Кіріспе
Ричард Докинстің "Көкжауды ашу: ғылым, қате пікірлер және таңғалуға құштарлық" атты кітабы – эволюциялық биолог Ричард Докинстің 1998 жылы жарық көрген еңбегі. Онда автор ғылым мен өнер арасындағы қарым-қатынасты ғалымның тұрғысынан қарастырады. Докинс ғылым мен өнердің қарама-қайшы екені туралы жалған түсініктерді жолдандырады. Оның "Өзімшіл ген" және "Соқыр сағат жасаушы" кітаптарына оқырмандар наразылық білдіріп, оның табиғаттану көзқарасын өмірдің мәнін жояды деп есептегендіктен, Докинс ғалым ретінде әлемді кереметтерге толы және ләззат алатын орын ретінде көретінін түсіндіру қажеттігін сезінді. Бұл қуаныш оның түсініксіз күштерге емес, табиғаттың түсінікті заңдарына сүйенуінен туындайды. Оның бастапқы идеясы – Джон Китстің Исаак Ньютонның "жаңбырдың сұлулығын призмалық түстерге дейін тоғытып" поэзиясын жойды деген әйгілі айыптамасы. Китстің "Ламия" және Эдгар Аллан Поның "Ғылымға" атты өлеңдеріне назар аударыңыз. Докинстің мақсаты – оқырманға ғылымның жойламайтынын, керісінше, табиғаттағы үлгілерде поэзияны ашатынын көрсету.
Unweaving the Rainbow: Science, Delusion and the Appetite for Wonder is a 1998 book by the evolutionary biologist Richard Dawkins, in which the author discusses the relationship between science and the arts from the perspective of a scientist. Dawkins addresses the misperception that science and art are at odds. Driven by the responses to his books The Selfish Gene and The Blind Watchmaker wherein readers resented his naturalistic world view, seeing it as depriving life of meaning, Dawkins felt the need to explain that, as a scientist, he saw the world as full of wonders and a source of pleasure. This pleasure was not in spite of, but rather because he does not assume as cause the inexplicable actions of a deity but rather the understandable laws of nature. His starting point is John Keats's well known, light hearted accusation that Isaac Newton destroyed the poetry of the rainbow by 'reducing it to the prismatic colours.' See Keats's poem Lamia and Edgar Allan Poe's To Science. Dawkins's agenda is to show the reader that science does not destroy, but rather discovers poetry in the patterns of nature.
Алдынғы сөз
Ғылымның ғаламның соңғы тағдырының мақсатсыз екенін дәлелдей алатынының маңыздылығы шамалы: біз өмірімізді "адамдық" деңгейде, көбінесе табиғирақ туындайтын құштарлықтар мен түсініктерге сәйкес өмір сүре береміз. Сондықтан ғылымды космологиялық көңілді кетіруші нәрсе деп қорқудың қажеті жоқ. Керісінше, ғаламтануда сұлулық немесе поэзия іздегендердің паранормальдық құбылыстарға немесе тіпті құпиялармен ғана шектелуіне қажеті жоқ: ғылымның өзі, құпияларды ашумен айналысатын іс, әдемі де поэтикалық. (Алдындағы сөз кітаптың жоспарын, алғыс айтуларын және т.б. сипаттайды.)
Ашылу сызықтары
Біз өлеміз, сондықтан біз бақыттымыз. Көптеген адамдар ешқашан өлмейді, себебі олар ешқашан дүниеге келмейді. Менің орнымда болуға мүмкіндігі болған, бірақ ешқашан күннің нұрына көрінбейтін адамдардың саны Арабияның құмдарынан да көп. Әрине, осылай дүниеге келмеген жандардың арасында Китстен де ұлы ақындар, Ньютоннан да ұлы ғалымдар бар. Мұны білеміз, өйткені ДНК-мызбен мүмкін болатын адамдардың саны, шын мәнінде дүниеге келгендерден әлдеқайда артық. Осындай керемет мүмкіндіксіздікке қарамастан, біз, қарапайым адамдар, осындамыз. Барлық қағидаларға қайшы, туу лотереясын ұтып алған біз сияқты бақыттылардың санаты шектеулі. Олай болса, көпшілігі ешқашан қимылдамаған бұрынғы жағдайымызға қайта оралуды неге шағындырамыз?
