Кіріспе

Австриялық-ирланд суретшісі Готфрид Хельнвайн (8 қазан 1948 жылы туған) – австриялық-ирланд суретшісі. Ол суретші, графикамен айналысушы, фотограф, монументалист, мүсінші, инсталляция және перформанс суретшісі ретінде жұмыс істеді, түрлі техникалар мен материалдарды пайдаланды. Оның туындылары негізінен психологиялық және әлеуметтанулық алаңдаушылық, тарихи мәселелер мен саяси тақырыптарға арналған. Оның тақырыбы – адамның жағдайы. Оның өнеріндегі метафора бала бейнесімен, әсіресе дене және жаны жараланған, іштен мұңлы бала бейнесімен ұсынылады. Оның туындыларында жиі жасырын және тарихи оқиғалардан туындаған даулы мәселелер, әсіресе нацистік режим мен Холокост көтеріледі. Осының салдарынан оның туындылары көбінесе қоздыратын және дау тудыратын болып саналады. Хельнвейн "The Rolling Stones", "Scorpions" және "Rammstein" рок-топтары үшін көркем жұмыстар жасаған. Ол сондай-ақ Мэрилин Мэнсонмен "Гротесктің алтын ғасыры" және басқа да жобаларды жасауда серіктес болды. Хельнвейн Венадағы Бейнелеу өнері университетінде оқыған. Ол Ирландияда тұрады және жұмыс істейді, онда Castle Gurteen de la Poer және Лос-Анджелестегі меншігі бар.

Өмір

Хелнвайн Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін көп ұзамай Венада дүниеге келді. Оның әкесі Жозеф Хельнвайн Австрия пошта және телеграф басқармасында (Österreichische Post und Telegraphenverwaltung) жұмыс істеді, ал анасы Маргарете үй шаруасында болды. Әйелі Ренатемен төрт баласы бар: Кирилл, Мерседес, Али Элвис және Вольфганг Амадей, олардың бәрі суретшілер. Оның үш немересі де бар. 2004 жылы Хельнвейн Ирландия азаматтығын алды.

Карьера және білім

Хелнвайн қатаң католик тәрбиесінде өсті. Студент кезінде Венадағы иезуит университетінің католик Мариялық қоғамында пьесалар мен көркемсурет көрмелерін ұйымдастырды. 1965 жылы ол Графикалық білім беру және тәжірибе жүргізу жоғары федералды институтына қабылданды. Келесі жылдары ол шағын көрермендер алдында алғашқы өнер көрсетулерін жасады, онда ол қырғышпен бетін және қолын кесіп, жараларын таңды. 1969 жылдан 1973 жылға дейін Венадағы Бейнелеу өнері университетінде оқыды. Ол Венадағы Бейнелеу өнері университетінің шеберлік сыныбының (Meisterschulpreis) жүлдесіне, Кардинал Кёниг сыйлығына және Теодор Кёрнер сыйлығына ие болды. 1982 жылы Гамбург қолданбалы ғылымдар университетінен профессорлық қызметке шақырылды. Оның балаларды да университетте оқуға қабылдау туралы өтініші қабылданбағандықтан, ол ұсыныстан бас тартты. 1983 жылы Хелнвайн Нью-Йорктегі Энди Уорхолдың студиясында болды, ол фотосессиялар сериясына түсті. 1985 жылы Рудольф Хаузер Хелнвайнды Венадағы Бейнелеу өнері университетінде сурет салу бойынша шеберлік сыныбының профессоры лауазымына өзінің ізбасары ретінде ұсынды, бірақ Хелнвайн Венаны тастап Германияға көшіп кетті. Хелнвайн Кельн мен Рейн өзенінің жанында ортағасырлық қамал сатып алды. Төрт жылдан кейін, 1989 жылы ол Нью-Йорктің Трибека ауданында студия ашты және одан бері уақытын АҚШ пен Германия арасында бөліп өткізді. 1997 жылы Хелнвайн Ирландияның Дублин қаласына көшіп, бір жылдан кейін Уотерфорд графтығындағы Гуртин де ла Поер қамалын сатып алды. 2002 жылы Лос-Анджелес қаласының орталығында студия ашты және содан бері Ирландия мен Лос-Анджелесте тұрып жұмыс істеп келеді. 2005 жылдың 3 желтоқсанында оның досы Мэрилин Мэнсон мен Дита фон Тиз Хелнвайннің қамалында жеке, діни емес рәсімде үйленді. Тойды сюрреалист кинорежиссер Алехандро Ходоровски той жасады, ал Хелнвайн куәгер болды.

