Кіріспе
Неміс фельдмаршалы Фердинанд Шёрнер (12 маусым 1892 – 2 шілде 1973) – Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде нацистік Германияның Вермахтында генерал-фельдмаршал шеніне жеткен неміс әскери қолбасшысы. Ол бірнеше әскер топтарына басшылық етті және Германия армиясының соңғы Бас қолбасшысы болды. Шёрнер өзінің қаталдығымен және нацистік идеологияға берілгендігімен белгілі болды. Соғыстың соңында ол Гитлердің ең сүйікті қолбасшысы еді. Соғыстан кейін ол Кеңес Одағы мен Батыс Германия соттарында соғыс қылмыстары үшін сотталып, Кеңес Одағында, Шығыс Германияда және Батыс Германияда түрмеге жабылды.
Ferdinand Schörner (12 June 1892 – 2 July 1973) was a German military commander who held the rank of Generalfeldmarschall in the Wehrmacht of Nazi Germany during World War II. He commanded several army groups and was the last Commander in chief of the German Army. Schörner was a dedicated Nazi and became well known for his ruthlessness. By the end of World War II, he was Hitler's favourite commander. Following the war he was convicted of war crimes by courts in the Soviet Union and West Germany, and was imprisoned in the Soviet Union, East Germany and West Germany.
Ерте өмір
Шёрнер 1892 жылғы 12 маусымда Бавария Корольдігінің Мюнхен қаласында дүниеге келді. Ол 1911 жылғы қазан айында Бавария армиясына Бавария Лейб полкіне бір жылдық ерікті болып қабылданды, ал 1914 жылғы қараша айына қарай ол резервтегі лейтенант болды. Бірінші дүниежүзілік соғыста қызмет еткен ол 1917 жылғы күзінде итальяндық шепті қиратқан Капоретто шайқасына қатысқанда лейтенант шенімен «Pour le Mérite» әскери орденімен марапатталды. Екі дүниежүзілік соғыстың арасында Рейхсверде қызметін жалғастырған Шёрнер штаб офицері және оқытушы болып жұмыс істеді. 1923 жылы ол Мюнхендегі VII әскери округтің (Wehrkreis VII) командирі генерал Отто фон Лоссовтың адъютанты болды және «Сыра залы төңкерісін» (Beer Hall Putsch) жеңуге қатысты.
Екінші дүниежүзілік соғыс
Шорнер 1939 жылы Польшаға шабуыл жасаған 98-ші тау полкіне қолбасшылық етті. 1941 жылғы Балқан науқанында ол неміс 6-шы тау дивизиясына басшылық етті және Метаксас сызығын бұзған рөлі үшін рыцарь кресімен марапатталды. Осы дивизиямен Шорнер 1941 жылдың маусым айында Барбаросса операциясына қатысты. 6-шы Гебиргс дивизиясы Шығыс майданындағы Арктика секторларына тағайындалды. 1942 жылы генерал-дер-гебиргструппе ретінде ол Финляндиядағы неміс армиясының бөлігі – XIX тау корпусының командалығын алды. Осы командамен ол Мурманскқа қарсы сәтсіз шабуылға және соңынан болған тұрақсыз соғысқа қатысты. Шорнердің міндеті – Печенга никель зауытын неміс қолында ұстау еді. Кеңес әскері Арктика секторына қарсы шабуыл жасаған кезде дивизия шайқасқа қатысты. 1942 жылдың ақпан айында Шорнер Норвегия тау корпусына қолбасшылық ететін генерал-лейтенант дәрежесіне көтерілді. Кейін ол 1943 жылдың қарашасынан 1944 жылдың қаңтарына дейін Шығыс майданында XXXX танк корпусына басшылық етті. 1944 жылдың наурыз айында А армия тобының, ал мамыр айында Оңтүстік Украина армия тобының командирі болды. Қырым құлаған жағдайда да Севастополь портын ұзақ уақытқа дейін ұстап тұруға болатынын айтқаннан кейін, ол ойын өзгертті және Гитлердің қарсылығына қарамастан, Қара теңіз портын эвакуациялады. Бұл шегіну кеш болды, және Қырымды ұстап тұрған неміс-румын 17-ші армиясы ауыр зардап шекті, көптеген әскерлер эвакуация күтіп тұрған кезде қаза тапты немесе тұтқынға алынды. 