Кіріспе
Плазмодий фальципарумы – адам организміндегі бір жасушалы протозой паразиті, және адамдарда малярияны тудыратын Плазмодийдің ең қауіпті түрі. Паразит аналық Анофелес масасының шағуы арқылы жұғады және аурудың ең қауіпті түрі – фальципарумдық малярияны қоздырады. Бұл паразит барлық малярия жағдайларының шамамен 50%-ына жауапты. Сондықтан P. falciparum адам үшін ең қауіпті паразит саналады. Ол сонымен қатар қанның қатерлі ісігінің (Буркитт лимфомасы) дамуымен байланысты және 2А тобындағы (күдікті) канцероген ретінде жіктеледі. Бұл түр шамамен 10 000 жыл бұрын гориллаларда табылған Лаверанья маляриялық паразитінен пайда болған. Альфонс Лаверан 1880 жылы бұл паразитті алғаш рет анықтап, оған Oscillaria malariae деген ат берді. Рональд Росс 1897 жылы оның маса арқылы берілетінін ашты. Джованни Баттиста Грасси 1898 жылы аналық анофелинді масадан адамға толық берілу механизмін түсіндірді. 1897 жылы Уильям Х. Уэлч Plasmodium falciparum атауын ұсынды, ол 1954 жылы ICZN (Халықаралық зоологиялық номенклатура комиссиясы) тарапынан ресми түрде қабылданды. P. falciparum өмірлік циклі барысында бірнеше түрлі формаларға ие болады. Адамға жұқпалы кезең – масаның сілекей безінен шыққан спорозоиттар. Спорозоиттар бауырда өсіп көбейіп мерозоиттарға айналады. Бұл мерозоиттар эритроциттерге (қызыл қан жасушаларына) еніп, трофозоиттар, шизонттар және гаметоциттерге айналады, осы кезде малярияның белгілері пайда болады. Масада гаметоциттер жыныстық көбейіп зиготаға айналады, ал зигота оокинетке трансформацияланады. Оокинет ооциттерді құрайды, олардан спорозоиттар пайда болады. 2022 жылы әлем бойынша шамамен 249 миллион малярия жағдайы тіркелді, нәтижесінде 608 000-ға жуық адам қайтыс болды, олардың 80 пайызы 5 жасқа дейінгі балалар. Маляриядан болатын өлімнің барлық жағдайларының басым бөлігін P. falciparum қоздырады, және мұндай жағдайлардың 95%-ы Африкада орын алады. Сахара аймағынан оңтүстік Африкада жағдайлардың шамамен 100%-ы P. falciparum-ға байланысты, ал көптеген басқа маляриялық елдерде плазмодияның басқа, аз зиянды түрлері басым.
Plasmodium falciparum is a unicellular protozoan parasite of humans, and the deadliest species of Plasmodium that causes malaria in humans. The parasite is transmitted through the bite of a female Anopheles mosquito and causes the disease's most dangerous form, falciparum malaria. It is responsible for around 50% of all malaria cases. P. falciparum is therefore regarded as the deadliest parasite in humans. It is also associated with the development of blood cancer (Burkitt's lymphoma) and is classified as a Group 2A (probable) carcinogen. The species originated from the malarial parasite Laverania found in gorillas, around 10,000 years ago. Alphonse Laveran was the first to identify the parasite in 1880, and named it Oscillaria malariae. Ronald Ross discovered its transmission by mosquito in 1897. Giovanni Battista Grassi elucidated the complete transmission from a female anopheline mosquito to humans in 1898. In 1897, William H. Welch created the name Plasmodium falciparum, which ICZN formally adopted in 1954. P. falciparum assumes several different forms during its life cycle. The human infective stage are sporozoites from the salivary gland of a mosquito. The sporozoites grow and multiply in the liver to become merozoites. These merozoites invade the erythrocytes (red blood cells) to form trophozoites, schizonts and gametocytes, during which the symptoms of malaria are produced. In the mosquito, the gametocytes undergo sexual reproduction to a zygote, which turns into ookinete. Ookinete forms oocytes from which sporozoites are formed. In 2022, some 249 million cases of malaria worldwide resulted in an estimated 608000 deaths, with 80 percent being 5 years old or less. Nearly all malarial deaths are caused by P. falciparum, and 95% of such cases occur in Africa. In Sub Saharan Africa, almost 100% of cases were due to P. falciparum, whereas in most other malarial countries, other, less virulent plasmodial species predominate.
