Адамның қасақана дене қозғалыстарын тудыратын процестер теориясы
Action theory (philosophy)
Әрекеттер теориясы: адамның қасады дене қозғалыстарын тудыратын процестерді зерттейді. Философия, психология, нейробиологиямен байланысты. Аристотельден бастау алады.
Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Адамның қасақана дене қозғалыстарын тудыратын процестер теориясы
Theory of the processes causing willful human bodily movements
Іс-қимыл теориясы (немесе әрекет теориясы) – философияның адамның қасақана дене қозғалыстарын тудыратын процестер туралы теорияларды зерттейтін саласы. Бұл ойлар саласы эпистемология, этика, метафизика, құқықтану және ой-сана философиясын қамтиды және Аристотельдің "Никомах этикасы" (Үшінші кітап) жарық көргеннен бері философтардың қызығушылығын тудырып келеді. Психологияның және кейін неврологияның дамуымен көптеген әрекет теориялары эмпирикалық зерттеулерге тартылды. Философиялық іс-қимыл теориясын немесе әрекет философиясын Талкотт Парсонс жасаған әлеуметтік әрекет теориясы сияқты әлеуметтанулық әрекет теорияларымен шатастыруға болмайды. Сондай-ақ, оны белсенділік теориясымен де шатастыруға болмайды.
Action theory (or theory of action) is an area in philosophy concerned with theories about the processes causing willful human bodily movements of a more or less complex kind. This area of thought involves epistemology, ethics, metaphysics, jurisprudence, and philosophy of mind, and has attracted the strong interest of philosophers ever since Aristotle's Nicomachean Ethics (Third Book). With the advent of psychology and later neuroscience, many theories of action are now subject to empirical testing. Philosophical action theory, or the philosophy of action, should not be confused with sociological theories of social action, such as the action theory established by Talcott Parsons. Nor should it be confused with activity theory.
Шолу
Негізгі әрекет теориясы әдетте әрекетті белгілі бір жағдайда агенттің себепкері болатын қасақана мінез-құлық ретінде сипаттайды. Агенттің құштарлықтары мен сенімдері (мысалы, менің бір стақан су ішкім келуім және алдымдағы тостақандағы мөлдір сұйықтықтың су екеніне сенуім) денелік әрекеттерге (мысалы, стақанға жете беру) алып келеді. Қарапайым теорияда (Дональд Дэвидсонға қараңыз) құштарлық пен сенім бірлесіп әрекетті тудырады. Майкл Братман мұндай көзқарасқа қатысты мәселелерді көтерді және ниет ұғымын негізгі деп, оны сенімдер мен құштарлықтарға талдамай қабылдау керек деп ұсынды. Аристотель толыққанды түсіндірме беру үшін тиімді себепті, агентті және соңғы себепті, яғни ниетті ескеру қажет деп санады. Кейбір теорияларда кез келген әрекеттің түбінде құштарлық пен оны қанағаттандыру жолдары туралы сенім жатады. Агенттер әрекет ету кезінде өздерінің құштарлықтарын барынша қанағаттандыруға ұмтылады. Мұндай болашаққа бағытталған рационалдылық теориясы рационалды таңдаудың күрделі аясындағы экономика мен басқа да әлеуметтік ғылымдардың көп бөлігіне негіз болады. Алайда, көптеген әрекет теориялары рационалдылықтың мақсаттарға жетудің ең жақсы құралдарын есептеуден әлдеқайда асып түсетінін айтады. Мысалы, кейбір теорияларда, мен Х істеуім керек деген сенім, менің Х істегім келмесе де (яғни Х істеуге құштарлық танытпасам да) тікелей Х істеуіме себеп болуы мүмкін. Мұндай теорияларда рационалдылық агенттің қабылдаған себептеріне дұрыс жауап беруді де қамтиды, тек қана қалауларға ғана емес. Әрекеттің мәні туралы теорияларында әрекет теориялықтары себеп-салдар қатынасын қолданса да, себептік анықтама мәселесі еркін ерік табиғаты туралы пікірталасқа орталық нүктесі болып табылады. Философиядағы әрекеттің нақты анықтамасы төңірегіндегі тұжырымдамалық талқылаулар да жүреді. Ғалымдар осы санатқа кіретін дене қозғалыстарының қайсысы екендігіне келіспеушіліктер тудыруы мүмкін, мысалы, ойлауды әрекет ретінде талдау керек пе, және бірнеше қадамдардан тұратын күрделі әрекеттерді және әртүрлі күтілетін салдарларды қалай жинақтау немесе бөліп қарастыру керек.
Basic action theory typically describes action as intentional behavior caused by an agent in a particular situation. The agent's desires and beliefs (e. g. my wanting a glass of water and believing that the clear liquid in the cup in front of me is water) lead to bodily behavior (e. g. reaching across for the glass). In the simple theory (see Donald Davidson), the desire and belief jointly cause the action. Michael Bratman has raised problems for such a view and argued that we should take the concept of intention as basic and not analyzable into beliefs and desires. Aristotle held that a thorough explanation must give an account of both the efficient cause, the agent, and the final cause, the intention. In some theories a desire plus a belief about the means of satisfying that desire are always what is behind an action. Agents aim, in acting, to maximize the satisfaction of their desires. Such a theory of prospective rationality underlies much of economics and other social sciences within the more sophisticated framework of rational choice. However, many theories of action argue that rationality extends far beyond calculating the best means to achieve one's ends. For instance, a belief that I ought to do X, in some theories, can directly cause me to do X without my having to want to do X (i. e. have a desire to do X). Rationality, in such theories, also involves responding correctly to the reasons an agent perceives, not just acting on wants. While action theorists generally employ the language of causality in their theories of what the nature of action is, the issue of what causal determination comes to has been central to controversies about the nature of free will. Conceptual discussions also revolve around a precise definition of action in philosophy. Scholars may disagree on which bodily movements fall under this category, e. g. whether thinking should be analysed as action, and how complex actions involving several steps to be taken and diverse intended consequences are to be summarised or decomposed.