Кіріспе

Шабуылдық тікұшақ – шабуылдық ұшақтың негізгі міндетін атқаратын, жаудың жаяу әскері, әскери техникасы және бекіністері сияқты құрлықтағы нысаналарды жоюға қабілетті қаруланған тікұшақ. Ауыр қару-жарағы болғандықтан, оларды кейде соғыс тікұшақтары деп те атайды. Шабуылдық тікұшақтар автоматты зеңбіректерді, пулеметтерді, ракеталарды және AGM 114 Hellfire сияқты танкке қарсы ракеталарды қолдана алады. Кейбір шабуылдық тікұшақтар басқа тікұшақтар мен төмен ұшатын жеңіл әскери ұшақтарға қарсы өзін-өзі қорғану үшін әуеден әуеге ракеталармен де жарақтандырылуы мүмкін. Қазіргі заманғы шабуылдық тікұшақтың екі басты міндеті бар: біріншісі – жердегі әскерлерге тікелей және нақты әуе көмегін көрсету, екіншісі – жаудың жиналған бронетехникасын жою үшін танкке қарсы күрес. Шабуылдық тікұшақтар көліктік тікұшақтарды қорғауға немесе қарулы барлау міндетінде жеңіл тікұшақтарға көмектесу үшін де қолданылады. Соғыс кезінде шабуылдық тікұшақ өзінің құнынан 17 есе қымбат нысаналарды жоюға қабілетті.

Өмірбаян

Тіпті 1942 жылы, советтік Polikarpov Po 2 оқу және пайдалы биплан сияқты, Түнгі сиқыршылар құрамының үлгісі ретінде, Шығыс майданда Вермахт армиясына қарсы түнгі шабуылдар жасау үшін, ең тиімді түрде Кавказ шайқасында қолданылған. 1944 жылы Оверлорд операциясынан кейін, баяу ұшатын Piper J 3 Cub биік қанатты азаматтық монопланның әскери нұсқасы L 4 Grasshopper Франциядағы бірнеше АҚШ армиясының артиллериялық бақылаушы бөлімшелерінде жеңіл бронетехникаға қарсы рөлде қолданыла бастады. Бұл ұшақтар неміс бронетехникасына қарсы көтергіш тіректерге бекітілген екі немесе төрт базука зымыранды атқыштармен жабдықталған. 1944 жылдың жазында АҚШ армиясының майоры Чарльз Карпентер өзінің ракеталық қаруланған Piper L 4 ұшағымен зымыранға қарсы ролін орындауға қол жеткізді. Оның L 4, АҚШ армиясының сериялық нөмірі 43 30426 және "Рози Рокеттер" деп аталды, алты базукамен қаруланған, 1944 жылдың 20 қыркүйегінде Арракур шайқасында кем дегенде төрт неміс бронемашинасын жоқ қылып, жаудың ауыр бронетехникасын баяу ұшақтан алудың алғашқы үлгісі ретінде сәттілікке қол жеткізді. Немістер де соғыстың соңында жер шабуылына арналған осындай аз жылдамдықты жеңіл ұшақ платформаларын қолданды, Еуропадағы соғыстың соңғы екі айында төрт Panzerfaust 100 танкіге қарсы граната лақтырғыштарымен қаруланған Bücker Bestmann жаттықтырушысының Bü 181C 3 түрімен айналысты. Осындай рөлді төмен жылдамдықты жеңіл қанатты ұшақтар атқаруы, Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін, соғыстан кейінгі әскери тікұшақтардың саны артуымен мүмкін болар еді. Соғыс жылдарында қолданылған жалғыз американдық тікұшақ, Sikorsky R 4, тек құтқару операциялары үшін пайдаланылды және әлі де тәжірибелік сипатта болды. 1950 жылдардың басында әлемнің әртүрлі елдерінде тікұшақтар көліктік және байланыс ролінде көбірек қолданыла бастады. Кейіннен бұл тікұшақтар, Екінші дүниежүзілік соғыс дәуіріндегі Sikorsky R 4 ұшағының мұрагерлері, оларды шектеулі жауынгерлік қабілеттілікпен қамтамасыз ету үшін қару-жарақпен жабдыруға болатыны анықталды. Бұған алғашқы мысал ретінде АҚШ Әуе күштеріндегі қарулы Sikorsky H 34 және Кеңес Әуе күштеріндегі қарулы Mil Mi 4 ұшақтарын айтуға болады. Бұл "эксперименттік" бағыттылық арнайы шабуылдық тікұшақтарды әзірлеу 1960 жылдары жалғасты, Вьетнам соғысы кезінде қарулы Bell UH 1 және Mil Mi 8 қолданылды. Бұл тікұшақтар осы конфигурацияларда орташа табысқа жетті, бірақ броня қорғанысы мен жылдамдығының жетіспеуіне байланысты олар жоғары қауіпті жауынгерлік ортада қару-жарақ орнату үшін тиімді емес платформалар болды. 1960 жылдан бастап әлемнің әртүрлі елдерінде барлаудан бастап әуе шабуылдарына дейінгі әртүрлі жауынгерлік рөлдерді атқара алатын, ауыр қаруланған және қорғалған әуе көлігін қамтамасыз ету мақсатымен тікұшақтардың әртүрлі түрлерін жобалау және әзірлеу басталды. 1990 жылдары зымыранмен жабдықталған шабуылдық тікұшақ танкіге қарсы негізгі қаруға айналды. Ұрыс алаңында тез қозғалып, тез арада "жарылатын шабуылдар" жасайтын тікұшақтар тіпті органикалық әуе қорғанысының болуымен де үлкен қауіп төндірді. Танкке қарсы шұғыл атқылаушы тікұшақ негізгі құралға айналды, ал шабуылдық тікұшақтардың көпшілігі танкіге қарсы миссияға барынша оңтайландырылды.

