Кіріспе

Неміс армиясының офицері (1907–1944)

Клаус фон Штауфенберг (; 15 қараша 1907 – 21 шілде 1944) – неміс армиясының офицері, 20 шілде 1944 жылы Адольф Гитлерді өлтіруге жасаған сәтсіз қастандығымен әйгілі. Генерал-майорлар Хеннинг фон Тресков және Ханс Остермен бірге Штауфенберг Вермахт ішінде Гитлерге қарсы қастандықтардың басты тұлғаларының бірі болды. Сәтсіз аяқталған "Валькирия" операциясынан кейін ол оққа оттырылды. Аристократтық отбасынан шыққан әскери офицер ретінде Штауфенберг Польшаға басып кіруге, 1941–1942 жылдары "Барбаросса" операциясы аясында Кеңес Одағына басып кіруге және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Тунис жорығына қатысты.

Отбасылық тарихы

Штауфенберг 1907 жылғы 15 қарашада Йеттингендегі Штауфенберг қамалында дүниеге келді және Клаус Филипп Мария Юстиниан деп шоқтандырылды. Ол Вюртемберг Корольдігінің соңғы оберхофмаршалы, граф Альфред Шенк фон Штауфенберг (1860–1936) және оның әйелі, граф Альфред Рихард Август фон Үкскүлл Гилленбанд (1838–1877) мен граф Валери фон Хоэнталь (1841–1878) қызы, граф Каролина фон Үкскүлл Гилленбанд (1875–1956) төрт ұлының үшіншісі болды. Штауфенберг туғаннан бастап граф және шенк деген мұралық атақтарды алды, 1919 жылғы Веймар конституциялық заңы ақсүйектердің жеңілдіктерін жойғанға дейін оны атымен және шенк граф фон Штауфенберг деп атады. Оның анасының әулетінен фельдмаршал Август фон Гнайзенау шыққан.

Ерте өмір

Жас кезінде Штауфенберг Баварияда өсті, онда ол ағаларымен бірге «Неупфадфиндер» – неміс скауттар қауымдастығының және неміс жастар қозғалысының бір бөлігі болды. Ол және оның ағалары мұқият білім алғанмен, Штауфенберг әдебиетке бейімділігіне қарамастан, отбасының дәстүрлі үміттеріне сай әскери мансапты таңдады. 1926 жылы ол Бамбергтегі 17-ші кавалериялық полкке (Reiterregiment 17) қосылды. Бамбергтегі қызметінің басында Альбрехт фон Блюменталь үш ағайындыны ақын Стефан Георгтің ықпалды «Георгекрайс» тобымен таныстырды, одан кейін неміс қарсыласының көптеген белгілі мүшелері шықты. Георг 1928 жылы Бертольдқа 1922 жылы жазылған «Құпия Германия» («Geheimes Deutschland») кіретін «Жаңа империя» («Das neue Reich») арнады. 1930 жылға қарай Штауфенберг лейтенант (кіші лейтенант) шеніне ие болды, Берлиндегі Пруссия әскери академиясында заманауи қару-жарақтарды зерттеді, бірақ соғыста жылқының маңызды рөліне ден қойды – олар Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде көлік міндеттерінің үлкен бөлігін атқаруды жалғастырды. Оның полкі генерал Эрих Хопнер басқаратын Германияның 1-ші жеңіл дивизиясының құрамына кірді, ол да кейіннен неміс қарсыласының құпия мүшесі болды, және бұл бөлім Мюнхен келісімі бойынша Рейхке қосылған Судет аймағына кірген Вермахт әскерлерінің арасында болды.

Нацизм туралы алғашқы көзқарастар

Штауфенберг Польшаның Германия тарапынан отарлануын қолдағанмен және поляк еврейлері туралы экстремистік пікірлер білдіргенімен, нацистік партияға қосылудан бас тартты. Дегенмен, 1932 жылғы Германия президенттік сайлауында ол Гитлерге шартты қолдауын білдірді:

Осы кезеңде Штауфенбергтің Гитлерге қатысты көзқарастары қайшылыққа толы болды. Ол Гитлердің саясатына наразылық білдіргенмен, Гитлердің әскери шеберлігі деп есептегеніне құрмет көрсетті. «Ұзын пышақ түні» мен «Кристалл түні» оқиғаларынан кейін ол партиямен байланысын үзіп, Гитлердің әділдікке ұмтылмағанының дәлелі деп қарады. Діңгер католик ретінде, еврейлерге жүйелі түрде жасалған зұлм мен діннің қысымға алынуы Штауфенбергтің католик моралі мен әділдік сезімін қатты мазалады. Штауфенберг, нацистік партияның көптеген мүшелері сияқты, Вермахттың құпия қарсылық қозғалысына қосылғанымен, парламенттік демократияға да шартты қарсылық танытты.