Тарих
Фалciparum безгегі ежелгі гректерге таныс болған, олар оған жалпы атауын – πυρετός (pyretós) – "денгей" берді. Гиппократ (б.з.д. 460–370 жж.) терциандық қызба және квартандық қызба туралы бірнеше сипаттамалар келтірді. Бұл ауру ежелгі Египет және Рим цивилизацияларында кең таралған. Римдіктер осы ауруды "малярия" деп атады – mala ("жаман") және aria ("ауа"), өйткені олар аурудың ластанған ауа немесе миазма арқылы таралатынына сенді. Бірақ оның бұл ашылуы күмәнмен қабылданды, себебі сол кездегі жетекші дәрігерлер, мысалы, Теодор Альбрехт Эдвин Клебс және Корадо Томмази Крудели, малярияның қоздырғышы ретінде бактерияны (олар Bacillus malariae деп атады) тапқандарын мәлімдеді. Лаверанның ашылуы бес жылдан кейін ғана кеңінен қабылданды, қашан Камилло Гольджи жақсырақ микроскоптар мен бояу техникаларын қолданып, паразитті растады. Лаверан 1907 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығымен марапатталды. 1900 жылы итальяндық зоолог Джованни Баттиста Грасси плазмодиум түрлерін науқаста қызбаның пайда болу уақытына қарай жіктеді: қатерлі терциандық безгек – Лаверанья маляриясы (қазір P. falciparum), қатерсіз терциандық безгек – Haemamoeba vivax (қазір P. vivax), ал квартандық безгек – Haemamoeba malariae (қазір P. malariae) тудырады. Британдық дәрігер Патрик Мэнсон 1894 жылы масалық безгек теориясын ұсынды; осыған дейін маляриялық паразиттердің ауа арқылы, грек тілінде "ластану" деген мағына беретін миазма ретінде таралатынына сенген. Росс, Мэнсон және Грасси 1902 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығына ұсынылды. Бірақ даулы жағдайлар салдарынан тек Росс ғана марапатталды. Таксономия бойынша ұзақ пікірталас болды. 1954 жылы ғана Зоологиялық номенклатура жөніндегі халықаралық комиссия биноминалды атау Plasmodium falciparum-ды ресми түрде бекітті. Плазмодиум туысын 1885 жылы итальяндық дәрігерлер Этторе Марчиафава мен Анджело Челли жаратқан. Грек тіліндегі "плазма" сөзі "қоймалжың" немесе "түр" дегенді білдіреді, ал "oeidēs" – "көру" немесе "білу". Түр атауын 1897 жылы американдық дәрігер Уильям Генри Уэлч енгізді. Ол латын тіліндегі "айпақ" деген мағынаны беретін "falx" және "ұқсас немесе тең" дегенді білдіретін "parum" сөздерінен алынған. Генетикалық әртүрлілік адам протозоясының шамамен 10 000 жыл бұрын пайда болғанын көрсетеді. Бұл екі түр шимпанзе паразиті P. reichenowi-мен тығыз байланысты, бұрын P. falciparum-ның ең жақын туысы деп есептелген. P. falciparum бір кезде құстардың паразитінен пайда болған деп ойлаған. P. falciparum геномындағы генетикалық полиморфизм деңгейі, маймылдарды жұқтыратын плазмодиум түрлерімен (соның ішінде P. praefalciparum) салыстырғанда өте төмен.