2013 жылы Венадағы Альбертина мұражайы Хелнвайннің туындыларының ретроспективасын ұйымдастырды. Көрмеге 250 мың адам келді және ол Альбертина тарихындағы заманауи суретшінің ең сәтті көрмесіне айналды.

Ерекше еңбектері

Хелнвайн 18 ғасырға дейінгі дәстүрдің бір бөлігі болып табылады, оған Мессершмидттің өршіл мүсіндері де жатады. Оның туындылары Арнульф Райнер мен Герман Нич сияқты тағы екі веналықтың туындыларымен де ортақ екендігі байқалады, олар жарақат, ауырсыну және өлім контекстінде өз денелерін көрсетеді. Сондай-ақ, дене тіліне деген осы құштарлықтың Эгон Шиленің туындыларындағы экспрессивті қимыл-қозғалысқа қалай барып жететінін көреміз.

Бала

Хельнвайннің алғашқы жұмыстары негізінен жараланған балаларды бейнелейтін гиперреалистік акварель суреттерінен, сондай-ақ фотосуреттер мен қойылымдардан тұрады – көбінесе балалармен бірге, қоғамдық кеңістіктерде. Омырылған бала, суретшінің өзімен бірге оның іс-қимылдарында одақтас болған ең маңызды бейнеге айналды: қара күштің ықпалындағы әлсіз, қорғансыз жандардың символы. Өнер тарихшысы Питер Горсен Хельнвайннің туындылары мен Вена акционизмі арасындағы байланысты анықтады. 2004 жылы Сан-Францискодағы Көркем өнер мұражайлары Готфрид Хельнвейннің американдық мұражайдағы алғашқы жеке көрмесін ұйымдастырды: "Бала, Готфрид Хельнвейннің жұмыстары" Калифорния Ардагерлер легионының сарайында. Көрмені шамамен 130 000 адам тамашалады, ал San Francisco Chronicle газеті оны 2004 жылғы заманауи суретшінің ең маңызды көрмесі деп бағалады. Газеттің өнер және мәдениет сыншысы Стивен Винн былай деп жазды: "Хельнвейннің әртүрлі көңіл-күйді көрсететін балалардың ірі форматты, фотореалистік суреттері сананың тереңін батыл зерттеді. Кінәсіздік, сексуалдық, құрбандыққа ұшырау және қорқынышты өзіне-өзінің иелігі Хельнвейннің мазасыз туындыларында күшпен сезіледі".

