Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Теңіз жырлары мен Дебора жырлары сияқты Киелі кітаптағы поэзия, қалыпты эпостық өлшемдермен салыстырғанда өте қысқа болғанымен, еврей эпостық поэзиясының ерте үлгілері саналады. Ғалымдар осы екі жырды канаандық және ассириялық эпостық поэзиямен салыстырады. Орта ғасырлық және одан кейінгі туындылардың арасында басқа тілдерден аудармалар немесе бейімдеулер, сондай-ақ Киелі кітап материалдарының өзге де өңдеулері бар. Олардың көпшілігі тіпті еврей қауымының ішінде де кең танылмады немесе ұзаққа созылған даңққа ие болған жоқ. Ең ұзақ сақталғандары идиш тілінде жазылған. Еврейлердің көзқарастары, эпостық форманың әдеттегі белгісі болып табылатын батырлардың бейнесін насихаттауға кедерес келтірді деген пікір бар. Сондай-ақ, төменде аталған туындылардың бірі де, тіпті ұзындығына қарай, нағыз эпосқа жатпайды деген де тұжырым бар.
Biblical poetry such as the Song of the Sea and the Song of Deborah may be considered early examples of Jewish epic poetry, though very short by normal epic standards. Both songs are compared by scholars to Canaanite and Assyrian epic poetry. There are a few medieval and later works, some translations or adaptations of works in other languages, and other adaptations of Biblical material. It is fair to say that few of these achieved very wide or lasting fame, even within the Jewish community. The most lasting were composed in Yiddish. It has been argued that Jewish attitudes discouraged the promotion of hero figures, generally a feature of the epic form. It has also been argued that few if any of the works mentioned below are truly epic, if only on the grounds of length.
Ежелгі дәуір
Езекиел трагедияшы – кейбір ғалымдардың пікірінше, б.з.д. 3 ғасырында Александрияда өмір сүрген еврей драматургі және бес актілі "Экзагоге" атты эпикалық драманың авторы. Ол ямбик триметрімен жазылған, Мысырдан шығу туралы Киелі кітаптағы оқиғаның қайта баяндалуы. Мұса – пьесаның басты кейіпкері, ал Киелі кітаптағы оқиғаның кейбір бөліктері повествотивтік қажеттіліктерге сәйкес өзгертілген. Бұл драманың ерекшелігі – Киелі кітаптағы оқиғаның грек-эллиндік трагедиямен үйлесімде болуы. Ол тек Евсевий, Александриялық Климент және Псевдо-Евстафийдің жазбаларында сақталған фрагменттерде ғана жеткенімен, осы авторлардың кең цитаталары 269 жол мәтінді қалпына келтіруге мүмкіндік береді, бұл бүкіл драманың шамамен 20-25 пайызын құрайды.
Ezekiel the Tragedian was a Jewish dramatist who lived, according to some scholars, in the 3rd century BC Alexandria, and who wrote the five act epic drama Exagōgē. It's written in iambic trimeter, retelling of the biblical story of The Exodus from Egypt. Moses is the main character of the play, and parts of the biblical story have been altered to suit the narrative's needs. This drama is unique in blending the biblical story with the Hellenistic tragic drama. Although it survives only in fragments found in the writings of Eusebius, Clement of Alexandria, and Pseudo Eustathius, the extensive quotations by these writers make possible the assembly of 269 lines of text, about 20 25% of the whole.
