Кіріспе
Сәулет және қала құрылысы қозғалысы (1890-1900 жылдар)
"Қаланың көркі" қозғалысы – 1890-1900 жылдары қалаларды әдемілендіру және монументалды сән-салтанатты енгізу мақсатымен дамыған Солтүстік Америка сәулет және қала құрылысы реформасының философиясы. Бұл Солтүстік Америкадағы прогрессивті әлеуметтік реформалар қозғалысының бір бөлігі болды, оны жоғары орта таптың өкілдері басқарды және олардың барлық ірі қалалардағы нашар тұрмыс жағдайларына алаңдаушылығы себеп болды. Бастапқыда Чикаго, Кливленд, Детройт, Канзас-Сити және Вашингтон, округ Колумбия қалаларымен байланысты болған бұл қозғалыс, сұлулықты тек өзі үшін ғана емес, сонымен қатар қала тұрғындарының моральдық және азаматтық қасиеттерін қалыптастыру үшін де насихаттады. Философияның жақтаушылары мұндай әдемілеудің өмір сапасын жақсартатын және үйлесімді әлеуметтік тәртіпті құруға көмектеседі деп сенді, ал сыншылар қозғалыстың әлеуметтік реформалардың есебінен эстетикаға тым көп мән бергендігін айтты; Джейн Джейкобс бұл қозғалысты "архитектуралық дизайн культі" деп сипаттады.
The City Beautiful movement was a reform philosophy of North American architecture and urban planning that flourished during the 1890s and 1900s with the intent of introducing beautification and monumental grandeur in cities. It was a part of the progressive social reform movement in North America under the leadership of the upper middle class, which was concerned with poor living conditions in all major cities. The movement, which was originally associated mainly with Chicago, Cleveland, Detroit, Kansas City and Washington, D. C., promoted beauty not only for its own sake, but also to create moral and civic virtue among urban populations. Advocates of the philosophy believed that such beautification could promote a harmonious social order that would increase the quality of life, while critics would complain that the movement was overly concerned with aesthetics at the expense of social reform; Jane Jacobs referred to the movement as an "architectural design cult."
Шығуы және әсері
Бұл қозғалыс АҚШ-та, тығыз қоныстанған көппәтерлі үйлерге жауап ретінде пайда болды, бұл жоғары туу көрсеткіштерінің, иммиграцияның күшеюінің және ауылдық аймақтардан қалаларға ішкі миграцияның салдарынан туындады. Бұл қозғалыс бірнеше ондаған жылдар бойы дамыды, ескерткіштер салумен қатар, 20 ғасыр бойы, әсіресе АҚШ-тың мемлекеттік тұрғын үй жобаларына қатысты қала құрылысы саласында зор ықпал етті. Ұлыбританиядағы "Бақ қала" қозғалысы Лондонның кейбір жаңа шағын қалаларын қазіргі заманғы жоспарлауға әсер етті, сондай-ақ екі стиль арасында өзара әсер болды: біреуі формалды бақ жоспарлары мен қала құрылысы схемаларына, ал екіншісі – "жартылай жеке виллаларға" негізделген, ауылдық атмосфераны жарататын стиль.
Сәулет тілдері
Бұл қозғалыстың ерекше сәулет стилі негізінен сол кездегі көркем өнер және неоклассикалық сәулеттен қабылданды, олар тәртіп, мәртебе және үйлесімділіктің маңыздылығын баса көрсетті.
Колумбия көрмесінің дүниежүзілік көрмесі
Қаланың сұлулығы тұңғыш рет 1893 жылы Чикагода өткен Дүниежүзілік Колумбия көрмесінде кеңінен дамытылды. Көрмені жоспарлауды сәулетші Дэниел Бернхэм басқарды, ол АҚШ-тың шығысынан сәулетшілерді, сондай-ақ мүсінші Август Сент-Гауденсті шақырып, үлкен ауқымды көркем өнер ескерткіштерін салуға жұмылдырды. Бұл ескерткіштер шамалы классикалық стильде біркелкі карниз биіктігімен еректелді. Көрмеде "Ақ қала" деп аталған, қазіргі заманғы көлік жүйесімен жабдықталған және кедейлік көрінбейтін, үлкен масштабтағы үлгілі қала көрсетілді. Осы көрме американдық архитектурада келесі 15 жылға монументализмнің кеңінен қабылдануына ықпал етті. Вирджиния штатының Ричмонд қаласындағы Монумент даңғылы – осы бастапқы кезеңнің бір мысалы.