1944 жылдың көктемінде Шорнер Румыниядағы Днестр өзенінен шегінуді бақылады. 1944 жылдың мамырында Шорнер генерал-оберст дәрежесіне көтерілді. Шілдеде ол Солтүстік армия тобының, кейіннен Курланд армия тобы деп аталған, командующийы болды және 1945 жылдың қаңтарына дейін осы лауазымда қалды. Содан кейін ол Чехословакия мен Одер өзенінің жоғарғы ағысын қорғаған Орталық армия тобының командующийы болды. Ол Жозеф Геббельс сияқты жоғары деңгейдегі нацистік көшбасшылардың сүйіктісіне айналды, оның 1945 жылдың наурыз және сәуір айларындағы күнделік жазбаларында Шорнер мен оның әдістеріне мақтау айтылған. 1945 жылдың 5 сәуірінде Шорнер фельдмаршал болып жоғарылатылды және Гитлердің соңғы өсиеті бойынша Неміс армиясының Жоғарғы бас қолбасшылығының (ОКХ, Oberkommando des Heeres) жаңа бас қолбасшысы болып тағайындалды. Ол осы лауазымда 1945 жылдың 8 мамырына дейін, Үшінші рейхтің капитуляциясына дейін болды, бірақ штаб болмағандықтан өзінің армия тобын басқаруды жалғастырды. Ол Рейхтің соңғы күндері ешқандай ықпалға ие болған жоқ. 7 мамырда, ОКВ штабының бастығы генерал Альфред Йодль ШАЕФ-тегі барлық неміс күштерінің капитуляциясы туралы келіссөздер жүргізіп жатқанда, ОКВ Шорнерден соңғы рет 2 мамырда хабар алды. Ол батысқа қарай соғысып, өз армия тобын американдықтарға тапсыруды ниеттенгенін хабарлады. 8 мамырда ОКВ полковнигі Вильгельм Майер Детринг американдық желілер арқылы Шорнермен байланысуға жіберілді. Полковник Шорнер операциялық командасына капитуляцияны бақылауға бұйрық бергенін, бірақ оның барлық жерде орындалатынына кепілдік бере алмайтынын хабарлады. Шорнер Қызыл Армияға және Прага көтерілісінің чех көтерілісшілеріне қарсы күресті жалғастыруды бұйырды. Сол күні Шорнер қашып кетіп, Австрияға ұшып кетті, онда оны 18 мамырда американдықтар тұтқындады. Орталық армия тобының бөлімдері соңғы Прага шабуылы кезінде Чехословакияға басып кірген Қызыл Армияның басым күштеріне қарсы тұруды жалғастырды. Орталық армия тобының бөлімдері, соңғы үлкен неміс бөлімдері, 1945 жылдың 11 мамырында капитуляциялады.
Соғыстан кейінгі сот процестері мен үкімдер
Соғыс аяқталғаннан кейін, 18 мамыр 1945 жылы Шёрнер американдықтарға өздігінен тапсырды, олар бірнеше аптадан соң оны соғыс тұтқыны ретінде кеңес билігіне өткізді. 1951 жылдың тамызында оған соғыс қылмыстары тағылып, 1952 жылдың ақпанында Кеңес Одағының Жоғарғы Сотының Әскери алқасы оны 25 жылға бас бостандығынан айырды. 1952 жылдың сәуірінде Жоғарғы Кеңес Президиумының қаулысымен бұл мерзім 12 жарым жылға қысқартылды. 1954 жылдың желтоқсанындағы қаулы бойынша ол Шығыс Германия билігіне тапсырылуға рұқсат алды және 1955 жылы босатылды. Батыс Германияға оралған соң, ол тұтқындалып, дезертирлік айыбымен неміс армиясының сарбаздарын өлімге кесіп тастады деген айып тағылды. Шёрнер қасақана кісі өлтіру және кісі өлтіруге талпынуда кінәлі деп танылып, төрт жарым жылға бас бостандығынан айырылды. 1960 жылдың 4 тамызында босатылып, 1973 жылы қайтыс болғанға дейін Мюнхенде қарапайым өмір сүрді. Өлген кезде ол үшінші рейхтің соңғы тірі қалған фельдмаршалы болды. 1960 жылдардың соңында ол итальяндық тарихшы Марио Сильвестриге бірінші дүниежүзілік соғыстағы Капоретто шайқасындағы австрия-германдық жеңісіндегі рөлі мен әрекеттері туралы кең сұхбат берді, бірақ екінші дүниежүзілік соғыстағы қызметі туралы көбінесе айтпады.