Орта ғасырлар
Орта ғасырлардағы екі еврей қауымы өздерінің эпикалық шығармаларын жасауымен ерекшеленеді: ирандық және ашкенази еврейлері. Вера Баш Морееннің сөзіне сәйкес, еврей-парсы әдебиеті – еврей Библиясы және Библиядан кейінгі мұрасы мен парсы әдеби дәстүрінің екі күшті әдеби және діни ағымының қосылуының нәтижесі. Еврей-парсы Библиялық тақырыптағы эпикалық өлеңдердің мысалдары: 14 ғасырға жататын Маулана Шахиннің «Муса-наме», «Езра-наме» және «Берешит-наме»; 15 ғасырға жататын ʿEmrāni-дің «Фатх-наме» және «Ханука-наме». 14-16 ғасырлардағы ашкенази идиш тіліндегі эпикалық өлеңдерді 2 негізгі санатқа бөлуге болады: германдық эпостардың, әсіресе «Нибелунгтер әнінің» ықпалымен жазылған, Библиялық және Мидраш материалдарын біріктіретін еврей тақырыптық туындылар, және Артур, неміс және орта ағылшын эпостарының еврейлік үлгідегі нұсқалары. Бірінші санатқа Соль Липциннің ескі идиштің ең ұлы діни эпосы деп сипаттаған мидраш өлеңдерінен тұратын «Шмуэль Бух» және Библиялық материалдарды, Мидраш аңыздарын және раввиндік фольклорды еуропалық рыцарлық поэзиямен біріктіретін «Млохим Бух» («Патшалар кітабы») кіреді. «Нибелунг әніне» өте ұқсас бұл екі туынды басқа да идиш эпикалық өлеңдерінің пайда болуына түрткіс болды. Екінші санатқа 1384 жылғы ең ертедегі идиш әдеби қолжазбасында табылған, неміс поэмасы «Кудрунмен» тақырыптық ұқсастығы бар «Dukus Horant» – еврей тіліндегі (протоидиш) ерлік эпосы кіреді. 16 ғасырдың басында Элия Левита өзінің «Бово Бух» атты еңбегін жариялады, ол Сир Бевис оф Хэмптонның идиш нұсқасы. Левитаның кейбір кейіпкерлерін автор еврейлерге айналдырды; бұл кітап 19 ғасырға дейін идиш тіліндегі ең танымал рыцарлық роман болып сақталды. Ал бұрын танымал болған эпикалық туындының тағы бір мысалы – «Видвильт» немесе «Kinig Artis houf», ол Орта биік неміс эпосы «Вигалоис»-тің идиш нұсқасы. Мұндай туындылардың мазмұны еврейлерге қатысы болмаса да, ашкенази еврейлері оларды өздерінің мәдени және әдеби дәстүрінің ажырамас бөлігі деп қабылдады.
Two medieval Jewish communities are notable for producing their own epic works: the Iranian and Ashkenazi Jews. According to Vera Basch Moreen, Judeo Persian literature is the product of the confluence of two mighty literary and religious streams, the Jewish Biblical and post Biblical heritage and the Persian literary legacy. Examples of Jewish Persian Biblical themed epic poems include 14th century Mūsā nāmeh, Ezra nāmeh and Bereshit nāmeh by Maulānā Shāhīn; Fatḥ nāmeh and Ḥanukā nāma by ʿEmrāni (15th century). 14th 16th century Ashkenazi Yiddish epic poems may be divided into 2 major categories: Jewish themed compositions fusing Biblical and Midrashic material influenced by Germanic epics, especially The Song of the Nibelungs, and Jewish flavored variants of Arthurian, German and Middle English epics. The first category includes Shmuel Bukh, a midrashic verse epic characterized by Sol Liptzin as the greatest Old Yiddish religious epic, and Mlokhim Bukh ("The Book of Kings"), which fuses Biblical material, Midrashic legends, and rabbinical folklore with European chivalric poetry. Both works, strongly resembling the Nibelungenlied, inspired a series of other Yiddish epic poems. The second category includes Dukus Horant, a heroic epic in Judeo German (Proto Yiddish) with thematic similarities to the German poem Kudrun found in the earliest Yiddish literary manuscript from 1384. In the early 16th century Elia Levita published his Bovo Bukh, a Yiddish version of Sir Bevis of Hampton. Some characters in Levita's work were turned by the author's into Jews; the book remained the most popular chivalric romance in Yiddish up until the 19th century. Another example of once popular epic is Vidvilt or Kinig Artis houf, a Yiddish version of the Middle High German epic Wigalois. Despite the fact that the contents of such works are unrelated to Jews, they were perceived by the Ashkenazi Jews as an integral part of their cultural and literary tradition.
