Кіріспе
Халбард (сонымен қатар албард, халберт немесе швейцарлық воулж деп те аталады) – 13-16 ғасырларда кеңінен қолданылған екі қолды тегіс қару. Халбард – ұзын сапқа орнатылған, үстінде тікпені бар балта. Оның балтаның арт жағында қарсыласты ұстауға арналған ілгек немесе тікен болуы мүмкін. Халбард көбінесе ұзын болған. "Халбард" сөзі неміс тіліндегі "Hellebarde" сөзімен туыс, ол орта неміс тіліндегі "halm" (сап) және "barte" (шабуылға арналған балта) сөздерінің қосылуынан пайда болған. Осы қаруды қолданған әскерлер халбердерлер деп аталған. Бұл сөз сонымен қатар Батыс Еуропадағы ерте қола дәуіріндегі қаруды сипаттау үшін де қолданылған, ол тік бұрышта сапқа бекітілген пышақтан тұрған.
A halberd (also called halbard, halbert or Swiss voulge) is a two handed polearm that came to prominent use from the 13th to 16th centuries. The halberd consists of an axe blade topped with a spike mounted on a long shaft. It can have a hook or thorn on the back side of the axe blade for grappling mounted combatants. The halberd was usually long. The word halberd is cognate with the German word Hellebarde, deriving from Middle High German halm (handle) and barte (battleaxe) joined to form helmbarte. Troops that used the weapon were called halberdiers. The word has also been used to describe a weapon of the Early Bronze Age in Western Europe. This consisted of a blade mounted on a pole at a right angle.
Тарих
Алғаш рет халберд (халенбарт) туралы 13 ғасырдағы неміс ақыны Конрад фон Вюрцбургтің еңбегінде айтылған. Джон Винтертур оны 1315 жылғы Моргартен шайқасында швейцариялықтар қолданған жаңа қару деп сипаттады. Швейцариялық шаруа Нанси шайқасында Бургундия герцогы Чарльз Батылды өлтіріп, Бургундия соғыстарын шешті. Халберд 14-шы және 15-ші ғасырлардың басында швейцариялық әскерлердің негізгі қаруы болды. Пикмендер бір-бірімен шайқасқанда, халберд шұңқырды итеру үшін пайдалы қосымша қару болып қала берді, бірақ олардың позициясы қорғанысқа көшкенде, жай жүретін аркебузиерлер мен мушкетерлерді кавалерияның шабуылынан қорғау үшін шұңқыр жасақтарындағы халбердиерлердің саны азайды. 1588 жылы голланд әскерінің құрамында 39% аркебуз, 34% пика, 13% мушкет, 9% халберд және 2% бір қолды қылыш болды. 1600 жылға қарай тек қылышпен қаруланған әскерлер қолданылмай қалды, ал халберд тек сержанттарда ғана қолданылды. Зерттеушілер 1485 жылғы 22 тамыздағы Босворт шайқасында Ричард III патшаның бас сүйегінің артқы жағын халберд немесе айбалта кесіп өткенін болжады, бұл оның миын көрсетеді, содан кейін оны шайқаста өлтірді, және кейіннен оның халберд болғанын растады. 15-шы ғасырдың соңынан 16-шы ғасырдың ортасына дейін сирек болғанмен, халберд 17-шы ғасырдың ортасына дейін жаяу әскердің қаруы ретінде кейде қолданыла берді. Мысалы, 1625 жылы Католик лигасының әскерлерінде жаяу әскердің 7% халбердиер, 58% мушкетер және 35% зәрлі пикмендерден тұрды. 1627 жылы бұл көрсеткіш 65% мушкет, 20% пика және 15% халбердке өзгерді. 1665 жылғы Монтес-Кларос шайқасының Фронтейра сарайындағы бейнесінде португал және испан сарбаздарының бір бөлігі халбердпен қаруланған. Антонио де Переданың 1635 жылғы "Женеваға көмек" картинасында барлық сарбаздар халбердпен қаруланған. Отыз жылдық соғыста халбердті ең көп қолданғандар неміс сержанттары болды, олар оны шендік белгі ретінде алып жүрді. Олар оны жақын шайқаста қолдана алғанмен, көбінесе екі қолмен ұстап, бірнеше сарбазды бірден итеріп, қатарларды түзеу үшін пайдаланды. Олар сонымен қатар пикалар мен мушкеттерді жоғары немесе төмен итеру үшін, әсіресе тым құлшынып кеткен мушкетерлердің ертерек оқ атуын тоқтату үшін қолданылды. Халберд ғасырлар бойы сарай күзетшілерінің қаруы ретінде қолданылып келді және әлі де Ватиканның швейцариялық гвардиясы мен Испания корольдік гвардиясының Алабардерос ротасының рәсімдік қаруы болып табылады. Халберд 16-шы мен 18-ші ғасырлардағы еуропалық жаяу әскерлерінің төменгі шендегі офицерлері қолданған таяқ қаруларының бірі болды. Британ әскерінде сержанттар 1793 жылға дейін халбердтерді алып жүрді, содан кейін оларды спонтонмен ауыстырды. Алайда, 18-ші ғасырдың халберді бұрынғыдай өткір болмай, қару ретінде қолдануға жеткіліксіз күшті болды, ол тек шендік белгі болды. Ол қатардағы жаяу әскерлердің дұрыс орналасуын және мушкеттердің дұрыс бағытталғанын қамтамасыз ету үшін қолданылды.
Албардтың пайда болуы
Хелмбарт сөзі не оның түрлері неміс мәтіндерінде 13 ғасырдан бастап кездеседі. Осы кезде гальбард, Еуропаның түкпір-түкпірінде қолданылатын кең шабуыр немесе бардишалардан көп ерекшеленбейді. 13 ғасырдың соңында қару ерекше түрге айнала бастайды, жапырақтың жоғарғы бөлігі сүйкімді ұштыққа айналады. Бұл формадағы гальбардты кейде воулг немесе швейцар воулг деп қате айтады, бірақ бұл терминдердің осы қаруға қатысты тарихи қолданылғанына ешқандай дәлел жоқ. Осы қарулардың кейбір түрлері артында тікенектерімен болған, бірақ оларсыз да көптеген нұсқалары кездесетін. 15 ғасырдың басында конструкция өзгеріп, бұрынғы үлгілердегідей шеңберлердің орнына жапыраққа бекіткіш енгізілді. Осы өзгеріс арқасында арқадағы тікенектер тікелей жапырақ құрылысына біріктіріліп, гальбард дизайнының міндетті бөлігіне айналды.