германиядан қашуға көмектесті. Independent газетінде Колбе 2600 құжатты жеткізгені хабарланды. Орталық барлау агенттігі оны соғыстың ең маңызды тыңшысы деп сипаттады. Аллен Даллес былай деп жазды: "Джордж Вуд (біздің кодолық атымыз) Германия туралы біздің ең жақсы ақпарат көзіміз ғана емес, сонымен қатар кез келген барлау қызметінің ең жақсы құпия агенттерінің бірі болды деп сенемін". 1939 жылы соғыс басталғанда, Колбенің әйелі, ұлы және үй шаруашылығын жүргізушісі Оңтүстік Африкада қалды, ол олардың нацистік идеологиядан қауіпсіз және еркін болатынына сенді. Ол сол кезде әйелінен ажырасуға да тырысты. Колбе өт қабығының қатерлі ісігінен Бернде қайтыс болды. Ол Берлиндегі Луизенкирххоф III зиратында жерленген. Оның үшінші әйелі Мария Фрич (1901-2000) оның қабіріне қойылған.

Бағалау

2003 жылы Францияда журналист Лукас Делаттрдың «Фриц Колбе: III Рейхтің жүрегіндегі шпион» атты өмірбаяны жарық көрді. Бір жыл өткен соң неміс тіліне аударылып, 2005 жылы «Үшінші Рейхтің жүрегіндегі тыңшы: Фриц Колбенің ерекше тарихы, Екінші дүниежүзілік соғыстағы Американың ең маңызды тыңшысы» деген атпен ағылшын тілінде жарыққа шықты. 2006 жылы британдық автор Найджел Уэст бұл өмірбаянды «Халықаралық барлау және қарсы барлау» журналында қарастырды. Уэст Колбе берген ақпараттың құндылығын артық бағаланған деп санайды, себебі ол МИ5-тың бұрыннан жинаған ақпаратын ғана растады, тіпті Даллес білмейтін ULTRA және TRIPLEX сияқты операцияларды қауіпке тілді. Уэст Колбені «әр жағынан ерекше тұлға, бірақ қажетсіз сыйлықтар әкелген қауіпті адам» деп қорытындылады, сондай-ақ «Колбені Екінші дүниежүзілік соғыстың ең маңызды тыңшысы деп санау күмәнді» деп қосты. Британдықтар Колбе ұсынысын қабылдамады, ал американдықтар қабылдағандықтан, екі тараптың оның маңыздылығы туралы келісуі қиын. Колбенің еңбегі Германия Федеративтік Республикасы Сыртқы істер министрлігінде 2004 жылы оның атымен аталатын зал ашылғанда ресми түрде мойындалды.