Луизиана сатып алу экспозициясы
Дүниежүзілік Колумбия көрмесі бастаған танымалдық 1904 жылы Сент-Луисте өткен Луизиана сатып алу көрмесі арқылы одан әрі артты. Оның архитекторлар комиссары франко-американдық архитектор Эммануэль Луи Маскерейді Бас Дизайнер етіп таңдады. Үш жылдың ішінде ол сол кездегі басым болған Беукс-Арт стилінде келесі көрме ғимараттарын жобалады: Ауыл шаруашылығы сарайы; каскадтар мен колоннадалар; Орман шаруашылығы, балық және аң аулау сарайы; Бау-бақша сарайы; және Көлік сарайы. Бұл ғимараттардың бәрі АҚШ-тың азаматтық жобаларында кеңінен үлгі ретінде пайдаланылды. 1904 жылы көрме ашылғаннан кейін көп ұзамай Маскерей, Миннесота штатының Сент-Пол қаласындағы архиепископ Джон Ирландияның шақыруын қабылдап, Беукс-Арт стилінде собор жобалау үшін қызметтен кетті. Көрме ғимараттарының тағы бір белгілі сәулетшілері – әсіресе, қазіргі Сент-Луис өнер мұражайының Көркем өнер сарайын жобалаған Кас Гилберт, өмірінің барысында көрмеден алынған «Қаланы әдемілеу» (City Beautiful) идеяларын қолданды.
Макмиллан жоспары
City Beautiful идеалын көркемдеу арқылы әлеуметтік тәртіп орнатуды көздеген алғашқы жоспарлардың бірі – 1902 жылғы Макмиллан жоспары, ол Мичиган сенаторы Джеймс Макмилланның есімімен аталады. Бұл жоспар АҚШ Сенатының саябақ комиссиясының Вашингтон қаласының тарихи орталық бөлігін қайта жобалау нәтижесінде пайда болды, бұл қаланың құрылғанына 100 жыл толуына және Пьер Шарль Л’Энфанның бір ғасыр бұрын жасаған қала жоспарының іске аспаған бөліктерін жүзеге асыруға арналған еді. Вашингтон қаласын жоспарлауға қатысқан Бернхам, Сент-Годенс, МакКим, Мид және Уайт фирмасының Чарльз МакКим және Фредерик Лоу Олмстед кіші сияқты сарқылар Еуропаның көптеген ірі қалаларын аралады. Олар Вашингтонды сол дәуірдегі еуропалық астаналар сияқты монументалды және жасыл қалаға айналдыруға үміттенді; мемлекеттік деңгейде ұйымдастырылған көркемдеудің АҚШ-тағы әлеуметтік дүрбелең кезінде үкіметке сенімділік сыйлайтынына сенді. Жоспардың мәні – АҚШ Капитолийін монументалды мемлекеттік ғимараттармен қоршап, "жағдайсыз тұрғын үйлерді" ауыстыру болды. Жоспардың негізгі бөлігі Ұлттық алаңды құру болды, сондай-ақ Бёрнемнің Юнион вокзалын салу да көзделді. Жоспарды іске асыру Бірінші дүниежүзілік соғыс салдарынан тоқтап қалды, бірақ соғыстан кейін жалғасты, нәтижесінде 1922 жылы Линкольн ескерткіші салынды.
Басқа қалалардағы ықпал
Вашингтондағы «Сұлу қала» философиясының табысы Чикаго, Балтимор, Кливленд («The Mall»), Колумбус (Огайо штатының Капитолий ғимаратынан шығысқа қарай Митрополиттік кітапханаға және батысқа қарай Сциото өзеніне дейінгі ось), Де-Мойн, Денвер, Детройт (Мәдени орталық, Белл-Айл және Сыртқы Драйв), Мэдисон (Капитолий ғимаратынан Штат көшесі арқылы Висконсин университетінің кампусына дейінгі ось), Монреаль, Нью-Йорк (әсіресе Манхэттен муниципалды ғимараты), Филадельфия (Филадельфия қалалық әкімшілігі мен Филадельфия өнер музейі арасындағы Бенджамин Франклин Парквей музей ауданы), Питтсбург (Окленд ауданындағы парктер, музейлер және университеттер), Сан-Антонио (Сан-Антонио өзенін абаттандыру), Сан-Франциско (Азаматтық орталығы арқылы көрініс тапқан), Вашингтон штатының Капитолий кампусы (Олимпиа) және Сиэтлдегі Вашингтон университетінің Райниер Вистасы сияқты көптеген басқа қалаларды көркейту жоспарларына әсер етті. Делавэр штатының Уилмингтон қаласында Родни алаңы мен оны қоршаған азаматтық ғимараттардың құрылымына түрткіс болды. Нью-Хейвенде Джон Рассел Поуп Йель университеті үшін нашар тұрғын үйлерді жою және қаланың кедей тұрғындарын шеткері аймақтарға көшіру жоспарын жасады. Канзас-Сити (Миссури) және Даллас бұл қозғалыстың ықпалымен саябақтар мен жолдарды салуға кірісті, ал Корал Гейблс – «Сұлу қала» философиясына сай қаланың мысалы болар еді.