Америка Құрама Штаттары

1950 жылдың тамызында Корей соғысы басталғанда, АҚШ Әскери-теңіз күштері мен Теңіз жаяу әскерлерінің бірлескен сынағында жаңадан алынған Bell HTL 4 тікұшағын пайдаланып, ұшу кезінде базуканы ату мүмкіндігі тексерілді. Базуканың ірі 3,5 дюймдік (90 мм калибрлі) модельдерінің бірі таңдалды және есіктің еркін ашылуын қамтамасыз ету үшін тікұшақтың оң жағына орнатылды. Базука сәтті сынақтан өтті, бірақ 47-ші үлгідегі және басқа да ерте тікұшақтарда ашық қалған қозғалтқыш бөлімі үшін қорғаныс қажеттігі анықталды. Тікұшақ HMX 1, Теңіз жаяу әскерлерінің тәжірибелік тікұшақ эскадрильясына тиесілі болды. 1960 жылдардың ортасында АҚШ Армиясы Вьетконг және НВА әскерлерінен күшейіп келе жатқан қарсы атысқа (көбінесе ауыр пулеметтер мен танкке қарсы ракеталар қолданылып) қарсы тұру үшін қазіргі қаруланған тікұшақтардан артық жылдамдық пен оттық күшке ие шабуылдық тікұшақтың қажеттігіне келді. Осыны ескере отырып, және Вьетнамдағы қатысудың артуымен, АҚШ Армиясы арнайы шабуылдық тікұшаққа, Advanced Aerial Fire Support System (AAFSS) жүйесіне қажетті талаптарды әзірледі. 1965 жылы бұл бағдарлама үшін Lockheed AH 56 Cheyenne ұшағы таңдалды. Армия арнайы шабуылдық тікұшақтың сатып алуын бастағанда, UH 1B/C сияқты уақытша ұшақтарды пайдалануға қарағанда өнімділікті арттырудың жолдарын іздеді. 1965 жылдың соңында жоғары деңгейдегі офицерлер тобы UH 1B-ге ең көп пайда әкелетін қаруланған және шабуылдық тікұшақтардың бірнеше прототипін бағалау үшін таңдалды. Ең жоғары бағаланған үш ұшақ – Sikorsky S 61, Kaman H 2 "Tomahawk" және Bell AH 1 Cobra – Армияның Ұшу сынақ орталығы жүргізген ұшу сынақтарына қатысу үшін іріктелді. Ұшу сынақтары аяқталғаннан кейін, сынақ орталығы "Шейен" пайдалануға берілгенге дейін Bell Huey Cobra тікұшағын уақытша қаруланған тікұшақ ретінде ұсынды. 1966 жылдың 13 сәуірінде АҚШ Армиясы Bell Helicopter Company компаниясына 110 AH 1G Cobra тікұшағын өндіруге келісім берді. Осылайша, Advanced Attack Helicopter бағдарламасы басталды. Бұл бағдарламада Hughes YAH 64 жеңіске жетті. YAH-64 прототипі алғаш рет 1975 жылдың 30 қыркүйегінде ұшты. 1976 жылы АҚШ Армиясы Bell YAH 63-тен YAH 64-ті таңдады, ал 1982 жылы толық өндіріске рұқсат берді. 1984 жылы Hughes Helicopters компаниясын сатып алғаннан кейін McDonnell Douglas AH 64 өндірісін және дамуын жалғастырды. Тікұшақ 1986 жылдың сәуір айында АҚШ Армиясының қару қатарына енгізілді. Бүгінде АҚШ шабуылдық тікұшағы одан әрі жетілдірілді, AH 64D Apache Longbow болашақ соғыс машиналарын жабдықтау үшін қарастырылып жатқан көптеген озық технологияларды көрсетеді. АҚШ Теңіз жаяу әскерлері де AH 1 Super Cobra түрінде тікелей оттық қолдау ролінде шабуылдық тікұшақтарды пайдалануды жалғастырды. Таяу Шығыста тікұшақтар танктерге қарсы тиімді болғанымен, шабуылдық тікұшақтар көп мақсатты рөлде қолданылады. Танкілерді жою сияқты тактикалар, қанатты ұшақтардың да танктерге қарсы тиімді болатынын көрсетті, бірақ тікұшақтар жақыннан қолдау көрсету үшін ерекше төмен биіктікте және төмен жылдамдықта ұшу мүмкіндігін сақтап қалды. Арнайы операциялар үшін, соның ішінде MH 6 тікұшағы өте жақыннан қолдау көрсету үшін жасалды.