Қазіргі еврей эпостары
Исидор Сингер, 20 ғасырдың басында жарық көрген «Еврей энциклопедиясының» бас редакторы, еврей әдебиетінің қорында тарихи естеліктер мен аңыздардың көп болғанымен, олардың көпшілігі салыстырмалы түрде жақында ғана эпостық өлеңдерге енгізілгенін айтты. Діни және зайырлы ақындар жиі Ыбырайым мен Ысқақ, Мория тауында Ысқақтың құрбандыққа шалынуға жақын болған оқиғасы, Яқып пен Жүсіптің өмірі, Мұса мен Һаронның Мысырдан шығуы, Ешуаның Қанаанға кіруі, Еремияның Иерусалимнің құлауы, Ілияс пайғамбар және тағы басқалар туралы шығармалар жазды. Алайда, бұл өлеңдер көбінесе тек эпикалық бояумен жазылған өлеңдер деп есептеледі. Сингердің пікірінше, «өнер ережелеріне сәйкес жазылған таза эпикалық өлең» орта ғасырларда жазылмаған. Сингердің сөзіне қарағанда, «иудей монотеизмінің қатал мінезі батырларға табынудың дамуына кедергі келтірді, ал нағыз эпикалық поэзия осы табынусыз мүмкін емес». Кейінгі зерттеулер Исидор Сингердің осы мәселедегі көптеген болжамдарын ескірген қате түсініктер деп жоққа шығарды. Бірнеше еуропалық эпостық өлеңдер, соның ішінде «Роланның әні», «Сидтің әні» және «Нибелунгтар әні» христиандық қоғамдарда жазылғанын еске алу қажет, олар да «батырларға табынудың дамуына кедергі келтіргенімен», батырлар мен әулиелерді мақтауға және даңққа бөлеуге шақырып отырды. Иранның мұсылман мәдениеті Фердоусиге «Шахнаме» шығармасын жазуға кедергі келтірмеді, ол көптеген парсы еврейлерінің эпикалық өлеңдеріне әсер етті. Ежелгі еврей-парсы және ашкеназдық эпостық поэзиясы 17 ғасырда да дамып, гүлденді. 16 ғасырда кабалист раввин Мордехай бен Юда Дато «История ди Эстер» (Эстер туралы әңгіме) атты эпосты жазды. Португалиялық конверсо ақыны Мигель де Сильвейра (шамамен 1578-1638) испан барокколық эпосын жазды. Антонио Энрикес Гомес, испан крипто-иудеі, алғашқы еврейлік заманауи эпостық авторлардың бірі болды («Сансон Назарено: Поэма героико», Самсон оқиғасының испан тіліндегі батырлық эпикалық нұсқасы), одан кейін Соломон де Оливейраның эпосы («Элат Ахабим», Амстердам, 1665) жарық көрді. Бірінші заманауи еврей эпостық ақындарының бірі Н. Х. Вессли Мұса тақырыбындағы «Шир Тиф'ерет» (Берлин, 1789-1802) эпосын жазды, ол Мысырдан шығу туралы айтады. Исидор Сингердің айтуынша, неміс ақыны Фридрих Готлиб Клопстоктың осыған ұқсас шығармасының ықпалы байқалады. Оның қасында Шалом Кох «Нер Давид» поэмасымен тұр, ол Дәуіт патша туралы эпикалық өлең (Вена, 1834). Бұл екі эпостың сол кездегі оқырмандар мен ақындарға тигізген әсері зор болды. Сонымен қатар, сол және одан кейінгі кезеңдерден келесі ақындарды атауға болады: Исахар Бар Шлезингер («Ха Хашмонаим», Прага, 1817); Самуил Молдер («Берурия», Амстердам, 1825); Сюскинд Рашко («Хаи Шимшон», Бреслау, 1824); Габриэль Поллак («Ха Керитот», Амстердам, 1834 және «iḳayon le Yonah», ib. 1853); және Хирш Вассертриллинг («Хадрат Елисей», Бреслау, 1857 ж., және «Незер Хамодот», ib. 1860 ж.) шығармалары. Мұндай шығармаларды М. И. Лебенсон, Джуда Лейб Гордон («Ахават Давид у Микал», Вильна, 1856 ж. және т. III. және IV. Оның жинақталған еңбектерінің бірі, Санкт-Петербург, 1883), Хаим Н. Биалик және С. Черниховский жазды.