Бағалау
Неміс ардагерлері 1945 жылы Шорнердің бұйрығын сынады. Бұл бұйрық бойынша, майдан шебінен табылған, бірақ онда болу туралы жазбаша бұйрығы жоқ барлық сарбаздар әскери сотталып, егер дезертирлік қылмысы үшін кінәлі деп табылса, сол жерде дарға асылуға тиіс болды. Бұл туралы Зигфрид Кнаппе, Ханс фон Лак және Йозеф Геббельс жазбаларында айтылған. "Дезертерлер одан ешқандай мейірім күтпесін" деп 1945 жылғы 11 наурызда Геббельс Шорнер туралы жазды. "Оларды ең жақын ағашқа асып, мойнына: "Мен – дезертирмін. Мен неміс әйелдері мен балаларын қорғаудан бас тарттым, сондықтан асылдым" деген тақтайша іледі". ("Ich bin ein Deserteur. Ich habe mich geweigert, deutsche Frauen und Kinder zu beschützen und bin deshalb aufgehängt worden.") Геббельс жалғастырды: "Әрине, мұндай әдістер тиімді. Шорнердің аймағындағы әрбір адам майданнан өлуі мүмкін екенін, бірақ артта сөзсіз өлетінін біледі". 1944–45 жылдары Шорнердің қолбасшылығында қызмет еткен 132-ші жаяу әскер дивизиясының неміс офицері Готтлоб Герберт Бидерман өзінің естеліктерінде генералды офицерлер мен қатардағы сарбаздардың теңдей жек көретінін жазды. Шорнердің Гитлерге адал болғаны айтылады, бұл көзқарас Гитлердің Адольф Гитлердің өсиеті бойынша өзін-өзі өлтіргеннен кейін оны Германия армиясының Бас қолбасшысы етіп тағайындауымен расталды. Шорнер соғыстың соңғы апталарында Гитлердің фантазиясына қолдау көрсетуден тартынбады, Қызыл Армияның басты мақсаты Берлиннің орнына Прага болатынына келісіп (өзіндік стратегиялық қателік) және осылайша Берлин алдындағы өте жұқа қорғаныс шебін әлсіретті. 2011 жылы тарихшы Иан Кершоу оны "өте қатыгез" деп сипаттады (BBC History Magazine). "The End" (2012) кітабында Кершоу Шорнерді "фанатикалық (нацистік) адал" деп сипаттады, оның дәлелі ретінде 1944 жылдың наурыз айында армияның NS басшылығы штабының бастығы қызметін қысқа мерзімге атқарғанын көрсетті. Бұл штаб әскерилер мен нацистік партия арасындағы қарым-қатынасты үйлестіруге жауапты болды. Шорнер Германия 1942/43 жылдары Екінші дүниежүзілік соғыстың екінші жартысында бастаманы жоғалтқаннан кейін тарихи әдебиетте көбінесе қарапайым тәртіпті және Адольф Гитлердің қорғаныс бұйрықтарына сөзсіз бағынған адам ретінде бейнеленеді. Американдық тарихшы Говард Дэвис Гриер мен неміс тарихшысы Карл Хайнц Фризердің соңғы зерттеулері Шорнерді 1944 жылдың соңында Шығыс майданындағы шайқастарда 500 000 адамнан тұратын армия тобын басқаруда "таңғаларлық" ұйымдастыру қабілетіне ие талантты қолбасшы ретінде көрсетеді. Ол жоғары лауазымдағыларға да, төменгі лауазымдағыларға да қатал болды және қажет деп санаған жағдайларда, мысалы, Сёрве түбегін эвакуациялау сияқты операцияларды Гитлердің бұйрықтарына қарсы өз билігімен жүргізді.