Құрылымы
P. falciparum тұрақты құрылымы жоқ, бірақ өмірлік циклы барысында үнемі өзгеріске ұшырайды. Спорозоит тікенек пішіндес және 10–15 мкм ұзындықта болады. Бауырда ол 30–70 мкм диаметріндегі жұмыртқа тәрізді шизонтқа айналады. Әрбір шизонт шамамен 1,5 мкм ұзындығы және 1 мкм диаметріндегі мерозоидтарды жасайды. Эритроцитте мерозоит сақина тәрізді құрылымды құрастырып, трофозоитке айналады. Трофозоит гемоглобинмен қоректенеді және гемозоин деп аталатын дәнәлі пигмент түзеді. Басқа Plasmodium түрлерінен айырмашылығы, P. falciparum гаметоциттері созылған және ай тәрізді пішіндес, олар осы арқылы көбінесе анықталады. Жетілген гаметоциттің ұзындығы 8–12 мкм, ені 3–6 мкм. Окинет те созылған, шамамен 18–24 мкм өлшемдес. Ооцист дөңгелек пішіндес және диаметрі 80 мкм-ге дейін жете алады. Қанның микроскопиялық тексеруі тек ерте (сақина пішіндес) трофозоиттар мен перифериялық қандағы гаметоциттерді көрсетеді. Піскен трофозоиттар немесе шизонттар перифериялық қанда сирек кездеседі, себебі олар көбінесе тіндерде жиналады. Кейде эритроцит бетінде әлсіз, үтір пішіндес, қызыл нүктелер байқалады. Бұл нүктелер Маурердің ойықтары болып табылады және олар қоректік заттарды сіңіру және иммундық қашу процестері үшін қажетті ақуыздар мен ферменттерді өндіретін секреторлық органеллалар. Апикальды кешен, шындығында органеллалардың жиынтығы, маңызды құрылым болып табылады. Ол қозғалыс, жабысу, жасушаға ену және паразитофоралық вакуольдің қалыптасуы үшін маңызды роптриялар және микронемалар деп аталатын секреторлық органеллаларды қамтиды.
Геном
1995 жылы P. falciparum геномын тізбектеу мақсатымен Безгек геномдық жобасы құрылды. Митохондрияның геномы 1995 жылы, фотосинтез жасай алмайтын апикопласт деп аталатын пластидтің геномы 1996 жылы, ал бірінші ядролық хромосоманың (2-хромосома) тізбегі 1998 жылы жарияланды. 3-хромосоманың тізбегі 1999 жылы, ал толық геном 2002 жылдың 3 қазанында жарияланды. Шамамен 24 мегабазалық геном өте AT-бай (шамамен 80%) және 14 хромосомаға бөлінген. 5300-ден астам ген сипатталды. Антигендік өзгеріске қатысатын көптеген гендер хромосомалардың субтеломерлік аймақтарында орналасқан. Олар var, rif және stevor тұқымдарына жіктеледі. Геном ішінде 59 var, 149 rif және 28 stevor гендері, сондай-ақ көптеген псевдогендер мен узурпациялар бар. Болжам бойынша, ядролық кодталған белоктардың 551-і, яғни шамамен 10%-ы апикопластқа, ал протеомның 4,7%-ы митохондрияға бағытталған.
Адамда
Адамдарда инфекция жұқтырған аналық Анефель құртының шағуынан басталады. Анефель құрттарының шамамен 460 түрінің 70-тен астамы фальципарум безгегін таратады. Анефель гамбиа – ең жақсы зерттелген және Африкада кең таралған векторлардың бірі. Жұқпалы сатысы спорозоит деп аталады, ол сілекей бездерінен құрттың хоботы арқылы бөлініп, қоректену кезінде теріге еніп, таралады. Құрттың сілекейінде қан ұюын бұзатын және ауырсыну реакциясын басадытын антигемостатикалық және қабынуға қарсы ферменттер бар. Әдетте, әрбір жұқтырған шағуда 20–200 спорозоит болады. Спорозоиттардың бір бөлігі бауыр жасушаларына (гепатоциттерге) еніп, қан ағынында плазмалық мембранасының астындағы актин және миозин ақуыздарынан құралған қозғалтқыш арқылы жылжиды.
