Кіріспе

Теңіз жырлары мен Дебора жырлары сияқты Киелі кітаптағы поэзия, қалыпты эпостық өлшемдермен салыстырғанда өте қысқа болғанымен, еврей эпостық поэзиясының ерте үлгілері саналады. Ғалымдар осы екі жырды канаандық және ассириялық эпостық поэзиямен салыстырады. Орта ғасырлық және одан кейінгі туындылардың арасында басқа тілдерден аудармалар немесе бейімдеулер, сондай-ақ Киелі кітап материалдарының өзге де өңдеулері бар. Олардың көпшілігі тіпті еврей қауымының ішінде де кең танылмады немесе ұзаққа созылған даңққа ие болған жоқ. Ең ұзақ сақталғандары идиш тілінде жазылған. Еврейлердің көзқарастары, эпостық форманың әдеттегі белгісі болып табылатын батырлардың бейнесін насихаттауға кедерес келтірді деген пікір бар. Сондай-ақ, төменде аталған туындылардың бірі де, тіпті ұзындығына қарай, нағыз эпосқа жатпайды деген де тұжырым бар.

Ежелгі дәуір

Езекиел трагедияшы – кейбір ғалымдардың пікірінше, б.з.д. 3 ғасырында Александрияда өмір сүрген еврей драматургі және бес актілі "Экзагоге" атты эпикалық драманың авторы. Ол ямбик триметрімен жазылған, Мысырдан шығу туралы Киелі кітаптағы оқиғаның қайта баяндалуы. Мұса – пьесаның басты кейіпкері, ал Киелі кітаптағы оқиғаның кейбір бөліктері повествотивтік қажеттіліктерге сәйкес өзгертілген. Бұл драманың ерекшелігі – Киелі кітаптағы оқиғаның грек-эллиндік трагедиямен үйлесімде болуы. Ол тек Евсевий, Александриялық Климент және Псевдо-Евстафийдің жазбаларында сақталған фрагменттерде ғана жеткенімен, осы авторлардың кең цитаталары 269 жол мәтінді қалпына келтіруге мүмкіндік береді, бұл бүкіл драманың шамамен 20-25 пайызын құрайды.

Орта ғасырлар

Орта ғасырлардағы екі еврей қауымы өздерінің эпикалық шығармаларын жасауымен ерекшеленеді: ирандық және ашкенази еврейлері. Вера Баш Морееннің сөзіне сәйкес, еврей-парсы әдебиеті – еврей Библиясы және Библиядан кейінгі мұрасы мен парсы әдеби дәстүрінің екі күшті әдеби және діни ағымының қосылуының нәтижесі. Еврей-парсы Библиялық тақырыптағы эпикалық өлеңдердің мысалдары: 14 ғасырға жататын Маулана Шахиннің «Муса-наме», «Езра-наме» және «Берешит-наме»; 15 ғасырға жататын ʿEmrāni-дің «Фатх-наме» және «Ханука-наме». 14-16 ғасырлардағы ашкенази идиш тіліндегі эпикалық өлеңдерді 2 негізгі санатқа бөлуге болады: германдық эпостардың, әсіресе «Нибелунгтер әнінің» ықпалымен жазылған, Библиялық және Мидраш материалдарын біріктіретін еврей тақырыптық туындылар, және Артур, неміс және орта ағылшын эпостарының еврейлік үлгідегі нұсқалары. Бірінші санатқа Соль Липциннің ескі идиштің ең ұлы діни эпосы деп сипаттаған мидраш өлеңдерінен тұратын «Шмуэль Бух» және Библиялық материалдарды, Мидраш аңыздарын және раввиндік фольклорды еуропалық рыцарлық поэзиямен біріктіретін «Млохим Бух» («Патшалар кітабы») кіреді. «Нибелунг әніне» өте ұқсас бұл екі туынды басқа да идиш эпикалық өлеңдерінің пайда болуына түрткіс болды. Екінші санатқа 1384 жылғы ең ертедегі идиш әдеби қолжазбасында табылған, неміс поэмасы «Кудрунмен» тақырыптық ұқсастығы бар «Dukus Horant» – еврей тіліндегі (протоидиш) ерлік эпосы кіреді. 16 ғасырдың басында Элия Левита өзінің «Бово Бух» атты еңбегін жариялады, ол Сир Бевис оф Хэмптонның идиш нұсқасы. Левитаның кейбір кейіпкерлерін автор еврейлерге айналдырды; бұл кітап 19 ғасырға дейін идиш тіліндегі ең танымал рыцарлық роман болып сақталды. Ал бұрын танымал болған эпикалық туындының тағы бір мысалы – «Видвильт» немесе «Kinig Artis houf», ол Орта биік неміс эпосы «Вигалоис»-тің идиш нұсқасы. Мұндай туындылардың мазмұны еврейлерге қатысы болмаса да, ашкенази еврейлері оларды өздерінің мәдени және әдеби дәстүрінің ажырамас бөлігі деп қабылдады.