Қорытынды
Бірінші тарауда ғылыми тұрғыдан қарағанда ғаламның әдемілігі мен поэзиялық сипаттары сипатталады. Дегенмен, бұл тарау ең алдымен ғылымды қабылдауға қосымша себептерді ұсынады. Уақыт пен кеңістік тым зор болғандықтан, оқырманның басқа уақыт немесе орын емес, осы уақытта және осы жерде тіріге келу ықтималдығы өте төмен болды. Одан да маңыздысы, оқырманның тіріге келу ықтималдығы одан да аз болды: ғаламда атомдардың дұрыс құрылымы қатарласуы керек еді. Осы жағдайлардың қаншалықты ерекше екенін ескерсек, "асыл" міндет – берілген адам өмірінің ондаған жылдарын осы ғаламды түсінуге жұмсау. Табиғатпен байланысқандай сезінуге ғана емес, осы "таныс сезімнің ұйытқысынан" көтеріліп, ғаламды ғылыми тұрғыдан бақылау керек.
Герцогтардың сурет салу бөлмесі
Бұл тарауда ғылымды қабылдауға үшінші себеп (алғашқы екеуі – әдемілік және міндет) сипатталады: өнердегі өнімділікті жақсарту. Ғылым көбінесе аударма түрінде, ғалым емес адамдардың тілі мен түсінігіне бейімделіп, "жеңілдетіліп" көпшілікке ұсынылады. Бұл көпшілікке жасалған қателік, себебі олар ғалымдардай ғаламның әдемілігін терең сезіне алады. Таза ғылымды тиімді жеткізу өнерді шатастырмайды, керісінше, оны байытады; өйткені ақындар (Даукинстің суретшілерге берген синонимі – 24-бетке қараңыз) және ғалымдардың қозғаушы күші – ортақ таңғажайып сезім. Сондықтан ғылымның қиын, тартымсыз және қарапайым адамға пайдасыз деген қалыптасқан пікірге қарсы күресуіміз керек.
Жұлдыздардағы штрих-кодтар
Гүл сияқты бір құбылысты зерттеу оның сұлулығын кемітпейді. Біріншіден, Фейнман сияқты кейбір ғалымдар зерттеу жүргізіп жатқанда да гүлдің эстетикалық құндылығын бағалай біледі. Екіншіден, ғылым ашатын сырлар жаңа және одан да қызықты сырларға жол ашады; мысалы, ботаниканың жаңалықтары бізді шыбықтың санасының қалай жұмыс істейтіні туралы ойлануға итермелеуі мүмкін. Осы сырларды көбейтудің нәтижесі тіпті ғылыми түсінік эстетикамен қарама-қайшы деп санайтындарды да қанағаттандыруы керек, мысалы, Эйнштейнмен келісетін адамдарды: "Біз сезіне алатын ең әдемі нәрсе – сыр". (Дәлел ретінде, осы тараудың қалған бөлігі Ньютонның "раздауында" болған аяз жауыннан кейін пайда болған қызықты ғылым мен жаңа, әдемі сырларды талқылайды, мысалы, ылғалды ауаның призмалық эффектін түсіндіру.)
Ауадағы штрих-кодтар
Бұл тарау ғылымның көңілді әрі поэтикалық екенін көрсететін қосымша дәлелдер ұсынады, дыбыс толқындары, құстардың әндері және маятниктер, сондай-ақ кезеңдік жаппай жойылулар сияқты төмен жиілікті құбылыстарды зерттеу арқылы.
Бар-кодтар
Төртінші себеп – ғылым сотта әділдік орнатуға көмектесе алады, ДНК саусақ іздерін арқылы немесе қарапайым статистикалық қорытындылар арқылы. Әрбір адам ғалымның ықтималдықты бағалау шеберлігін үйренуі керек, осылайша жақсы шешімдер қабылдау үшін.