Кеңес Одағы және оның елдері

1960 жылдардың басында Кеңес инженерлері жаяу әскердің ұрыс алаңында қозғалыс қабілетін қамтамасыз ететін және жердегі әскерге оттық қолдау көрсететін әуе көлігін жасау мақсатында әртүрлі жобалармен тәжірибе жүргізе бастады. Бұл тұжырымдамалардың алғашқысы 1966 жылы Михаил Леонтьевич Мил бас дизайнер болған Ұшақтар министрлігінің 329 зауытының тәжірибелік шеберханасында таныстырылды. V 24 деп белгіленген макет V 22 көп мақсатты тікұшағының жобасына негізделген, бірақ ол ешқашан өндіріске енгізілген жоқ. V 24 тікұшағында сегіз сарбазды бір-біріне қарсы отырып тасымалдай алатын жаяу әскерлік бөлімше және жолаушылар кабинасының артқы бөлігіне орналасқан шағын қанаттар жиынтығы болды, оларға алтыға дейін зымыран немесе реактивтік снарядтар орнатылуы мүмкін, сондай-ақ қону шанасына бекітілген екі стволды GSh 23L зеңбірегі қарастырылған. Мил бұл жобаларды Кеңес қарулы күштеріне ұсынды, және бірқатар стратегиялар оны қолдағанмен, қарулы күштердің бірнеше жоғары лауазымды өкілдері қарсы болды, олар дәстүрлі қарулар ресурстарды тиімдірек пайдалануға мүмкіндік береді деп сенді. Қарсылықтарға қарамастан, Мил қорғаныс министрінің бірінші орынбасары, маршал Андрей А. Гречконы мәселені қарастыру үшін сарапшылар тобын шақыруға көндірді. Топтың пікірлері әртүрлі болғанымен, жобаның жақтастары ақырында үстемдікке ие болды және майданға қолдау көрсету тікұшағы үшін жобалау ұсыныстарын сұрату жарияланды. Вьетнам соғысы кезінде АҚШ армиясының соғыс тікұшақтары мен шабуылдық тікұшақтарды қолдануы Кеңес Одағын қаруланған тікұшақтардың жердегі қолдау доктринасының артықшылықтарына сендірді, бұл Mil Mi 24 тікұшағын әзірлеуге оң әсер етті. Бірнеше макеттер жасалғаннан кейін, 1968 жылдың 6 мамырында екі қозғалтқышты тікұшақтың дизайнын әзірлеуді жалғастыру туралы директива шығарылды. 1970 жылы қайтыс болғанға дейін Мил басшылығымен жұмыс жүргізілді. Толыққанды жобалау жұмыстары 1968 жылдың тамызында "Сары 24" кодын алды. 1969 жылдың ақпанында жобаның толық масштабты макеті қаралып, бекітілді. 1969 жылдың 15 қыркүйегінде прототиппен ұшу сынақтары басталды, ал төрт күннен кейін алғашқы еркін ұшу орындалды. Екінші прототип салынды, содан кейін он тікұшақтың сынақ партиясы жасалды. 