Чикаго
Дэниел Бернхэмнің 1909 жылғы Чикаго жоспары «Қала әдемі» қозғалысының негізгі құжаттарының бірі саналады. Жоспарда динамикалық жаңа азаматтық орталық, осьтік көшелер және қаланың көл жағасында демалыс үшін жасыл желекке толы саябақтар көзделген. Олардың ішінде көл жағалауындағы саябақ ғана маңызды дәрежеде жүзеге асырылды. 1913 жылы Чикаго қаласы «Чикагоны әдемі ету» мандатымен комиссия тағайындады. Жоспардың бір бөлігі ретінде Пенсильвания теміржол депосы қаланың батыс жағына көшіріліп, оның орнына жаңа, заманауи депо салынуға тиіс еді. Батыс жағындағы жылжымайтын мүлік иелері қауымдастығы наразылық білдіргендердің қатарында болды. «Chicago Tribune» газеті хабарлағандай, қауымдастықтың адвокаты Сидни Адлер, Loeb & Adler фирмасынан: «Мен қаланың әдемі картинасын көріп тұрғанда, Батыс Мэдисон көшесінде фонтандар болады, Клинтон көшесімен ақындар мен жыршылар келеді, ал батыс жағының қарапайым тұрғындары жұмыстан кейін гондолаларын алып, Чикаго өзенінің тыныш суында бос әуенмен гитара тартып отырады» деді.
Кораллдық бұрыштар
Джордж Эдгар Меррик 1920-ші жылдардың басында Флорида жерлерінің қарқынды даму кезеңінде Майами қаласының шеткі айманы ретінде жоспарлаған Коралл Гейблс қаласы толығымен «Сұлу қала» қозғалысының негізінде салынды. Көшелердегі айналма жолдарда, саябақтарда, қалалық ғимараттарда және қаланың төңірегінде обелискілер, фонтандар мен ескерткіштерді көруге болады. Бүгінде Коралл Гейблс – Майамидің ең қымбат шеткі аймақтарының бірі, ол қаланың әр жерінде кең таралған Жерорта теңізі стиліндегі қайта жаңғырту архитектурасымен қатар, «Сұлу қала» элементтерін сақтайтын қатаң жер учаскелерін бөлу ережелерімен танымал. Коралл Гейблсте көптеген саябақтар бар, ал 1920 жылдары отырғызылған қалалық орманның тығыз жапырақты ағаштары қаланы көмкерген.
Денвер
Денвер, Колорадода, қала әкімі Роберт В. Спир «Сұлу қала» жоспарлауын қолдады, ол Колорадо штатының Капитолиясына дейін созылатын үлкен эспланада бойымен орналасқан Азаматтық орталық жоспарымен бірге болды. Жоспардың бір бөлігі 1919 жылы аяқталған грек амфитеатры, Вурхиес ескерткіші және Азаматтық игіліктілер колоннадасы арқылы ішінара жүзеге асырылды. Эндрю Карнеги қоры Денвер қалалық кітапханасын (1910) қаржыландырды, ол алдыңғы жағында алып ионикалық колоннадасы бар үш қабатты грек жаңғыру ғимараты ретінде жобаланған; ішінде ашық сөрелер, өнер галереясы және балалар бөлмесі болды. «Сұлу қала» қала құрылысының маңызды ерекшелігі ескерткіштер мен панорамалық көріністер болды: Денверде Парижде білім алған американдық мүсінші Фредерик МакМонниске Смоки Хилл жолының соңын белгілейтін ескерткіш жасау тапсырылды. Оның ойлап тапқан қола үнді жолбасшысы комитет тарапынан қабылданбады және оның орнына Кит Карсонның атқа отырған мүсіні қойылды.