Жұлдыздық қиялмен шаң-салтанат
Бұл тарауда Докинстің астрология, дін, сиқыр және шетелдіктердің келгені туралы қате пікірлері зерттеледі. Сенімділік және Юмнің критерийі де талқыланады.
Қауіпсізді ашу
Таңғажайып сәйкестіктер біз ойлағаннан гөрі әлдеқайда көп кездеседі, және кейде, оларды шамадан тыс түсіндіру дұрыс емес қорытындыларға алып келеді. Статистикалық маңыздылық тесттері қандай үлгілердің мағыналы екенін анықтауға көмектеседі.
Үлкен бұлтты романтиканың символы
"Магистрлік поэзиядан" (таныс нәрсені сипаттау үшін метафоралар мен көркем тіл қолданылады) өзгеше, "оқушы поэзиясы" ғалымның бейтаныс нәрселер туралы ойлауына көмектесу үшін поэтикалық бейнелерді пайдаланады (мысалы, уақытша "электрон болу" секілді). Бұл пайдалы болғанымен, кейбір авторлар оқушы поэзиясын шамадан тыс қолданып, "метафораға құмарланып", "нағыз ғылым емес" туындыларын жасайды; яғни, дұрыс емес теориялар ұсынады. Мұның себебі – адамзаттың табиғи түрде бейнелерді іздеуге бейімділігі.
Өзіндікшіл серіктес
Гендер бір-бірімен бәсекелеседі, бірақ бұл митохондриялар, бактериялар және термиттер мысалында көрсетілгендей, ынтымақтастық шеңберінде жүреді. Ынтымақтастықтың екі түрі бар: коадаптация (бір организмнің әртүрлі бөліктерін бір уақытта бейімдеу, мысалы гүлдің түсі мен оның белгілері) және коэволюция (екі түрдің бірге эволюциялануы; мысалы, жыртқыш пен жемтінің жылдамдығы бірдей қарқынмен артуы мүмкін).
Өлгендердің генетикалық кітабы
Кез келген организмнің денесі оның қоныс ортасы туралы ақпарат береді. Гендер түрдің өмір сүру жолдарының спектрін қайта құруға мүмкіндік береді; осы тұрғыдан алғанда, егер оның тарихты кодтау тілі толыққанды түсінілсе, ДНК палимпсестік "цифрлік мұражай" қызметін атқарар еді. Соңында, көкектің ерекше генетикасы талқыланады.
Әлемді қайта құру
Ми – қуатты компьютерге ұқсас, ол қоршаған ортаны үнемді түрде модельдеу үшін бір түпті виртуалды шындық құрайды. Нейрондық тізбектер талқыланады және ми мен гендер арасында салыстыру жасалады: уақыт өлшемдері әртүрлі болғанымен, екеуі де ағзаның болашақта (болжанған) ең тиімді әрекеттер жасауы үшін қоршаған ортаның өткенін сақтайды.
Ақыл-ойдың шары
ХХ ғасырдағы аппараттық және бағдарламалық құралдардың бірдей уақытта дамуы, Ричард Докинстің "өзін-өзі дамытатын бірлескен эволюция" деп атаған құбылысының мысалы болып табылады. Осыған ұқсас оқиға ата-бабаларымыздың санасы мен миы миллиондаған жылдар бойы бірдей уақытта күрт жақсарған кезде болды. Бұл жақсартудың бес ықтимал себебі: тіл, карта оқу, баллистика, мемдер және метафоралар/теңеулер.
Қорытынды
"Аң-сананың шаршауы" кітабының соңғы екі абзацы адамның ғана өмірде мақсаты бар екенін, ал осы мақсаттың ғаламның қалай құрылғанын толыққанды түсіндіретін модель құру екенін айтады.