1970 жылы өндіріске енгізілген Mi 24A нұсқасы 1971 жылы алғашқы жұмыс істеу қабілетін алды және 1972 жылы мемлекеттік арсеналға ресми түрде қабылданды. Көптеген нұсқалар қазірге дейін әзірленді. 1972 жылы Mi 24 тікұшағы аяқталғаннан кейін, көлік қабілеті бар бірегей шабуылдық тікұшақты жасауға кірісті. Жаңа конструкция көлік қабілетін төмендетті (8-дің орнына 3 әскер) және Mil Mi 28 деп аталды. 1977 жылы Mil Mi 28 тікұшағының классикалық бір роторлы конструкциясы таңдалды. Оның тасымалдау қабілеті алынып тасталды және Mi 24 тікұшағына ұқсастығын жоғалтты. Mi 28 тікұшағының жобалау жұмыстары Марат Тищенко басшылығымен 1980 жылы басталды. 1981 жылы жоба мен макет бекітілді. Прототип (No. 012) алғаш рет 1982 жылдың 10 қарашасында ұшты. Бағдарлама азаматтық жоба ретінде ілгерілетілді және Eurocopter (роторды орнату дизайны бойынша кеңес беру), Pratt & Whitney Canada (PT6C турбошахталы қозғалтқыш) және Agusta Westland (трансмиссия) сияқты маңызды батыс техникалық көмегін қамтамасыз етуге мүмкіндік берді. Қытайлық тарап шетелдік көмек ала алмайтын салаларға басымдық берді. 602-ші ғылыми-зерттеу институты өзінің ұсынылған қарулы тікұшақ дизайнын Z 10 деп атады. 602-ші ғылыми-зерттеу институты бас дизайнер ретінде тағайындалды, ал Қытай авиациялық индустрия корпорациясының Харбин ұшақ жасау корпорациясы (HAMC) ІІ (AVIC II) негізгі өндіруші ретінде тағайындалды. Бағдарламаға тағы да төрт онға жуық мекеме қатысты. Қытайлық дереккөздерге сәйкес, алғашқы сынақ ұшулары 2003 жылдың 17 желтоқсанында аяқталды, ал басқа дереккөздерге сәйкес олар тоғыз ай бұрын 2003 жылдың наурыз айында аяқталды. Джейннің ақпараттық тобының мәліметінше, осы уақытқа дейін 3 прототип 400 сағаттан астам ұшу сынағын аяқтаған. 2004 жылы тағы 3 прототип, барлығы 6 жасалды, ал екінші кезеңдегі сынақ ұшулары 2004 жылдың 15 желтоқсанында аяқталды. Сынақ ұшуларының бірінде прототиптің бортында болашақ Халықтық азаттық армиясының құрлықтық күштері әуе күштерінің (PLAGAF) бас қолбасшысы Сонг Сяншен (宋湘生) болды. Бұдан кейін күндіз де, түнде де жүргізілген сынақ ұшуларының үшінші кезеңі өтті. 2006 жылдың қаңтарына дейін қару-жарақ пен сенсорлық сынақтар, оның ішінде шынайы оқ-дәрілерді ату жүргізілді. Тікұшақ 2010 жылдың желтоқсан айында жалпы жұртшылыққа таныстырылды, кейіннен Халықтық азаттық армиясының қызметіне енгізілді.