Бауыр сатысы немесе экзоэритроциттік шизогония
Гепатоциттерге енген паразит апикальды кешенін және беткі қабығын жоғалтады, содан кейін трофозоитке айналады. Гепатоциттің паразитофорлық вакуолінде 13–14 митоз циклдары жүзеге асады, нәтижесінде шизонт деп аталатын синцициалды жасуша (коэноцит) пайда болады. Бұл процесс шизогония деп аталады. Шизонт ондаған мыңдаған ядроны қамтиды. Шизонттың бетінен ондаған мыңдаған гаплоидты (1n) қыз жасушалар – мерозоиттар шығады. Бауыр сатысында 90 000-ға дейін мерозоиттар түзіледі, олар ақырында мерозоомдар деп аталатын паразиттерге толы көпіршіктер арқылы қан ағынына шығарылады.
Қанның қандық немесе эритроциттік шизогониясы
Мерозоиттар апокомплекстік инвазия органелдерін (апокомплекс, қабықша және беткі қабық) пайдаланып, иесінің эритроцитін (қызыл қан жасушасын) таниды және оған еніп, оны жаулайды. Мерозоиттар бастапқыда эритроцитке кездейсоқ бағытта бекінеді. Содан кейін апокомплекс эритроцит мембранасына жақын орналасқандай қайта бағдарланады. Паразит эритроцит ішінде дамуына мүмкіндік беретін паразитофорлық вакуоль құрайды. Бұл инфекция циклі жоғары синхронды түрде жүзеге асады, нәтижесінде қандағы дерлік барлық паразиттер дамудың бірдей сатысында болады. Бұл нақты уақыттық механизм адамның тәуліктік ырғағына тәуелді екені көрсетілген. Эритроцит ішіндегі паразит метаболизмі гемоглобиннің ыдырауына байланысты. Малярияның клиникалық белгілері, мысалы, қызба, анемия және неврологиялық бұзылыстар, қан сатысында пайда болады.
Трофозоит
Эритроцитке енгеннен кейін паразит өзінің ерекше инвазиялық органелдерін (апикалық кешен және беткі қабықша) жоғалтады және паразитофоралық вакуольдің ішінде орналасқан дөңгелек трофозоитке дедифференциалданады. Трофозоит эритроциттің гемоглобинімен қоректенеді, оның ақуыздарын қорытады және қалған гемен (биокристалдану арқылы) гемозоин деп аталатын ерімейтін және химиялық тұрақсыз β-гематин кристалдарына айналдырады. Жас трофозоит (немесе боялған қан жағындағы морфологиялық ерекшеліктеріне байланысты "сақина" сатысы) көбейіп өсуге дейін айтарлықтай өседі.
Шизонт
Шизонт сатысында паразит ДНК-сын көп рет көбейтіп, митоздық бөліністер асинхронды түрде жүзеге асады. Эритроциттердегі жасуша бөлінуі мен көбеюі эритроциттік шизогония деп аталады. Әрбір шизонт 16-18 мерозоитқа айналады.
Гаметоцит
Кейбір мерозоидтар жыныстық түрлерге, еркек және әйел гаметоциттерге айналады. Бұл гаметоциттер гаметоцитогенез процесі арқылы толық пісіп жетілуіне шамамен 7–15 күн уақыт кетеді. Содан кейін оларды аналық Anopheles масасы қан сорғанда қабылдайды.