Өзін-өзі суреттеу

1969 жылдан бастап, шамамен 1970/71 жылдары Хельнвайн жарақаттанған және зәбір көрген балалардың акварельдерін салғанмен қатар, Вена көшелерінде және студиясында фотосуреттер мен перформанстар (әрекеттер) түрінде өзін бейнелейтін сериясын бастады. Оның студенттік кезінде пайда болған акционисттік өзін-өзі бейнелеулері, жарақаттанған және таңылған денесі мен хирургиялық құралдармен деформацияланған бетімен оқиғалар сияқты ұсынылған. Содан бері бинт өзінің суреттеріндегі эстетикалық «тәртіп» бөлігіне айналды. Суретші өзін құрбандық пен шейіт ретінде көрсетті: басына бинт, аузын немесе жағын тесетін шанышқылар мен хирургиялық құралдар. Көптеген жағдайларда, осы қиналған бейнелердің бұрмалануы Хельнвайнның бетін тануды қиындатады. Ол өмірдің қорқынышты аспектілерін көрсететін, айқайлайтын адам ретінде көрінеді: ХХ ғасырдың қайғылы адамы. Суреттегі қатып қалған айғайы суретшінің жан ауруының күйін көрсетеді, бұл Эдвард Мунктің «Шырылдауы» мен Фрэнсис Бэконның «Айқайлайтын Папаларына» еске салады. Хельнвайнның кейбір қиын беттері XVIII ғасырдың веналық мүсіншісі Франц Ксавьер Мессершмидттің физиогномиялық бұрмалауларын еске түсіреді. Оларды сондай-ақ Бірінші дүниежүзілік соғыстан бұрын Кокошка мен Эгон Шиле суреттеріндегі алаңдаған және бұрмаланған экспрессионисттік жүздерде жаңғырған Австрияның сурет дәстүрінің бір бөлігі деп қарастыруға болады, бұл Арнульф Райнердің «Жүз Фарстары» суреттеріндегі асыра сурет салуда қайта пайда болды. Уильям С. Берроуз 1992 жылы эссесінде Хельнвайнның автопортреттері туралы былай деді:
Кез келген беттің кез келген уақытта мүсіннің бетіне ұқсас болып көрінетіні туралы жалған түсінік бар. Шындығында, адамның беті экран сияқты, әр сәтте өзгеріп отырады. Готфрид Хельнвайнның суреттері мен фотосуреттері осы жалған түсінікке қарсы тұрып, кез келген беттің қаншалықты алуан түрлі болуы мүмкін екенін көрсетеді. Ал осы жалған түсінікке қарсы тұру үшін, ол бетті қисыққа салу арқылы, бинттер мен металл құралдар арқылы суреттейді және арттырып көрсетеді, олар бетті мүмкін емес формаға мәжбүрлейді. Азаптау мен ақымақтықтың бейнелері көп, олар әр сәтте ауыр сезімдер мен тәжірибелердің сезімтал көрінісі ретінде бетте пайда болады. Бізді қоршаған қорқыныштарға қарсы автопортрет қалайша тыныштықты бейнелей алады? Лос-Анджелес округінің өнер мұражайының кураторы Роберт А. Собизекпен сөйлескенде, Хельнвайн былай деді: «Мен өзімнің суреттерімді салу тақырыбын таңдаған және өзімді сахнаға шығарғанымның себебі – азап шеккен, зәбір көрген және қысымға ұшыраған адамның өкілі болу еді. Маған қорғансыз құрбанға жасалған зорлық-зомбылықтың әсерін көрсету үшін тірі дене қажет болды. Бұл автобиографиялық немесе терапиялық емес, менің ойымша, бұл менің жеке басым туралы ештеңе айтпайды. Сондай-ақ, мен өз тәжірибелерім үшін ең жақсы модель болдым: шексіз шыдамды және әрқашан қол жетімді».