Италия

1972 жылы Италия армиясы жеңіл бақылау және танкке қарсы тікұшаққа деген қажеттілікті білдіре бастады. Agusta бастапқыда олардың бар A109 тікұшағының жауынгерлік мақсаттағы түрінің әзірленуін зерттеді, алайда, олар одан әрі дамыған, амбициялы тікұшақ дизайнымен жұмыс істеуге шешім қабылдады. 1978 жылы Agusta А129 Мангустаның дизайнын ресми түрде бастады. 1983 жылдың 11 қыркүйегінде бес A129 прототипінің біріншісі алғашқы ұшысын жасады; ал бесінші прототип 1986 жылдың наурыз айында алғаш рет ұшты. Италия армиясы 60 A129 тікұшағына тапсырыс берді. Тікұшақтың көптеген мүмкіндіктері автоматтандырылатыны шешілді; осылайша, ұшу және қару-жарақ жүйелерінің бір бөлігі бақыланады және борттық компьютерлермен тікелей басқарылады. A129 Agusta-ның бұрынғы A109 көп мақсатты тікұшағымен көптеген ұқсастықтарды бөліседі; A129-дың артқы бөлігі A109-дан алынған және жаңа алдыңғы бөлікке енгізілген. 1986 жылы Италия, Нидерланды, Испания және Ұлыбритания үкіметтері A129-дың жақсартылған нұсқасын зерттеу үшін түсіністік туралы меморандумға қол қойды, бұл Еуропалық ортақ тікұшақ Tonal немесе Жеңіл шабуылдық тікұшақ (LAH) деп аталды. 1988 жылға қарай LAH үшін төрт түрлі нұсқаның мүмкіндіктерді зерттеу жүргізілді, олар бастапқы A129-ға қарағанда 80-ден 20 пайызға дейін өседі; әртүрлі жаңа қозғалтқыштарды, сондай-ақ жаңа роторлық жүйені, қысылатын қону шассиін, жақсартылған сенсорларды және күшті қару-жарақты пайдалана отырып, бір және екі қозғалтқышты конфигурациялар қарастырылды. Алайда, 1990 жылы Ұлыбритания мен Нидерланды бағдарламадан шығу және AH 64 Apache тікұшағын сатып алу туралы шешім қабылдағаннан кейін LAH жобасы сәтсіз аяқталды.