Инкубациялық кезең
Инфекциядан кейін пайда болатын симптомдардың пайда болу уақыты (инкубациялық кезең деп аталады) Plasmodium түрлерінің ішінде P. falciparum үшін ең қысқа. Жүктілік және ВИЧ-пен бірге жұғу кешіктірілген симптомдардың маңызды себептері болып табылады. Паразиттерді инфекциядан кейін 10-шы күні қан үлгілерінен анықтауға болады (патогендік емес кезең). Билеген микрогамета аналық макрогаметамен ұрықтасып, зигота деп аталатын диплоидты жасушаны құрайды. Зигота кейіннен оокинетке айналады. Оокинет – қозғалмалы жасуша, ол масаның басқа органдарына енуге қабілетті. Ол масаның ортаңғы ішегінің перитрофтық мембранасын кесіп өтеді және ортаңғы ішек эпителийін басып өтеді. Эпителийден өткеннен кейін, оокинет базальды мембранаға еніп, қозғалмайтын ооциста орналасады. Бірнеше күн бойы ооциста 10-11 рет жасуша бөлінісі жүріп, мыңдаған ядролары бар синцитиальды жасуша (споробласт) пайда болады. Споробласт ішінде мейоз жүзеге асылып, аналық жасушаның бетінде 3000-нан астам гаплоидты қыз жасушалар – спорозоиттар пайда болады. Дамымаған спорозоиттар ооцист қабырғасын бұзып гемолимфаға өтеді. Олар масаның сілекей бездеріне миграция жасайды, онда одан әрі дамиды және адамдарға жұқпалы болады. Зигота тағы бір хромосомалық репликациядан өтіп, оокинетті (4N) құрайды (суретті қараңыз: Плазмодиумның өмірлік циклі). Зиготадан дифференциацияланатын оокинет – масаның ортаңғы ішегіне енетін өте жылдам кезең. Оокинеттер екі мейотикалық бөлінуден тұратын мейозға ұшырауы мүмкін, бұл гаплоидты спорозоиттардың босатылуына әкеледі (суретті қараңыз). Спорозоиттар тікелей қан ағынына енбейді, олар теріде екі-үш сағатқа дейін қалады. Спорозоиттардың шамамен 15-20% лимфа жүйесіне өтеді, онда олар дендриттік жасушаларды белсендіреді, олар оларды Т-лимфоциттермен (CD8+ Т-жасушалар) жоюға жібереді. Инфекциядан кейін 48 сағаттан кейін плазмодиумға тән CD8+ Т-жасушаларын тері жасушаларымен байланысты лимфа түйіндерінде анықтауға болады. Тері тінінде қалған спорозоиттардың көп бөлігі кейіннен туа біткен иммундық жүйемен жойлады. Спорозоит гликопротеині маст жасушаларын белсендіреді. Маст жасушалары кейін TNFα және MIP 2 сияқты сигналдық молекулаларды шығарады, олар нейтрофильдер мен макрофагтар сияқты жасушаларды жейтін (кәсіптік фагоциттер) жасушаларды белсендіреді. Спорозоиттардың аз бөлігі ғана (0,5-5%) қан ағынына, бауырға өтеді. Бауырда лимфадан белсендірілген CD8+ Т-жасушалары циркумспорозоит ақуызы арқылы спорозоиттармен байланысады. Жұқпаның ең жоғары нүктесінде, тіпті қызыл қан жасушалары (RBC) жарылғанда да, иммундық сигналдар макрофагтарды немесе табиғи өлтіруші жасушаларды белсендіруге жеткілікті күшті емес.
Иммундық жүйенің құлдырауы
P. falciparum қан ағынында жүрген кезде адам иммундық жүйесімен оңай анықталғанымен, 2000-нан астам жасуша мембранасы антигендерін өндіру арқылы иммунитеттен қашады. Алғашқы жұқпалы сатыдағы спорозоидтар циркумспорозоидтық ақуызды (CSP) өндіреді, ол гепатоциттерге байланысады. Гепатоциттерге байланысу және оларға енуіне тромбоспондинмен байланысты анонимді ақуыз (TRAP) көмектеседі. TRAP және микронемадан шығатын басқа секреторлық ақуыздар (оның ішінде жасушалар арқылы өтуге қажетті спорозоид микронемасының ақуызы 1, SPECT1 және SPECT2) спорозоидқа қан ағынынан қашып, иммундық жасушалардан қорғалып, гепатоциттерге енуге мүмкіндік береді. Эритроциттерге ену кезінде мерозоидтар мерозоид қапшығының ақуызын 1 (MCP1), апикалық мембрана антигенін 1 (AMA1), эритроциттерге байланысатын антигендерді (EBA), миозин А құйрық доменімен өзара әрекеттесетін ақуызды (MTIP) және мерозоид беттік ақуыздарын (MSP) бөліп шығарады. P. falciparum-ның вируленттілігі эритроцит мембраналық ақуыздары арқылы жүзеге асады, олар эритроциттер ішіндегі шизонттар мен трофозоидтар арқылы өндіріледі және эритроцит мембранасында көрінеді. PfEMP1 ең маңыздысы, ол антиген және адгезия молекуласы ретінде әрекет ете алады.