Комикс және қарапайым өнер

Оның туындыларындағы тағы бір маңызды элемент – комикстер. Хельнвайн бала кезінен бері мультфильм өмірінің нақты өмірден жоғары тұрғанын сезінген. Соғыстан кейінгі Венаның апатқа ұшыраған, көңілсіз жағдайында өскен жас бала, күлімдемейтін адамдармен қоршалған, өткен шақтары туралы ешқашан айта алмайтын жандармен мазаланған. Оның өмірін өзгерткен нәрсе – әкесі бір күні үйге әкелген алғашқы неміс тіліндегі Дональд Дақтың комикс кітабы болды. Кітапты ашқанда, ол өзін лайықты орынға келгендей сезінді: "Булы дөңгелектермен жайпайып, оқтармен тесілуге болатын, бірақ ауыр зардап шекпейтін әлем. Адамдардың мұрындарының орнына сары тұмсықтары немесе қара түймелері бар, әдемі көрінетін әлем". 2000 жылы Сан-Францискодағы Заманауи өнер мұражайы Хельнвайннің "I егесі" (1995, май және акрил, 210 см x 310 см) картинасын "Ойын алаңының қараңғы жағы: Логан коллекциясынан балалық шақ бейнелері" көрмесінде ұсынды. Алисия Миллер Artweek журналында Хельнвайннің туындылары туралы былай деп жазды: "'Ойын алаңының қараңғы жағында' жақсы көрілетін ойыншықтар мен мультфильм кейіпкерлерінің әдемілігі қорқынышты және жантүршігерлікке айналады. Көптеген жұмыстар балалық шақтың армандарына ұқсайды. Ондайда, ересектердің өмірдің ауыртпалығы мен жамандықтарын түсінуге дейін, бала әлемінің таныс және жұбаныш беретін заттары мен бейнелері түсініксіз нәрсемен жарылады. Балалар неден қорқу керектігін түсінбегендіктен, осы армандар болашақта ауыртпалық пен алапаттылықтың белгісін білдіреді. Көрмеде Готфрид Хельнвайннің "Микки" картинасынан артық ештеңе жоқ. Диснейдің сүйікті тышқанының портреті галереяның бүкіл қабырғасын алып жатыр; көлбеу бұрыштан бейнеленген оның көңілді, қарапайым келбеті қандай да бір түрде жасырын және күдікті көрінеді. Оның кең күлімсіреуі, жарқыраған тістер қатарын қоршап, ыңқылдай немесе ашкередей көрінеді. Бұл – Миккинің екінші жағы, оның жасырын жаны енді алаңдатады. Хельнвайннің Миккисі ескі қара-ақ телевизордағыдай сұр түске боялған. Біз өзіміздің балалық шағымыздың жарқылдаған естеліктеріне, қиялдағыдан гөрі бейкүнә, қылмыссыз және кінәсіз уақытқа көшіп барамыз. Бірақ Миккидің қорқынышты мінез-құлқы болашақта болатын жағдайды сездіреді". 2018 жылдан бері "Қара мысық" туындысын Мадридтегі Colección SOLO мұражайында тамашалауға болады, ол оның тұрақты көрмесінің бір бөлігі. Хельнвайннің туындылары неміс экспрессионизмінің мұрасына негізделгенімен, ол американдық поп-мәдениеттің элементтерін де сіңіріп алды. 1970 жылдары ол суреттеріне мультфильм кейіпкерлерін қоса бастады. Бірнеше сұхбатта ол: "Мен Дональд Дақтан барлық оқыған мектептерден гөрі көп нәрсе үйрендім", – деп мәлімдеді. Хельнвайннің туындыларының осы жағына қатысты Джулия Паскаль New Statesman журналында былай деп жазды: "Оның алғашқы акварелі Peinlich (Ұялу) 1950 жылдардың әдеттегі кішкентай қызын, роза киім киген және комикс кітап ұстаған қызды көрсетеді. Оның әдемілігі оның беті мен ерінін деформациялайтын жарамен бұзылады. Бұл – Дональд Дақ Менгельмен кездескендей". Лос-Анджелес пен Ирландия арасында өмір сүрген Хельнвайн Лондонда Ролинг Стоунз тобымен танысып, суретке түсірді, ал оның Джон Ф. Кеннедидің портреті президенттің қазасына орай Time журналының мұқабасына шықты. Оның бидаймен омырылып, вилкамен соқырлаған (1982) адам ретіндегі өз портреті Scorpions тобының Blackout альбомының мұқабасына айналды. Энди Уорхол, Мұхаммед Али, Берроуз және неміс индустриалды металл тобы Rammstein оған позинг берді; оның кейбір өнер туындылары Майкл Джексонның "Тарих" альбомының мұқабасында пайда болды. Берлин қабырғасының құлауына сілтеме жасап, Хельнвайн Марлен Дитрихпен бірге "Мен туралы кейбір фактілер" атты кітап шығарды. 2003 жылы ол Мэрилин Мэнсонмен дос болып, "The Golden Age of Grotesque" мультимедиалық өнер жобасында және бірнеше эксперименталды бейне жобаларында бірге жұмыс істей бастады. Оның кеңінен жарияланған туындыларының арасында атақты Эдвард Хоппердің суреті Nighthawks, "Сынған армандар бульвары" деген атпен, Елвис Пресли, Мэрилин Монро, Джеймс Дин және Хамфри Богарт бейнеленген. Бұл сурет Green Day тобының сол аттас әніне шабыттандырды. Оның 1970 жылдардан бастап қазіргі уақытқа дейінгі бейнелерін қарастырғанда, Бош, Гоя, Джон Хартфилд, Бойз және Микки Маус сияқты әртүрлі ықпалдарды көруге болады, олардың барлығы соғыстан кейінгі Вена балалық шағы арқылы сүзгіленген. "Хельнвайннің туындылары толыққанды қарсылықтарды қамтиды: қарапайым нәрселер рухани апат туралы көріністермен ауысады, баладағы құдайлық балаларды зорлаудың қорқынышты бейнелерімен қатар келеді. Бірақ зорлық – оның негізгі тақырыбы, адамнан адамға келтірілетін физикалық және эмоционалдық азап".