Франция, Германия және Испания

1984 жылы Франция және Батыс Германия үкіметтері озық көп мақсатты ұрыс даласы тікұшағын жасау қажеттігін мәлімдеді. Кейіннен Aérospatiale және MBB бірлескен кәсіпорны басым жеткізуші ретінде таңдалды. 1986 жылғы сәуірде Францияның қорғаныс министрі Андре Жиро жасаған мәлімдемеге сәйкес, бірлескен жоба жеке ұлттық бағдарламаға қарағанда қымбатқа түсіп, оны аяқтау да ұзаққа созылуы мүмкін еді. 1986 жылғы шілдеде жоба бойынша үкіметтік баяндамада Tiger тікұшағын әзірлеп жатқан әскери тапсырыс берушілердің талаптары мен пікірлерінен жобаның алшақтағаны айтылды. 1987 және 1989 жылдар аралығында жобаның ұйымдастырушылық құрылымының көп бөлігі қайта жаңартылды, мысалы, 1989 жылғы мамырда бағдарламаны басқарушы агенттік ретінде жұмыс істеу үшін франко-неміс тікұшақ кеңсесі құрылды. 1990 жылдары суық соғыстың аяқталуы және қорғаныс бюджеттерінің қысқартылуы салдарынан қаржылық қиындықтар бағдарламаның қажеттілігі туралы сұрақтар тудырды. 1992 жылы Aérospatiale және MBB басқа компаниялармен бірігіп Eurocopter Group құрды, бұл әуе-ғарыш өнеркәсібін және Tiger жобасын айтарлықтай консолидациялады. 1996 жылғы желтоқсанда Франция мен Германия арасында маңызды келісім жасалды, ол Tiger жобасының болашағын бекітіп, жаңа жауынгерлік тікұшақтарда қолданылатын жаңа буын зымырандарды әзірлеу сияқты қолдаушы элементтерді дамытуға міндеттелді. 1999 жылғы 18 маусымда Германия мен Франция әрқайсысы 80 данадан тұратын, жалпы құны 3,3 миллиард евро болатын Tiger тікұшақтарының алғашқы партиясына тапсырыс берді. 2002 жылғы 22 наурызда Eurocopter-дің Donauworth зауытында өткен салтанатты шарада бірінші өндірістік Tiger тікұшағы таныстырылды. 2003 жылы өндіріс үлгілерінің алғашқы сынақтары басталса да, алғашқы ресми жеткізілім Франция армиясына 2005 жылғы 18 наурызда жасалды, ал Германияға алғашқы ресми жеткізілім 2005 жылғы 6 сәуірде болды. Германия 2013 жылғы наурыз айында тапсырысын 57 тікұшаққа дейін қысқартты. 2008 жылы OCCAR жобаның құнын бағалағанда Францияның 2012 қаржы жылының бюджеті жобаның олардың үлесін 6,3 миллиард евроға (~8,5 миллиард АҚШ доллары) бағалады, бұл үш негізгі серіктес үшін 14,5 миллиард евроға (~19,5 миллиард АҚШ доллары) бағдарламалық шығындарды білдіреді. 2012 қаржы жылының бағалары бойынша олардың 40 HAP тікұшағының құны 27 миллион евро (~36 миллион АҚШ доллары), ал 40 HAD тікұшағының құны 35,6 миллион евро (~48 миллион АҚШ доллары) болды, даму шығындарын қоса алғанда француз тікұшақтарының әрқайсысы 78,8 миллион евроға (~106 миллион АҚШ доллары) бағаланды. Бұл үлкен және қуатты тікұшақтар. Бұл компоненттер бұрыннан Аэроспатиал Пума тікұшағының жергілікті жаңартуы және модификациясы болған Atlas Oryx-та қолданылған. Алайда, Rooivalk тікұшағын әзірлеу Оңтүстік Африка шекара соғысы аяқталғаннан кейін де жалғасты, ал парламенттік өзгерістерге байланысты ұлттық әуе күштерінің талаптарына сәйкес қорғаныс бюджеті қысқартылды. Бұл 1990 жылдан 2007 жылға дейін созылған кең ауқымды даму және өндіріс кезеңіне әкелді, оның барысында Оңтүстік Африка Әуе күштері үшін 12 тікұшақ өндірілді. Бұл тікұшақтар кейіннен 2011 жылға дейін 1F блогының стандартына дейін жаңартылды. Жаңарту жақсартылған мақсатты көздеу жүйелерін және басқа да авиаэлектрониканы қамтыды, бұл тікұшаққа алғаш рет басқарылатын зымырандарды пайдалануға мүмкіндік берді. Мокопа АТГМ жаңарту процесінің бөлігі ретінде қабылданып, сынақтан өтті. Грейсбокс бөлшектері жақсартылды және F2 20 мм-лік зеңбірекпен байланысты салқындату мәселелері де шешілді. 2011 жылғы 1 сәуірде Оңтүстік Африка Әуе күштері алғашқы бес 1F блогына жаңартылған Rooivalk тікұшағын алды (SAAF-қа жеткізілген он екі тікұшақтың бірі апаттан кейін есептен шығарылды). Тоғызыншы және оныншы Rooivalk шабуылдық тікұшақтары 2012 жылғы қыркүйекте 1F блогының бастапқы пайдалану стандартына жаңартылғаннан кейін жеткізілді. Он бірінші және соңғы Rooivalk тікұшағы 2013 жылғы 13 наурызда жеткізілді.