Патогенділік
Фалciparumдық безгектің клиникалық белгілері эритроциттердің жарылуы мен мерозоидтардың жойылуынан туындайды. Пароксизм деп аталатын жоғары температура – ең негізгі көрсеткіш. Қызбаның ерекшелігі – ыстық, суық және терлеу кезеңдері. Әр эритроциттік шизогония 48 сағаттық циклді, яғни екі күнді қамтиды, сондықтан қызба белгісі үш күнде бір рет пайда болады. Осы себепті инфекция классикалық түрде терциандық қатерлі қызба деп аталады (терциан – «үшінші» деген мағынаны білдіретін латын сөзінің туындысы). Ең көп кездесетін белгілер: қызба (>92% жағдай), дікіс (79%), бас ауруы (70%) және терлеу (64%). Дене ауруы, әлсіздік, бұлшықет ауыруы, іш ауруы, құсу, диарея, құрғақ жөтел де жиі кездеседі. Сонымен қатар, жүрек соғудың жиілеуі, сарғаю, терінің бозаруы, ортостатикалық гипотензия, бауыр мен көкбауырдың үлкеюі де анықталады. Фагоциттер қызыл қан клеткаларының жарылуынан босатылған гемозоиндерді жұта алады, бұл оларды қабыну реакциясының тізбектерін бастауға ынталандырады, нәтижесінде қызба жоғарылайды. Гемозоин көкбауыр мен бауыр, бүйректер мен өкпелер сияқты органдарда жиналып, олардың үлкеюіне және түсінің өзгеруіне себеп болады. Осыған байланысты гемозоин безгек пигменті деп те аталады. Басқа безгек түрлерінен айырмашылығы, қызбаның белгілі бір мерзімділігі бар болса, falciparum, 48 сағаттық циклға ие болғанымен, көбінесе қызбаның жиі қайталануымен көрінеді. Бұл айырмашылық P. falciparum мерозоидтарының басқа безгек паразиттерінде байқалмайтын, үлкен сандағы қызыл қан клеткаларына ретсіз интервалсыз ену қабілетімен байланысты. Әйелдер алғашқы жүктілік кезінде ауыр безгекке бейім. Жүктіліктің келесі кезеңдерінде, инфекцияланған эритроциттерде пайда болатын беткі антигендерге қарсы антиденелердің деңгейінің артуына байланысты, ауыр безгекке бейімділік азаяды. Бірақ ананың иммунитетінің күшеюі нәрестелердің безгекке шалдығу қаупін арттырады. Жетілген шизонттар инфекцияланған эритроциттердің қасиеттерін өзгертеді, олардың қан тамырларының қабырғаларына жабысуына (цитоадгеренция) себеп болады. Бұл микроциркуляцияның бұзылуына және мидың маляриясы сияқты көптеген органдардың жұмысындағы бұзылуларға әкеледі. Церебральды безгек – безгек инфекциясының ең қауіпті түрі және неврологиялық бұзылыстардың ең ауыр формасы. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымының (ДДСҰ) анықтамасына сәйкес, клиникалық белгісі кома және перифериялық қан үлгілеріндегі мерозоидтардың жоғары деңгейі болып табылады. Бұл безгек түрі ең қауіпті, оған байланысты тарих бойында 0,2 миллионнан 1 миллионнан астам адамның өлімі тіркелген. Өлім-жітімнің көп бөлігі 5 жасқа дейінгі балалардың арасында болады. Бұл мерозоидтар миға енген кезде және әртүрлі деңгейде ми зақымдағанда пайда болады. Өлімге себеп – мерозоидтардың әсерінен туындаған қабыну цитокиндерінің өндірісі және тамырлардың зақымдануы салдарынан оттегінің жетіспеуі (гипоксия). Сақталған жағдайларда, неврологиялық бұзылыстар, ақыл-ой кемістігі және мінез-құлық проблемалары сияқты тұрақты медициналық жағдайлар пайда болуы мүмкін. Олардың ішінде эпилепсия ең көп кездесетін жағдай, ал церебральды безгек африкалық балалар арасында эпилепсияның басты себебі болып табылады. Симптомдардың қайталануы, рецидив деп аталатын құбылыс, аман қалғандарда жиі кездеседі. Рецидив малярияға қарсы дәрі-дәрмектерді қабылдағаннан кейін де болуы мүмкін. Бұл бірнеше айға, тіпті бірнеше жылға созылуы мүмкін. Кейбір жағдайларда үш жылға дейін созылуы мүмкін. Жекелеген жағдайларда бұл мерзім 10 жылға жетеді немесе одан да асып түседі. Жүкті әйелдер арасында да жиі кездеседі.