1939-1940 жылдардағы қызмет

1939 жылы соғыс басталғаннан кейін Штауфенберг пен оның полкі Польшаға басып кіруге қатысты. Осы кезеңде ол Польшаның оккупациясын, нацистік партияның отарлауын, пайдалануын және поляк құлдарының еңбегін Германияның гүлденуіне жеткізуді ынталы түрде қолдады. Оның інісі Николаус Граф фон Үкскүлл Гилленбанд пен Фриц Дитлоф фон дер Шуленбург Стауффенбергке Гитлер режиміне қарсы қарсылық қозғалысына қосылуды ұсынғанмен, ол Польша науқанынан кейін ғана бұл ұсынысты ойластыра бастады. Питер Йорк фон Вартенбург пен Ульрих Шверин фон Шваненфельд оны сол кездегі Армияның Бас қолбасшысы Вальтер фон Браухичтің адъютанты болуға шақырып, Гитлерге қарсы төңкеріс жасауға көмектесуді ұсынды. Бірақ Штауфенберг сол кезде бас тартты, себебі 1934 жылы енгізілген «Фюрер ант» арқасында барлық неміс әскері Германия Рейхі Президенті институтына емес, Адольф Гитлердің жеке тұлғасына адалдыққа ант берген болатын.

Барбаросса операциясы, 1941-1942 жж.

1940-1941 жылдардағы тыныш айларда Штауфенберг Германияның Кеңес Одағына басып кіруін және Шығыс майданындағы операцияларды басқаратын Oberkommando des Heeres ("Әскердің жоғарғы қолбасшылығы"; OKH) ұйымдық бөліміне ауыстырылды. Штауфенберг бұл кезде төңкеріс жасауға қатыспаса да, оның ағалары Бертольд пен Александр Крейсау тобы және Хопнер сияқты бұрынғы қолбасшылар сияқты үкіметке қарсы адамдармен байланыста болды. Хоффман бригадалық генерал Оскар Альфред Бергердің хаттарына сілтеме жасай отырып, Штауфенберг еврейлерге жасалған зұлм туралы ашық айтқандығын көрсетті, ол "1942 жылдың жазында Украинаның Винница қаласындағы Бас штабтағы әріптес офицерлеріне осы мәселе бойынша өте күйініш пен ошалаңдық білдірді". Штауфенбергтің досы, майор Йоахим Кун, 1944 жылдың 2 қыркүйегінде Қызыл Армияға түскен кезде тергеу кезінде, Кун 1942 жылдың тамызында Штауфенберг өзіне "Еврейлерді жаппай атып жатыр. Бұл қылмыстарға тоқтау қойылмауы керек" дегенін айтты.

Тунисте, 1943 жыл

1942 жылдың қарашасында одақтастар Солтүстік Африкаға түсті, ал 10-панцерлік дивизия Африка корпусының құрамында Тунистегі науқанда күресуге ауыстырылғанша Виши Франциясын (Антон операциясы) басып алды. 1943 жылы Штауфенберг Oberstleutnant i. G. (генералды штабтың подполковнигі) шеніне көтеріліп, 10-панцерлік дивизияның операциялық офицері ретінде Африкаға жіберілді. 19 ақпанда Роммель Тунистегі британдық, американдық және француз күштеріне қарсы қарсы шабуыл бастады. Осіс қолбасшылары Сбиба немесе Кассерин асуы арқылы жылдамдап өтіп, Британдық Бірінші армияның тылына шығуды жоспарлады. Сбибадағы шабуыл тоқтатылды, сондықтан Роммель Кассерин асуына күшін шоғырландырды, онда итальяндық 7-ші Берсальери полкі мен 131-ші броньды дивизия Centauro американдық қорғаушыларды жеңді. Шайқас кезінде Штауфенберг 10-панцерлік дивизиясының алдыңғы қатардағы танктері мен әскерлерімен бірге болды. Дивизия 21-ші танк дивизиясымен бірлесіп 8 сәуірде Мецзуна маңында қорғаныс позициясын иеленді. 1943 жылдың 7 сәуірінде Штауфенберг бір бөлімнен екіншісіне қарай қозғалысты басқарумен айналысты. Мецзуна маңында оның көлігі Desert Air Force-тің P-40 Kittyhawk истребитель-бомбардировщиктерінің (вероятно, No. 3 эскадрилья RAAF) шабуылына ілікті және ол бірнеше ауыр жарақат алды. Штауфенберг үш ай бойы Мюнхендегі ауруханада жатты, оны Фердинанд Сауэрбрух емдеді. Штауфенберг сол көзін, оң қолын және сол қолындағы екі саусағын жоғалтты. Достарына әзілдеп, барлық саусақтары болғанда оларды не істеу керектігін білмегенін айтты. Жаратқандары үшін Штауфенберг 14 сәуірде "Жарақат белгісінің" алтын медалін, ал 8 мамырда батылдығы үшін "Германияның алтын крестін" алды.