Үндістан

2014 жылдан бастап Үндістан армиясы Ми Ми-35 (Ми-24В экспорттық нұсқасы) және ХАЛ Рудраны қолданысқа енгізді. 1999 жылғы Каргиль соғысы кезінде Үндістан Әуе күштері мен армиясы мұндай биіктікте оңай жұмыс істей алатын тікұшақтардың қажеттігін анықтады. Қазіргі Ми-35 паркінің жоғары жүктемелер мен маневрлеу мүмкіндіктеріндегі шектеулер Үндістанның HAL Prachand және HAL Rudra сияқты ұлттық роторлық ұшақтарды дамытуға себеп болды деп хабарланды. Бұл тікұшақтар жоғары биіктікте көп мақсатты шабуылдық операцияларды жүргізуге арналған. HAL Rudra – HAL Dhruv-тың модификацияланған нұсқасы, ол әуе шассисіне елеулі өзгерістер енгізбей, Үндістан армиясы үшін қаруланған нұсқаны жылдам құру мақсатында жасалды. HAL Prachand – мақсатты шабуылдық тікұшақ, ол бұрынғы шабуылдық роторлық ұшақтардың бірнеше операциялық кемшіліктерін жою үшін арнайы жобаланған. 2010 жылға қарай Үндістан Әуе күштері 65 LCH сатып алуға ниеттенді, ал Үндістан армиясының авиациялық корпусы өз қажеттіліктері үшін 114 LCH сатып алуды жоспарлаған. 2020 жылдың ақпан айында LCH өндіріске дайын деп жарияланды, соңғы құрастыру желісі Бангалор қаласындағы HAL вертолет бөлімшесінде құрылды. Премьер-министр Нарендра Моди Жанси қаласында HAL Prachand-ты Үндістан қарулы күштеріне тапсыру салтанатын өткізді.

