Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Чад саясаты президенттік республика аясында жүзеге асырылады, онда Чад президенті мемлекет басшысы және үкімет басшысы болып табылады. Атқару билігі үкімет тарапынан жүзеге асырылады. Заң шығару билігі үкімет пен парламентке жүктелген. Чад әлемдегі ең жемқор елдердің бірі. 2013 жылдың мамыр айында Чадтың қауіпсіздік күштері бірнеше ай бойы дайындалып келген президент Идрис Дебиге қарсы төңкерістің алдын алды. 2021 жылдың сәуірінде президент Деби «Фронт для перемен и согласия в Чаде» (FACT) деген бүлікші тобынан жарақат алды. Ол 2021 жылдың 20 сәуірінде алған жарақатынан көз жұмды. Оның президенттік лауазымына 2021 жылдың сәуірінде оның туысы Махамат Деби келді. Бұл нәтижесінде Ұлттық жиналыс және Чад үкіметі таратылып, олардың орнына Ауысу кезеңінің әскери кеңесі құрылды. Ұлттық ауысу кеңесі демократияға өту процесін қадағалайды.
The politics of Chad take place in a framework of a presidential republic, whereby the President of Chad is both head of state and head of government. Executive power is exercised by the government. Legislative power is vested in both the government and parliament. Chad is one of the most corrupt countries in the world. In May 2013, security forces in Chad foiled a coup against the President Idriss Deby that had been in preparation for several months. In April 2021, President Déby was injured by the rebel group Front Pour l'Alternance et La Concorde au Tchad (FACT). He succumbed to his injuries on April 20, 2021. His presidency was taken by his family member Mahamat Déby in April of 2021. This resulted in both the National Assembly and Chadian Government being dissolved and replaced with a Transitional Military Council. The National Transitional Council will oversee the transition to democracy.
Заң шығарушы билік
1996 жылғы Конституцияға сәйкес, Ұлттық жиналыстың депутаттары жалпыға бірдей сайлау құқығы арқылы 4 жылдық мерзімге сайланады. Жиналыс жылына екі рет – наурыз және қазан айларында кезекті сессиялар өткізеді, сондай-ақ қажет болған жағдайда және Премьер-министр шақырған кезде арнайы сессиялар да шақырылуы мүмкін. Депутаттар Ұлттық жиналыстың төрағасын әр 2 жыл сайын сайлайды. Жиналыстың депутаттары немесе атқарушы биліктің өкілдері заң жобаларын ұсынуға құқылы; жиналыс қабылдағаннан кейін Президент 15 күн ішінде заңға қол қоюға немесе оны ветолауға тиіс. Ұлттық жиналыс Премьер-министрдің үкімет бағдарламасын бекітуге міндетті және көпшілік дауыспен сенімсіздік білдіріп, Премьер-министрді отставкаға жіберуі мүмкін. Дегенмен, егер Ұлттық жиналыс бір жыл ішінде атқарушы биліктің бағдарламасын екі рет қабылдамаса, Президент жиналысты таратып, жаңа заң шығарушы органдарды сайлауға шақыруға құқылы. Іс жүзінде Президент МПС партиялық құрылымы арқылы Ұлттық жиналысқа елеулі ықпал етеді.
According to the 1996 constitution, the National Assembly deputies are elected by universal suffrage for 4 year terms. The Assembly holds regular sessions twice a year, starting in March and October, and can hold special sessions as necessary and called by the prime minister. Deputies elect a president of the National Assembly every 2 years. Assembly deputies or members of the executive branch may introduce legislation; once passed by the Assembly, the president must take action to either sign or reject the law within 15 days. The National Assembly must approve the prime minister's plan of government and may force the prime minister to resign through a majority vote of no confidence. However, if the National Assembly rejects the executive branch's program twice in one year, the president may disband the Assembly and call for new legislative elections. In practice, the president exercises considerable influence over the National Assembly through the MPS party structure.
Сот тармағы
Конституция сот билігінің атқарушы биліктен тәуелсіздігіне кепілдік бергенімен, президент көптеген маңызды сот қызметкерлерін тағайындайды. Жоғарғы Сот президент тағайындаған бас судьядан және президент пен Ұлттық Ассамблея сайлаған 15 кеңесшіден тұрады; қызметке тағайындалу мерзімі – өмір бойы. Конституциялық Кеңес 9 судьядан құралған, олар 9 жылға сайланады және барлық заңнаманы, шарттарды және халықаралық келісімдерді қабылдау алдында қарау құқығына ие. Конституция оны танитын жерлерде дәстүрлі және әдет-ғұрыптық құқықты мойындайды, егер ол қоғамдық тәртіпке немесе барлық азаматтардың теңдігіне конституциялық кепілдіктерге кедергі келтірмесе.
Despite the constitution's guarantee of judicial independence from the executive branch, the president names most key judicial officials. The Supreme Court is made up of a chief justice, named by the president, and 15 councilors chosen by the president and National Assembly; appointments are for life. The Constitutional Council, with nine judges elected to 9 year terms, has the power to review all legislation, treaties and international agreements prior to their adoption. The constitution recognizes customary and traditional law in locales where it is recognized and to the extent it does not interfere with public order or constitutional guarantees of equality for all citizens.
2021 жылғы үкіметтік қайта құру
2021 жылдың 20 сәуірінде, ұзақ жылдар бойы Чад президенті болған Идрис Дебидің қайтыс болуына байланысты, Чад әскері мәлімдеме жасап, Чад үкіметі мен елдің Ұлттық жиналысы таратылғанын, ал Дебидің ұлы Махамат басқаратын Уақытша әскери кеңестің кемінде 18 айға елді басқаратынын растады. 40 мүшеден тұратын уақытша үкімет құрамында Лидия Беасемда, Фатима Гукуни Веддейе және Изабелла Хусна Кассир сияқты тоғыз әйел болды. 2022 жылдың 14 мамырында өткен наразылықтардан кейін Чад билігі азаматтық қоғам ұйымдарының бірнеше өкілін ұстады. Наразылықтар Чадтың азаматтық қоғам ұйымдары тарапынан Wakit Tamma коалициясы астында Н’Джамена және елдің басқа қалаларында ұйымдастырылды.
On 20 April 2021, following the death of longtime Chad President Idriss Déby, the Military of Chad released a statement confirming that both the Government of Chad and the nation's National Assembly had been dissolved and that a Transitional Military Council led by Déby's son Mahamat would lead the nation for at least 18 months. Among the 40 member transitional government were nine women including Lydie Beassemda, Fatime Goukouni Weddeye and Isabelle Housna Kassire. Following protests on 14 May 2022, the authorities in Chad detained several members of civil society organizations. The protests were organized in N’Djamena, and other cities across the country by Chadian civil society organizations, united under the coalition Wakit Tamma.