Луисвилл
1883–1887 жылдардағы Оңтүстік көрмесінен кейін Луисвилл өнеркәсіптік революцияның басталуымен бірге қарқынды өсті. Атап айтқанда, Фредерик Лоу Олмстед жоспарлап, «Сұлу қала» қозғалысының үлгісімен құрастырған Ескі Луисвилл ауданы АҚШ-тағы ең ірі Виктория стиліндегі ауданға айналды. Орталық саябақ Ескі Луисвиллдің ортасында орналасқан және жыл сайын тегін Шекспир фестиваліне төсек жасайды. Саябаққа жапсарласқан Сент-Джеймс – Белгравия тарихи ауданында әр қазан айында жыл сайын Сент-Джеймс алаңының көркемсурет көрмесі өтеді. Сент-Джеймс алаңының оңтүстігінде Луисвилл университетінің Белкнап кампусы орналасқан, онда Граумайер залы және Луисвилл университетінің Брандейс құқық мектебі бар. Луисвиллдің осы аймақтарының әрқайсысы 1890 жылдардағы «Сұлу қала» қозғалысына тән әдемілеу және монументалды шашушылық ерекшеліктерін көрсетеді.
Харрисбург қаласы
Харрисбургтің көркейту және жақсарту қозғалысы АҚШ-тағы ерте және табысты қалалық реформалардың бірі болды. Ол, жергілікті тұрғындар өз қалаларының тартымсыз, дені саулығына зиянды және лас екеніне көз жеткізген кезде басталды. Олар қаланың Пенсильвания штатының астанасы мәртебесіне лайық келмейтін сыртқы түрі мен жабдықталуына наразы болды. Қаланың кемшіліктерінің себептері мәлім болды: алдыңғы жарты ғасырдағы индустриализация қаланы нашар жоспарланған, жолдары тоспаланбаған және су басқару жүйесі жетілмеген күйде қалдырды. Харрисбург тұрғындары Сасквеханна өзенінің жоғары ағысындағы елді мекендерден төгілген канализацияны сүзгілейтін тиімді жүйе болмағандықтан туындаған аурулар мен сырқаттарға ұшырады. 1897 жылы штаттық Капитолийде болған өрт Харрисбургтің штат астанасы ретінде лайықтылығы туралы жаңа пікірталас тудырды. Жақсарту науқаны 1900 жылдың 20 желтоқсанында Мира Ллойд Доктың Харрисбург сауда палатасында жасаған әсерлі сөзінен бастау алды. Док Харрисбургтегі жағдайдың қорқынышты екенін жария етуді және оны өзгерту үшін халықтың қолдауын алуды көздеді. Доктың сөзі «Әдемі қала» немесе «Ел ішінде және шетелдегі жақсарту жұмысы» деп аталып, Харрисбургтің қалалық жақсартуларына бастама берді. Доктың замандасы және қалаларды көркейту жолындағы ең жақын серігі – Америка азаматтық қауымдастығының президенті Дж. Хорас Макфарланд болды. Макфарланд пен Док бірлесіп жұмыс істегендіктен, қаланың көрнекті басшыларын қаржы жұмсауға көндіріп, азаматтардың көпшілігінің қолдауын жинап, Харрисбургте муниципалдық жақсарту процесін ілгерілетуге қол жеткізді. 1901 жылдың сәуірінде қалалық газет «Харрисбург телеграфы» қаланың проблемаларына арналған мақаласын жариялады, онда Доктың көркейту және демалыс, тоспаланған көшелер, таза су, қалалық әкімшілік, саябақтарға арналған жер және өзен бойындағы жабық кәріз коллекторы туралы ойлары баса назарда болды. Келесі 1901 жылдың ақпанында халық жаңа құрылыс пен қала құрылысына 1,1 миллион доллар бөлетін облигацияларды қолдады. Бұл жақсартулар 1906 жылы салынған жаңа штаттық Капитолий ғимаратымен бірігіп, 1915 жылға қарай Харрисбургті мақтан тұтатын заманауи қалаға айналдырды.