Петвак
Кітапта "petwhac" деген акронимдік термин қолданылады, ол "Кездейсоқ болып көрінерлік оқиғалар жиынтығы" дегенді білдіреді. Докинс егер сіз өте сирек кездесетін кездейсоқтыққа тап болсаңыз, оны басқа, ұқсас және сондай-ақ кездейсоқ болып көрінерлік оқиғалардың кең контекстінде қарастыру керек деп санайды. Мысалы, шетелде демалыста жүрген адам көп жылдардан бері көрмеген досымен кездеседі. Бұл оқшауланған жағдайда мүмкін емес кездейсоқтық сияқты сезілуі мүмкін, бірақ кеңірек "petwhac" (сол кезеңде кез келген досыңызбен кездесу, таныспен кездесу немесе олармен кездеспеу, бірақ кейіннен бірнеше аптадан соң олар сол уақытта сол қалада болған екенін естіу) ескерілгенде, нақты ықтималдық жоғарылайды. Қысқасы, "petwhac" неғұрлым үлкен болса, бір нәрсені тағдырға немесе кездейсоқтыққа жатқызудан аулақ болуға сізде соғұрлым күшті себеп болады. Докинс кітапта бірнеше "petwhac" мысалын келтіреді, олардың екеуі – Ричард Фейнманның әйелінің төсегіндегі сағаты оның қайтыс болған сәтінде дәл тоқтаған және теледидар көрермендерінің сағаттарын тоқтатуға қабілетті психик. Бірінші жағдай сағаттың механикалық ақауымен түсіндіріледі, ол көлденеңнен ауытққанда тоқтап қалады, дәл осы әрекетті медбике нашар жарықтандырылған жағдайда өлім уақытын анықтау үшін жасады. Ал сағаттарға қатысты мәселені Докинс өзінің сөздерімен былай түсіндіреді: Егер біреудің сағаты сиқыр жасалғаннан кейін үш аптадан соң тоқтаса, тіпті ең сенімді адам да оны жай ғана кездейсоқтық деп есептер еді. Біз аудиторияның қаншалықты кешігуді медиумның жариялаған уақытына жеткілікті түрде сәйкес деп бағалайтынын анықтауымыз керек. Шамамен бес минут – мұндай жағдай үшін қауіпсіз шешім, әсіресе ол әрбір қоңырау шалушымен бірнеше минут сөйлесе алатынын ескерсек, ал келесі қоңырау шалу уақыты да шамамен бірдей болып көрінеді. Бір жылда шамамен 100 000 бес минуттық кезең бар. Кез келген сағаттың, мысалы, менің сағатымның, белгіленген бес минут ішінде тоқтауының ықтималдығы шамамен 1/100 000-ға тең. Ықтималдық төмен, бірақ шоуды 10 миллион адам тамашалайды. Олардың жартысы ғана сағат кисе, біз әрбір минут сайын шамамен 25 сағаттың тоқтап қалуын күте аламыз. Осы сағаттардың тек төрттен бірі студияға қоңырау шалса, онда 6 қоңырау түседі, бұл ойсыз аудиторияны таң қалдыру үшін жеткілікті. Әсіресе, егер сіз алдыңғы күні сағаты тоқтаған адамдардың қоңырауларын, сағаты тоқтамаған, бірақ әкесінің сағаты тоқтаған адамдардың қоңырауларын, жүрек талмасынан қайтыс болған адамдардың және олардың қайғыға батқан туыстарының "тікелей" тоқтағанын айту үшін шалған қоңырауларын қоссаңыз.
If somebody's watch stopped three weeks after the spell was cast, even the most credulous would prefer to put it down to chance. We need to decide how large a delay would have been judged by the audience as sufficiently simultaneous with the psychic's announcement to impress. About five minutes is certainly safe, especially since he can keep talking to each caller for a few minutes before the next call ceases to seem roughly simultaneous. There are about 100,000 five minute periods in a year. The probability that any given watch, say mine, will stop in a designated five minute period is about 1 in 100,000. Low odds, but there are 10 million people watching the show. If only half of them are wearing watches, we could expect about 25 of those watches to stop in any given minute. If only a quarter of these ring into the studio, that is 6 calls, more than enough to dumbfound a naïve audience. Especially when you add in the calls from people whose watches stopped the day before, people whose watches didn't stop but whose grandfather clocks did, people who died of heart attacks and their bereaved relatives phoned in to say that their 'ticker' gave out, and so on.