Isidore Singer, the managing editor of the early 20th century Jewish Encyclopedia, argued that though an abundance of historical reminiscence and legend lay in the storehouse of Jewish literature, none of it was built into epic poems until relatively recently. Religious and secular poets often treated of such subjects as Abraham and Isaac and the near sacrifice of Isaac on Mount Moriah, Jacob and Joseph and the story of their lives, Moses and Aaron and the departure from Egypt, Joshua and the entrance into Canaan, Jeremiah and the fall of Jerusalem, Elijah the Prophet, etc. These, however, are often considered only poems with an epic coloring. Singer claimed that a "pure epic poem according to the rules of art" was not produced during the Middle Ages. According to Singer, "the stern character of Jewish monotheism prevented the rise of hero worship, without which real epic poetry is impossible". Subsequent research refuted most of Isidore Singer's assumptions on the subject as antiquated misconceptions. It's worth to mention that several European epic poems, including The Song of Roland, The Lay of the Cid and The Song of the Nibelungs were produced in Christian societies, which also "prevented the rise of hero worship" while encouraging veneration and glorification of heroes and saints. Similarly, the Muslim culture of Iran did not prevent Ferdowsi from writing his Shahnameh, which inspired numerous Persian Jewish epic poems. Both Judeo Persian and Ashkenazi tradition of epic poetry continued to flourish and develop in the 17th century. In the 16th century, the Kabbalist rabbi Mordecai ben Judah Dato wrote the epic Istoria di Ester (Story of Esther) composed in ottava rima. A Portuguese converso poet, Miguel de Silveyra (c. 1578–1638), composed a Spanish baroque epic El Macabeo (The Maccabean). Antonio Enríquez Gómez, a Spanish crypto Jew, was one of the first Jewish modern epic authors who wrote (Sansón Nazareno: Poema heróico, a Spanish language heroic epic version of the Samson story), followed closely by Solomon de Oliveira's epic ("Elat Ahabim," Amsterdam, 1665). One of the first modern Jewish epic poets was N. H. Wessely with his Moses themes "Shire Tif'eret" (Berlin, 1789–1802), an epic on the Exodus from Egypt. According to Isidore Singer, the influence of a similar work by the German poet Friedrich Gottlieb Klopstock on is evident. Next to him stands Shalom Kohn with his "Ner David", an epic poem on King David (Vienna, 1834). The influence of these two epics on the readers and poets of that time was considerable. In addition the following poets may be mentioned from that and the succeeding period: Issachar Bär Schlesinger ("Ha Ḥashmona'im," Prague, 1817); Samuel Molder ("Beruriya," Amsterdam, 1825); Süsskind Raschkow ("Ḥayye Shimshon," Breslau, 1824); Gabriel Pollak ("Ha Keritot," Amsterdam, 1834, and "Ḳiḳayon le Yonah," ib. 1853); and Hirsch Wassertrilling ("Hadrat Elisha'," Breslau, 1857, and "Nezer Ḥamodot," ib. 1860). Works of this sort have been written by M. I. Lebensohn, Judah Leib Gordon ("Ahavat David u Mikal", Wilna, 1856, and vols. iii. and iv. of his collected works, St. Petersburg, 1883), Chaim N. Bialik, and S. Tschernichowski.