Таралу және эпидемиология
P. falciparum 84 елде эндемикалық және Еуропаны қоспағанда, барлық континенттерде кездеседі. Тарихи тұрғыдан алғанда, ол Еуропаның көптеген елдерінде болған, бірақ денсаулық сақтау жағдайларының жақсаруы салдарынан 20-шы ғасырдың басында жойылды. Малярия деп атау алған және тарихи түрде кең таралған Еуропадағы жалғыз ел – Италия, маляриядан құтылған ел деп жарияланды. 1947 жылы Италия үкіметі Ұлттық Малярияны жою бағдарламасын бастады, одан кейін ДДТ қолданылып, масаларға қарсы күрес жүргізілді. Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы (ДДҰ) 1970 жылы Италияны маляриядан босатылған деп мәлімдеді. 2021 жылы әлем бойынша 247 миллион малярия жағдайы тіркелді, нәтижесінде шамамен 619 000 адам қайтыс болды. Шамамен 2,4 миллиард адам жұқпаға ұдайы қауіп төндіріліп отыр.
Тарих
1640 жылы Хуан дель Вего цинхона қабығының тұндырмасын алғаш рет безгек ауруын емдеу үшін қолданды; Перу және Эквадордың жергілікті халықтары оны қызбадан емдеу үшін одан да ертерек пайдаланған. Томпсон (1650) осы «иезуиттер қабығын» Англияға әкелді. Оны алғаш рет 1656 жылы Нортгемптондық Джон Метфорд қолданған. Мортон (1696) безгек ауруының клиникалық белгілерін және цинхонамен емдеуді ең толыққанды сипаттады. Гизе (1816) цинхона қабығынан кристалл квининді бөліп алуды зерттеді, ал Пеллетье мен Кавенту (1820) Францияда таза квинин және цинхонин алкалоидтарын синтездеді. Квининнің толық синтезіне американдық химиктер Р. Б. Вудвард пен В. Э. Доринг 1944 жылы қол жеткізді. Вудвард 1965 жылы химия саласындағы Нобель сыйлығын алды. 1891 жылы синтетикалық безгекке қарсы препараттарды жасау әрекеттері басталды. 1933 жылы жасалған атабрин екінші дүниежүзілік соғыста Тынық мұхиты аймағында кеңінен қолданылды, бірақ оның қолайсыз әсерлеріне байланысты көп қолданылмады. 1930 жылдардың соңында немістер хлорохинді жасады, ол Солтүстік Африкадағы әскери операцияларда қолданылды. Мао Цзэдун «523 жобасы» деп аталатын құпия әскери жобаны құрып, Вьетнам соғысындағы қаза болғандарды көргеннен кейін қытай ғалымдарын жаңа безгекке қарсы препараттарды табуға шақырды. Ту Юйю 1970 жылдары тәтті шалфейден (Artemisia annua) артемизининді ашты. Бұл препарат 1980 жылдардың соңы мен 1990 жылдардың басында батыс ғалымдарына белгілі болды және қазір стандартты емдеу болып табылады. Ту 2015 жылы физиология немесе медицина саласындағы Нобель сыйлығын жеңіп алды.