1943-1944 жылдары қарсылық күресінде

Сауықтыру үшін Штауффенберг үйіне, Шлосс Лотлингенге (қазіргі мұражай) жіберілді, ол кезде ол Оңтүстік Германиядағы Штауффенбергтерге тиесілі қамалдардың бірі болатын. Ол жерге бірнеше рет барған. Бастапқыда ол өзі төңкеріс жасауға мүмкіндігі жоқ деп ойлады. Бірақ 1943 жылдың қыркүйегінің басында, жараларынан біраз уақытқа соң соққаннан кейін, ол заговоршылармен байланыстырылды және Берлиндегі Бендлерштрасседе (кейін Стауфенбергштрассе) орналасқан "Қорғаныс армиясы" ("Эрзацхеер" – майданға жақын дивизияларды күшейту үшін сарбаздарды даярлаумен айналысатын) штабына штаб офицері ретінде Хеннинг фон Тресковке таныстырылды. Ол жерде Штауфенбергтің жоғары лауазымды офицерлерінің бірі – қарсылық қозғалысының белсенді мүшесі генерал Фридрих Олбрихт болды. "Қорғаныс армиясының" төңкеріс жасауға ерекше мүмкіндігі болды, себебі оның міндеттерінің бірі "Валькирия" операциясын даярлау еді. Бұл – ішкі тәртіпсіздіктер әскери жоғарғы басшылықпен байланысты бұзатын жағдайда Рейхтің бақылауын өз қолына алуға мүмкіндік беретін шара болатын. "Валькирия" жоспарына Гитлер келісім берген, бірақ оның өліміне байланысты оның үкіметін биліктен құлату үшін құпия түрде өзгертілді. 1943 жылы Хеннинг фон Тресков Шығыс майданына жіберілді, бұл Штауффенбергке қарсылық қозғалысын басқаруға мүмкіндік берді. (Тресков Германияға қайтып оралмады, өйткені 1944 жылы Польшадағы Кролов Мост қаласында өзіне қол жұмсады.) Берлинді басып алу ғана емес, сонымен қатар 1943 жылдың қараша айының соңында Аксель фон дем Бушке жасаған өзіне-өзі қол жұмсау әрекетінен кейін Шығыс Пруссиядағы Гитлер мен неміс армиясының штабтарын күшпен басып алу үшін толыққанды әскери жоспар жасалды. Штауфенберг фон дем Бушкеге бұл жазбаша бұйрықтарды майор Кунға жеке жеткізуді тапсырды, ол Шығыс Пруссиядағы Растенбургке жақын орналасқан "Құрттық Ұя" (Вольфсшанце) келіп жеткеннен кейін. Алайда, фон дем Бушке Гитлермен болған кездесуі тоқтатылғаннан кейін "Құрттық Ұядан" шығыс майданына кетіп қалды, сондықтан әрекет орындалмады. 20 шілдедегі қастандықтан кейін Кун кеңестік тұтқынға алынды. 1945 жылдың ақпанында ол кеңес әскерін құжаттарды жасырған жерге жетеледі. 1989 жылы кеңес басшысы Михаил Горбачев осы құжаттарды Германия канцлері доктор Гельмут Кольге табыс етті. Соғыстан кейін Германияда заговоршылардың ниеттері көп жыл бойы талқыланып келеді. Көптеген адамдар қастандық жасаушылардың Гитлерді өлтіріп, соғысты аяқтауға және кәсіби офицерлер мен ақсүйектер ретіндегі артықшылықтарын жоғалтудан сақтануға тырысқандығын ойлады. 1944 жылдың 6 маусымында, "D күнінде" одақтастар Францияға түсті. Штауффенберг, көптеген неміс офицерлері сияқты, соғыстың жеңіліске ұшырағанына күмәнданып отырған жоқ. Тек дереу келісімге қол қою ғана Германияға, оның халқына және басқа да еуропалық елдерге қажетсіз қан төгілуден және одан әрі зияннан сақтауға мүмкіндік беретін еді. Алайда, 1943 жылдың соңында ол Германияның бейбіт келісімге қол қоюы үшін одақтастар орындауы тиіс талаптарды жазып алды. Бұл талаптарға Германияның 1914 жылғы шығыс шекараларын, соның ішінде Польшаның Үлкен Польша және Познань аймақтарын сақтауы кірді. Басқа талаптарға Австрия және Судет аймағы сияқты Германияның аумақтық иеліктерін Рейхтің құрамында ұстап тұру, Эльзас-Лотарингияға автономия беру және тіпті Германияның қазіргі соғыс шекараларын оңтүстікте Тирольді Боцен және Меранға дейін қоса кеңейту кірді. Аумақтық емес талаптарға одақтастардың Германияны басып алудан бас тартуы, сондай-ақ "ұлттар өз қылмыскерлерімен өздері айналысу құқығын" талап ету арқылы соғыс қылмыскерлерін беруден бас тарту сияқты мәселелер кірді. Бұл ұсыныстар тек Батыс Одақтарына бағытталған. Штауффенберг Германияның тек батыс, оңтүстік және солтүстік бағыттардан шегінуін қалаған, сонымен бірге шығыстағы неміс аумақтық иеліктерін әскери түрде басып алу құқығын сақтап қалатын еді.