Операциялар

1980 жылдардағы Иран-Ирак соғысында "тікұшақтардың ең қарқынды қолданылуы" тіркелді, сондай-ақ тарихтағы жалғыз расталған тікұшақтардың қақтығысы болды; атап айтқанда, Иран армиясының авиациясы AH 1J Sea Cobra тікұшақтары Ирак армиясының әуе күштерінің Mi-24 Hind және Mi-8 Hip тікұшақтарымен шайқасты. Ирандық "Кобралар" сонымен қатар Maverick зымырандарымен жабдықталған F-4 Phantom әуе шабуылдауыштарымен бірлесіп, ирактық дивизияларын шабуылдап, көптеген бронетранспорттық құралдарын жойды және ирактық әскерлердің ілгерілеуіне кедергі келтірді, бірақ оны толығымен тоқтата алмады. 1990 жылдар АҚШ шабуылдық тікұшақтарының қалыпқа келу кезеңі болды. AH-64 Apache тікұшақтары операция "Desert Storm" кезінде кеңінен қолданылып, үлкен жетістікке жетті, соғыстың алғашқы оқтарын атты, Hellfire зымырандарымен Ирактың ерте ескерту радиолокациялық станцияларын және жер-әуе қорғаныс жүйелерін (SAM) жойды. Кейіннен олар екі операциялық міндетін де сәтті орындады: жаудың броньды техникасына тікелей шабуыл жасау және құрлық әскерлерін қолдау үшін әуе артиллериясы ретінде қолданылды. Apache тікұшақтарының Hellfire зымырандары мен зеңбірек атқышулары көптеген жау танкілерін және бронетранспорттық машиналарын жойды. Генерал Карл Стайнер: "Түнде 6 километр қашықтықтан Hellfire зымыранын терезе арқылы атуға болады", - деді. Дегенмен, логистикалық мәселелер операцияларды шектеді, Ирактағы Apache тікұшақтары жоспарланған ұшу сағаттарының тек бесіден бірін ғана ұшты. Тәуелсіз жұмыс істейтін шабуылдық тікұшақтардың "терең шабуыл" рөлі 2003 жылғы Ирак соғысы кезінде Кербала аймалына жасалған сәтсіз миссиядан кейін күмәнді болды. Төрт күннен кейін сол аймақтағы екінші миссия, бірақ артиллерия және әуе шабуылдауыштарымен үйлестірілген, аз шығынмен сәтті аяқталды. 2014 жылдың қазан айында АҚШ армиясының AH-64 тікұшақтары мен әуе күштерінің жауынгерлері Фаллужаның солтүстік-шығысында Ислам мемлекетінің бөлімшелеріне қарсы төрт әуе шабуылына қатысты. 2016 жылдың маусым айында Apache тікұшақтары Ирак армиясының Мосул шабуылын қолдауға пайдаланылды және Мосул шайқасы кезінде қолдау көрсетті, кейде ирак операцияларын қолдау үшін түнгі миссияларды орындады. 2011 жылы Франция мен Ұлыбритания Ливияға Eurocopter Tiger және AgustaWestland Apache шабуылдық тікұшақтарын жіберді. 2011 жылғы әскери араласудың басты мақсаты БҰҰ Қауіпсіздік Кеңесінің 1973 жылғы қарарына сәйкес азаматтарды қорғау болды. Apache тікұшақтары бірнеше күн ішінде танктерді, Каддафиге адал күштер бақылап отырған блокпосттарды және Муаммар Каддафиге адал күштерге қатысты оқ-дәрі тасымалдайтын көліктерді жою сияқты түрлі міндеттерді орындады. Ливиядағы Apache тікұшақтарының операцияларына НАТО-ның барлау ұшулары мен барлау миссиялары үлкен әсер етті және қолдау көрсетті; мақсатты ақпаратты жаңарту, жер-әуе ракеталарының (SAM) қауіп деңгейін бағалау және азаматтардың болуын анықтау үшін ақпарат үнемі беріліп отырды, бұл миссияларды нақты уақыт режимінде өзгертуге мүмкіндік берді. 2013 жылы Оңтүстік Африка Ұлттық қорғаныс күштері Конго Демократиялық Республикасындағы Біріккен Ұлттар Ұйымының тұрақтандыру миссиясын қолдау үшін Denel Rooivalk шабуылдық тікұшақтарын Конго Демократиялық Республикасына орналастыратынын мәлімдеді. Бұл тікұшақтың алғашқы ұрысқа қатысуы болды. 16-шы эскадрильядан үш тікұшақ аймаққа орналастырылды және 2013 жылдың қарашасынан бастап Солтүстік Кивудағы көтерілісшілерге қарсы, әсіресе М23 ополченелеріне қарсы Біріккен Ұлттар Ұйымының араласу бригадасымен бірге ауыр шайқастарға қатысты, олар негізгі ұрыс танктері мен әуе шабуылдауыштарымен жабдықталған бұрынғы үкіметтік әскерлерден құралған. Бірінші ұрыс миссиясы кезінде ол Біріккен Ұлттар Ұйымының араласу бригадасы мен Конго Демократиялық Республикасының әскерлері шабуыл жасаған кезде көтерілісшілерді төбедегі бекіністерінен ығыстыруда маңызды рөл атқарды.