Қазіргі еврей эпостары

Исидор Сингер, 20 ғасырдың басында жарық көрген «Еврей энциклопедиясының» бас редакторы, еврей әдебиетінің қорында тарихи естеліктер мен аңыздардың көп болғанымен, олардың көпшілігі салыстырмалы түрде жақында ғана эпостық өлеңдерге енгізілгенін айтты. Діни және зайырлы ақындар жиі Ыбырайым мен Ысқақ, Мория тауында Ысқақтың құрбандыққа шалынуға жақын болған оқиғасы, Яқып пен Жүсіптің өмірі, Мұса мен Һаронның Мысырдан шығуы, Ешуаның Қанаанға кіруі, Еремияның Иерусалимнің құлауы, Ілияс пайғамбар және тағы басқалар туралы шығармалар жазды. Алайда, бұл өлеңдер көбінесе тек эпикалық бояумен жазылған өлеңдер деп есептеледі. Сингердің пікірінше, «өнер ережелеріне сәйкес жазылған таза эпикалық өлең» орта ғасырларда жазылмаған. Сингердің сөзіне қарағанда, «иудей монотеизмінің қатал мінезі батырларға табынудың дамуына кедергі келтірді, ал нағыз эпикалық поэзия осы табынусыз мүмкін емес». Кейінгі зерттеулер Исидор Сингердің осы мәселедегі көптеген болжамдарын ескірген қате түсініктер деп жоққа шығарды. Бірнеше еуропалық эпостық өлеңдер, соның ішінде «Роланның әні», «Сидтің әні» және «Нибелунгтар әні» христиандық қоғамдарда жазылғанын еске алу қажет, олар да «батырларға табынудың дамуына кедергі келтіргенімен», батырлар мен әулиелерді мақтауға және даңққа бөлеуге шақырып отырды. Иранның мұсылман мәдениеті Фердоусиге «Шахнаме» шығармасын жазуға кедергі келтірмеді, ол көптеген парсы еврейлерінің эпикалық өлеңдеріне әсер етті. Ежелгі еврей-парсы және ашкеназдық эпостық поэзиясы 17 ғасырда да дамып, гүлденді. 16 ғасырда кабалист раввин Мордехай бен Юда Дато «История ди Эстер» (Эстер туралы әңгіме) атты эпосты жазды. Португалиялық конверсо ақыны Мигель де Сильвейра (шамамен 1578-1638) испан барокколық эпосын жазды. Антонио Энрикес Гомес, испан крипто-иудеі, алғашқы еврейлік заманауи эпостық авторлардың бірі болды («Сансон Назарено: Поэма героико», Самсон оқиғасының испан тіліндегі батырлық эпикалық нұсқасы), одан кейін Соломон де Оливейраның эпосы («Элат Ахабим», Амстердам, 1665) жарық көрді. Бірінші заманауи еврей эпостық ақындарының бірі Н. Х. Вессли Мұса тақырыбындағы «Шир Тиф'ерет» (Берлин, 1789-1802) эпосын жазды, ол Мысырдан шығу туралы айтады. Исидор Сингердің айтуынша, неміс ақыны Фридрих Готлиб Клопстоктың осыған ұқсас шығармасының ықпалы байқалады. Оның қасында Шалом Кох «Нер Давид» поэмасымен тұр, ол Дәуіт патша туралы эпикалық өлең (Вена, 1834). Бұл екі эпостың сол кездегі оқырмандар мен ақындарға тигізген әсері зор болды. Сонымен қатар, сол және одан кейінгі кезеңдерден келесі ақындарды атауға болады: Исахар Бар Шлезингер («Ха Хашмонаим», Прага, 1817); Самуил Молдер («Берурия», Амстердам, 1825); Сюскинд Рашко («Хаи Шимшон», Бреслау, 1824); Габриэль Поллак («Ха Керитот», Амстердам, 1834 және «iḳayon le Yonah», ib. 1853); және Хирш Вассертриллинг («Хадрат Елисей», Бреслау, 1857 ж., және «Незер Хамодот», ib. 1860 ж.) шығармалары. Мұндай шығармаларды М. И. Лебенсон, Джуда Лейб Гордон («Ахават Давид у Микал», Вильна, 1856 ж. және т. III. және IV. Оның жинақталған еңбектерінің бірі, Санкт-Петербург, 1883), Хаим Н. Биалик және С. Черниховский жазды.