Кіріспе

Ежелгі Афинадағы әкімшілік бірлік. Ежелгі Грецияда деме (δῆμος, көпше түрі: demoi, δήμοι) – Афина мен басқа қала-мемлекеттердің маңындағы қалашық немесе оның бөлігі. Демелер ауылдық жерлердің қарапайым бөліністері ретінде б.з.б. 6 ғасырда және одан ертерек кезде болған, бірақ б.з.б. 508 жылы Клистен реформаларынан кейін ғана маңызға ие болды. Осы реформаларда демелердің азаматтар тізіміне тіркелуі азаматтық алудың шарты болды; оған дейін азаматтық фратрияға, яғни туыстық топқа мүше болуға негізделген. Осы кезде Афинаның өзінде демелер құрылды, олар бұрын болған емес; Клистен реформаларының соңында Афина барлығы 139 демеге бөлінді. Кейіннен тағы үш деме құрылды: Береникидай (б.з.б. 224/223), Аполлоний (б.з.б. 201/200) және Антиной (б.з. 126/127). Демелердің мемлекеттің негізгі бірлігі ретінде орнауы фратрияларға үстемдік еткен гендерді, яғни аристократиялық отбасылық топтарды әлсіретті. Деме белгілі бір деңгейде кішкентай полис ретінде жұмыс істеді, және шындығында, Элеусис және Ахарна сияқты кейбір демелер маңызды қалалар болды. Әр демеде демарх болды, ол оның істерін қадағалады; түрлі азаматтық, діни және әскери шенеуніктер әртүрлі демелерде қызмет етті. Демелер өздерінің діни мерекелерін өткізіп, кіріс жинап, оны жұмсады. Демелер бір аймақта біріктіріліп, үлкен халық топтарын құрады, олар өз кезегінде он тайпаны немесе Афинаның филаларын құрады. Әр тайпа үш аймақтың әрқайсысынан бір триттиден тұрды: қала, жағалау және ішкі аймақ.

Екінші кезең: 307/306 224/223 б.з.д.

307/306 – 224/223 ж.б.д. жүйе қайта ұйымдастырылды, нәтижесінде екі македондық Фила құрылды (XI. Антигонис және XII. Деметриас), олар Македонияның Димитрий I және Антигон I Монофтальм аттарымен аталып, Була мүшелерінің саны 600-ге дейін артты. Он тайпаның әрқайсысы, Айантис тайпасынан басқа, үш демос (триттилер үшін міндетті түрде біреу емес) берді; Айантистің жетіспейтін үлесі Леонтис тайпасының екі демосымен және Эгид тайпасының біреуімен толықтырылды.

Үшінші кезең: 224/223 201/200 б.д.д.

Мысырлық Фила XIII. Птолемей III Эвергеттің құрметіне аталған Птолемей қаласы б.з.д. 224/223 жылдары құрылды және Буле мүшелерінің саны қайтадан 650-ге дейін артты, он екі тайпа әрқайсысынан бір демос ұсынды. Жаңа ауыл құрылып, Птолемейдің әйелі, Мысыр патшасы Береника II-нің құрметіне Береникидай деп аталды.

Төртінші кезең: 201/200 б.з.д. 126/127 ж.

201/200 ж.б. Македония тайпалары таратылып, ауылдар (Птолемейге берілген екеуін қоспағанда) бастапқы тайпаларына қайта қосылды. 200 ж.б. көктемінде XIV тайпа. Атталис, Аттал I-нің құрметіне аталды, египеттік тайпа құрылымында қолданылған үлгі бойынша құрылды: әр тайпа бір демосты қосты, ал Аполлоний қаласы Аттал I-нің әйелі Аполлонистің құрметіне жаңадан құрылды. Осының нәтижесінде қайтадан 12 тайпа және 600 Буле мүшесі болды. Осы кезден бастап әр тайпадан Булеға сайланатын 50 мүшеге квоталар белгіленбеді.

Бесінші кезең: 126/127 үшінші ғасыр

Соңғы өзгеріс 126/127 жылдары XV Адрианис құрылымының жасалуы болды, бұл император Адрианның атымен аталған және бұрынғы схема бойынша салынды: әр тайпа бір демосты (жерді) қосты, ал Адрианның сүйіктісі Антиностың құрметіне Антинойес деген жаңа демос құрылды. Әр тайпа Булеға 40 мүшеден үлестірді.

Жалған және кейінгі римдік деме

Кейбір деме тізімдері 139+3 деме тізімін 43 қосымша атаумен кеңейтуді ұсынады, олардың кейбіреулерін ғалымдар Аттика демелері деп қарастырған. Джон С. Трейлл жасаған сын тексеру 24 атаудың ежелгі немесе қазіргі заманғы қателік немесе дұрыс түсіндірілмеу нәтижесі екенін, ал 19 атаудың негізінен біздің заманымыздың екінші және үшінші ғасырларындағы, яғни бесінші кезеңдегі жазбаларда белгілі екенін көрсетеді, демек саяси мақсаттар үшін олар бастапқыда заңды Клестендік демелерге тәуелді болды.

Кейінгі қолданылуы

"Деме" (dēmos) термині эллиндік және римдік дәуірлерге дейін сақталды. Византия империясы кезінде бұл термин төрт ат шабу командасының бірін – Қызылдар, Көктер, Жасылдар және Ақтарды көрсету үшін қолданылды. Қазіргі Грекияда "dēmos" термині муниципалитеттердің бірін білдіреді.