Күрделіленбеген безгек
ДДҰ-ның 2010 жылғы нұсқауларына сәйкес, артемизининге негізделген комбинациялық терапия (АКТ) – *P. falciparum* қоздырған асқынусыз малярияны емдеу үшін ұсынылатын бірінші таңдаулы препараттар болып табылады. ДДҰ артеметер/люмефантрин, артесунат/амодиакин, артесунат/мефлокин, артесунат/сульфадоксин/пириметамин және дигидроартемизинин/пиперакин сияқты комбинацияларды ұсынады. 2011 және 2016 жылдар аралығында жүргізілген III фазалық сынақ нәтижелерін талдау вакцинаның толық қорғауға және малярияны жоюға жеткіліксіз екенін көрсетті (жасына байланысты 20-39%, ал 5-17 айлық сәбилерде 50% дейін). 2021 жылдың 6 қазанында Дүниежүзілік денсаулық сақтау ұйымы малярияға қауіпті балаларды вакцинациялауды ұсынды.
Қатерлі ісік
Халықаралық қатерлі ісік зерттеу агенттігі (IARC) P. falciparum-ға байланысты безгекті 2А тобындағы канцероген ретінде жіктеді, яғни паразит адамдарда қатерлі ісік тудыруы мүмкін. Оның Беркитт лимфомасы деп аталатын қан клеткалары (лимфоциттер) қатерлі ісігімен байланысы анықталды. Беркиттің лимфомасын 1958 жылы африкалық балаларда Денис Беркитт анықтады, ал кейіннен ол қатерлі ісіктің белгілі бір жұқпалы аурулардың салдары болуы мүмкін деп болжады. 1964 жылы қатерлі ісік жасушаларынан Эпштейн-Барр вирусы (EBV) деп аталатын вирус табылды. Кейіннен вирустың тікелей қатерлі ісік тудырушы екендігі дәлелденді және қазір 1-ші топтағы канцероген ретінде жіктеледі. 1989 жылы EBV лимфоциттердің трансформациясын тудыру үшін малярия сияқты басқа инфекциялардың қажет екендігі анықталды. Малярияны тиімді емдеудің нәтижесінде бірнеше жыл ішінде Беркитт лимфомасының таралуы азайды. P. falciparum-нің нақты қандай рөл атқаратыны келесі екі жарым онжылдық бойы белгісіз қалды. EBV лимфоциттерді өз вирустық ақуыздары (EBNA 1, EBNA 2, LMP1 және LMP2A сияқты антигендер) арқылы қатерлі ісікке айналдырады. 2014 жылдан бастап P. falciparum лимфоманың дамуына үлес қосатыны белгілі болды. P. falciparum жұқтырған эритроциттер PfEMP1-нің CIDR1α домені арқылы тікелей B лимфоциттеріне байланысады. Бұл байланыс толь тәрізді рецепторларды (TLR7 және TLR10) белсендіреді, лимфоциттердің үнемі белсенді болуына, олардың плазма жасушаларына көбейіп, дифференциациялануына әкеледі, соның салдарынан IgM және цитокиндердің секрециясы артады. Бұл өз кезегінде активациямен шақырылған цитидин деаминаза (AID) деп аталатын ферментті белсендіреді, ол EBV жұқтырған лимфоциттердің ДНК-сында мутацияны (қос тізбектің үзілуі арқылы) тудыруға бейім. Зақымдалған ДНК бақылаусыз көбейеді, осылайша жасуша қатерлі ісікке айналады.
Адамның геномға әсері
P. falciparum-ның жоғары өлім-дәрежесі және аурушаңдық адам геномына күшті табиғи іріктеу қысымын түсірді. Плазмодий инфекциясына төзімділікті қамтамасыз ететін бірнеше генетикалық факторлар бар, олардың ішінде серпалы жасуша қасиеті, талассемия қасиеттері, глюкоза-6-фосфат дегидрогеназа жеткіліксіздігі және қызыл қан жасушаларында Даффи антигендерінің болмауы. 1948 жылы Оңтүстік Родезияда (қазіргі Зимбабве) жұмыс істеген дәрігер Э. А. Бит серпалы жасуша ауруының безгек инфекциясының азаюымен байланысты екенін анықтаған. Бұл пікірді 1948 жылы Ж. Б. С. Холдейн қайталады, ол талассемия да ұқсас қорғаныс бере алатынын болжады. Бұл гипотеза кейіннен расталды және гемоглобин E мен гемоглобин C-ге дейін кеңейтілді.