20 шілдеге арналған жер учаскесі

1942 жылдың қыркүйегінде Стауффенберг "Теңізге жолымыз" кітабының авторы Ханс Георг Шмидт фон Альтенштадтты Гитлердің орнына тағайындауды қарастырды. 1943 жылдың қыркүйегінен бастап 1944 жылдың 20 шілдесіне дейін Штауффенберг Гитлерді өлтіру және Германияны бақылау жоспарының жетекші күші болды. Оның нық қадамдары, ұйымдастыру қабілеті және радикалды көзқарасы күмән мен ұзақ пікірталас тудырған жайсыздыққа нүкте қойды. Досы Хеннинг фон Тресковтың көмегімен ол қастандық жасаушыларды біріктіріп, оларды іс-қимылға түсірді. Штауффенберг неміс заңдары бойынша мемлекетке қарсы қылмыс жасап отырғанын білген. 1943 жылдың соңында жас қастандықшы Аксель фон дем Бушкеге ол ашық айтты: "Мен барлық мүмкіндіктерімді пайдаланып, мемлекетке қарсы қылмыс жасап жатырмын". Ол Бушкеге Гитлердің қылмыстық агрессиясынан миллиондаған адамның өмірін қорғауға табиғи құқық (Naturrecht) бойынша өзінің құқығын түсіндіріп, өзін ақтады. Тек қана қастандықшы генерал Гельмут Стифф 1944 жылдың 7 шілдесінде Сальцбург маңындағы Клессхайм сарайындағы форма көрсету кезінде Гитлерді өлтіре алмайтынын мәлімдегеннен кейін, Штауффенберг Гитлерді жеке өлтіруге және Берлиндегі жоспарды іске асыруға шешім қабылдады. Ол кезде Штауффенбергтің сәттілікке жете алатынына күмәні зор еді. Тресков оны, тіпті ең аз мүмкіндік болмаса да, одан жаңылмауға көндірді: "Өлтіруге әрекет ету керек. Егер сәтсіз болса да, Берлинде әрекет етуіміз керек", – деді ол, себебі бұл әлемге Гитлер режимі мен Германияның бір емес екенін және барлық немістердің осы режимді қолдамайтынын көрсетудің жалғыз жолы еді. Жарылыс шатырды жарып жібергенде, Штауффенберг бөлмедегі ешкімнің аман қалмағанына сенді. Төрт адам қаза тауып, аман қалғандардың көбісі жарақаттанғанмен, Гитлер полковник Брандттың қойған портфеліндегі бомбадан ауыр, берік емен үстелдің аяғының арқасында қорғалды және жеңіл жарақат алды.