Мемфис
Мемфис қаласында, Теннесси штатында, қалалық әдемілік комиссиясы 1930 жылдың 1 шілдесінде қалалық жарлық арқылы ресми түрде құрылды, осылайша ол елдегі алғашқы және ең көне әдемілеу комиссиясы атанды. Бұл идея қала әкімі Е. Х. Крампқа тиесілі еді. Алғашқы комиссия тағайындалды және оның операциялық шығындары 1500 долларға бағаланды. "XIX ғасыр клубында" шағын кеңсе ашылды. Е. Г. Уиллингэм ханым төраға, ал Уильям Б. Фаулер ханым төрағаның орынбасары болып тағайындалды. 1935 жылы Риверсайд Драйв жобасы пайдалануға берілді. Шамамен 1 миллион долларға (көбінесе WPA қаражаты) тұрған бұл жобада қалалық әдемілік комиссиясы жартастарды крап мирт, қызыл гүлдер, магнолиялар, ителгілер және Пол Скарлет раушан гүлдерімен көркейтті. Әрбір қоршау тірегіне ақ раушан гүлдері отырғызылды. 1936 жылы Уильям Б. Фаулер ханым қалалық әдемілік комиссиясының төрағасы болды және көп жылдар бойы осы қызметте болды. Оның басшылығымен City Beautiful өсіп, жақын арада үлкен кеңсеге көшуге мәжбүр болды. City Beautiful-тің күш-жігерінің арқасында Мемфис 1940, 1941, 1942, 1943, 1944, 1945 және 1946 жылдары Теннесси штатындағы ең таза қала атағын жеңіп алды. Мемфис сондай-ақ 1948, 1949, 1950 және 1951 жылдары Эрнест Т. Триггтің "Елдегі ең таза қала" сыйлығына ие болды. Осы кезеңде еріктілер аудандар мен блок клубтарына біріктіріліп, аудан төрағалары мен блок капитандығы құрылды. 1954 жылға қарай City Beautiful штатында осы ұйымдар арқылы жұмыс істейтін 30 инспектор болды. Мемфис Вашингтонда орналасқан Америкалық жабын материалдары қауымдастығымен де серіктестік жасады. 1978 жылы комиссия қайта ұйымдастырылып, далалық инспекторлар қызметі жойылды. 1989 жылдың ақпанында комиссия Мемфистің Виктория ауылындағы The Massey House-қа, қазіргі орнына көшірілді.
Палос-Вердес егістіктері
1920 жылдары Калифорниядағы Палос-Вердес-Эстейтс қаласы белгілі американдық ландшафт сәулетшісі Фредерик Лоу Олмстед-младшийдің жоспарымен құрылған, ол бас жоспарлы қауымдастық ретінде дамыды. Қауымдастық "Сұлу қала" концепциясы бойынша жобаланған. Оның алғашқы құрылыстарының ішінде Малага Коув алаңындағы ғимараттар бар, олар "Сұлу қала" қозғалысында танымал болған Жерорта теңізі стилінде салынған.
Австралияда
Еуропалық және Солтүстік Америка қалалары Австралияның «Қала көркі» қозғалысына үлгі болды. 1900 жыл шамасындағы элементтердің жиынтығы да осы қозғалысқа әсер етті: Австралия еуропалықтардың салыстырмалы түрде жаңадан қоныстанған елі болғандықтан, қалаларды кешенді және эстетикалық тұрғыдан жобалау мүмкіндігін пайдаланбаған деп есептелді. Австралия қалалары әдемілік пен азаматтық мақтаныштан мүсіркеушілік танытқан. Утопиялық қала жоспарлары да Австралияның «Қала көркі» қозғалысына әсер еткен. Мысалы, Луис Эссон жақсы Брисбенді сипаттады, ал Ллойд Рис оны париждік стильде бейнеледі. Ландшафт сәулетшісі болғандықтан, ол ландшафтты осы жоспарға үйлестіру үшін пайдаланды. Алайда Джон Салман Австралиядағы «Қала көркі» қозғалысының «жетекші жақтасы» болды және 1921 жылы «Австралия қалаларын жоспарлауға кіріспе» атты кітап жазды.
It was thought that Australia, being a country that was relatively newly settled by Europeans, had wasted an opportunity to design cities comprehensively and aesthetically. Australian cities were seen as lacking beauty and civic pride. Utopian city plans were another influence on the Australian City Beautiful movement. A better Brisbane, for example, was described by Louis Esson and illustrated by Lloyd Rees with a Parisian influence. with specialised centres and, being a landscape architect, used the landscape to complement this layout. John Sulman, however, was Australia's "leading proponent" of the City Beautiful movement and, in 1921, wrote the book An Introduction to Australian City Planning.
Мельбурн
Мельбурн қаласының торлы жоспары кейбір адамдарға көңілсіз және біртектес болып көрінді, сондықтан сәулетші Уильям Кэмпбелл қала үшін жаңа жоба дайындады. Бұл жобаның басты идеясы – диагональды көшелер салу, олар жаңа және кең ауқымды архитектуралық құрылыстар мен ерекше ғимараттар салуға қолайлы жағдай жасады. Осы жоспарға Париж және Вашингтон қалаларының жобалары үлкен шабыт берді.
Бүгінде Австралиядағы әдемі қала
Бірінші дүниежүзілік соғыс Австралияда "Сұлу қала" қозғалысын ұзартты, онда басқа ешбір елдегіден көп ескерткіштер орнатылды. "Сұлу қала" немесе көркемдік жоспарлау жан-жақты қала құрылысының бір бөлігі болғанымен, 1930 жылдардағы Ұлы экономикалық дағдарыс бұл бағытты көбінесе тоқтатты.