Атқару

Өз өмірін құтқаруға жасалған, бірақ сәтсіз аяқталған әрекеті барысында, Бендлерблокта (Әскер штабында) орналасқан Ауыстыру армиясының бас қолбасшысы, конспиратор генерал Фридрих Фромм, өзге де заговоршыларды импровизацияланған әскери сотта қарап, қастандық жетекшілерін өлім жазасына кесті. Штауфенберг, оның көмекшісі 1-ші лейтенант Вернер фон Хефтен, генерал Фридрих Олбрихт және полковник Альбрехт Мерц фон Квирнхайм 21 шілде 1944 жылы таңғы сағат 1-ден бұрын Бендлерблоктың ауласында, жүк көлігінің фараларымен жарықтандырылған уақытша ату отрядымен атқыланды. Фромм, өлім жазасына кесілген офицерлерді (оның бұрынғы серіктестерін) Берлиннің Шенеберг ауданындағы Альтер-Сент-Матьеус-Кирххофқа әскери салтанатпен дереу жерлеуді бұйырды. Бірақ, келесі күні СС Штауфенбергтің денесін эксгумациялап, медальдары мен таңбаларын алып тастап, өртеді. Қастандықтың тағы бір маңызды тұлғасы – Штауфенбергтің үлкен ағасы Бертольд Шенк Граф фон Стауфенберг болды. 1944 жылдың 10 тамызында Бертольд арнайы "Халық сотында" (Volksgerichtshof) судья-президент Роланд Фрайслердің алдында сотталды. Бұл сот Гитлер тарапынан саяси қылмыстар үшін құрылған еді. Бертольд сол күні Берлиндегі Плоцзензее түрмесінде баяу тұншықтырылып өлтірілген сегіз қастандық жасаушының бірі болды. Өлтіру алдында Бертольд бірнеше рет тұншықтырылып, қайта тірілтілді. Осы оқиғаның барлық кезеңі мен бірнеше рет жандандыру Гитлердің көруі үшін түсірілді.

Отбасы

Штауфенберг 1933 жылғы 26 қыркүйекте Бамбергте Нина Фрейин фон Лерхенфельдке үйленді. Олардың бес баласы болды: Бертольд, Хаймеран, Франц Людвиг, Валери және Констанце, ол Стауфенбергтің өлім жазасына кесілгеннен кейін жеті ай өткен соң Одер өзенінің жанындағы Франкфуртта дүниеге келді. Штауфенберг отбасымен бірге Берлин Ванзееде тұрды. Әкесінің жасаған ісінен хабарсыз Бертольд, Хаймеран, Франц Людвиг, Валери және Костанце соғыс аяқталғанға дейін асырап алушы отбасында болды және Штауфенбергтің есімі айтылмағандықтан, жаңа тегін қабылдауға мәжбүр болды. Нина 2006 жылғы 2 сәуірде Бамберг маңындағы Кирхлаутерде 92 жасында қайтыс болды және 8 сәуірде жерленді. Бертольд соғыстан кейінгі Батыс Германияның Бундесверінде генерал болды. Франц Людвиг Бавариядағы Христиан-әлеуметтік одақтың өкілі ретінде неміс және еуропалық парламенттеріне мүше болды. 2008 жылы Констанце фон Шультесс Рехберг анасы Нина Шенк Графиня фон Штауфенберг туралы бестселлерлік кітап жазды. Ол жағдайдың қалыптасуын күтіп, содан кейін шешім қабылдады – оның ерекшеліктерінің бірі шайтанның адвокатын ойнауды ұнататыны еді. Консерваторлар оның қатты нацист екеніне, ал қатты нацистер оның өзгермеген консерватор екеніне сенді. Бірақ ол екеуінің де бірі емес еді.

Мұра

Соғыстан кейін, АҚШ құпия қызметінің офицері, нацистік офицерлерді сұраққа тартуға қатысқан Эрни Блейк, Нью-Мексико штатындағы Таос қаласында шаңғы курорты құрды. Ол Батыс Бекеннің қыранындағы бір шаңғы жолын фон Штауфенбергтің құрметіне "Штауфенберг" деп атады (сондай-ақ, қастандыққа қатысқан басқа неміс офицерлерінің есімдерімен үш жолды атады: Остер, фон Тресков және Фабиан).

Медиада

Штауфенбергті бейнелейтін драмаларға 1970 және 1971 жылдары Юрий Озеров режиссерлік еткен «Азаттық» (Освобождение) атты ресейлік фильмдер сериясы, шығыс германиялық актер Альфред Струвенің Штауфенберг рөлін сомдаған туындысы кіреді. Аталған серияның үшінші фильмі, «Басты соққы бағыты» бөлімі 20 шілдедегі қастандық жоспарын көрсетеді. Сонымен қатар, «Соғыс және естелік» (1988, Sky du Mont), «Гитлерді өлтіру жоспары» (1990, Brad Davis), «Штауфенберг» (2004, Sebastian Koch) және «Валкирия» (2008, Tom Cruise) фильмдерін атауға болады.