Холокост туралы мәлімет

1988 жылы Хелнвайн 50 жыл бұрын болған «Кристалл түнін» еске алу үшін Кёльн қаласының орталығында Людвиг мұражайы мен Кёльн соборының арасында үлкен инсталляция орнатты: Selektion – Neunter November Nacht («Selektion – Ninth November Night»). Галереяда төрт метр биіктігі, жүз метр ұзындығы бар суреттер галереясы болды, онда суретші 9 қараша 1938 жылы Холокосттың басталуы саналатын Рейхскристаллнахт оқиғаларын еске алады. Ол өтетін адамдарды концлагерьке іріктеуге ұқсас, бір-біріне тізбектелген, өмірден үлкен балалардың бет-әлпеттерімен бетпе-бет қояды. Көрмеге бірнеше күн өткен соң белгісіз біреулер портреттерді қиратып, суреттегі балалардың беттеріне символдық түрде тамақтарын кесіп тастады. Хелнвайн панельдердегі кескіштерді қасады түрде қалдырып, оларды көрмеге қосты, өйткені олар туындыны күшейтеді және маңыздырақ етеді деп сенді. Митчелл Уаксман 2004 жылы Los Angeles қаласындағы The Jewish Journal журналында былай деп жазды: «Нацизм мен Холокост тақырыбын қамтитын ең күшті суреттер Ансельм Кифер мен Хелнвейнге тиесілі, бірақ Кифердің жұмысы Хелнвейннен ұлттық санаға неміс агрессиясының әсері және неміс мәдени мұрасының күрделілігі тұрғысынан ерекшеленеді. Кифер Германияның шөлейт пейзаждарын бейнелеумен танымал. Бірақ Кифер мен Хелнвейннің туындылары екеуі де соғыстан кейінгі неміс тілінде сөйлейтін елде өскенде алған жеке тәжірибелерімен байланысты. Берроуз американдық революция кітаптар мен музыкадан басталады, ал саяси қайраткерлер өзгерістерді кейін іске асырады деді. Мүмкін, оған өнерді де қосуға болады. Ал Хелнвейннің өнері саяси дұрыстықтың пердесін бұзып, өнерге тән бастапқы қимылды қайтадан қолға алу арқылы өзгерістерді бастауға қабілетті болуы мүмкін». Хелнвейннің ең танымал туындыларының бірі – «Эпифания I – Ғасырлар» (1996, май және акрил, 210 см x 333 см, Денвер өнер мұражайының қоры). Бұл 1996-1998 жылдар аралығында жасалған үш картинадан тұратын серияның бір бөлігі: «Эпифания I», «Эпифания II (Шопандардың құлшылығы)», «Эпифания III (Ғибадатханадағы ұсыну)». «Эпифания I» картинасында СС офицерлері ана мен бала тобын қоршап тұр. Олардың сыртқы келбеті мен қимыл-қозғалыстарына қарағанда, олар бас, бет, арқа және жыныс мүшелері сияқты егжей-тегжейлерге қызығушылық танытады. Фигуралардың орналасуы үш патшаның ғибадат ету мотивтерімен және иконографиясымен байланысты, бұл әсіресе 15 ғасырғы неміс, итальян және голланд суреттерінде кең таралған. Джулия Паскаль бұл туынды туралы New Statesman журналында былай деп жазды: «Осы австриялық католиктердің туған күніне арналған сахнасында сыйлық әкелген патшалар жоқ. Мадонна мен баланы бес Waffen SS офицері қоршап тұр, олар идеалданған, сары түсті Марияны зор құрметпен қарайды. Марияның қолында тұрған Иса сәби суреттен тікелей көзбен қарайды». Хелнвейннің Иса сәбисі көбінесе Адольф Гитлерді бейнелейді деп саналады.

Жарияланымдар

Хельнвайн. Венадағы Альбертина мұражайының ретроспективасы, Hatje Cantz, 2013. Клаус Альбрехт Шредер, Элси Лахнер, Говард Н. Фокс, Зигфрид Маттл. Бала, Готфрид Хельнвайнның туындылары. 2004 жылы Сан-Франциско көркем өнер мұражайларында өткен жеке көрме. Роберт Флинн Джонсон, Гарри С. Паркер, Роберт Флинн Джонсон, Бала – Готфрид Хельнвайнның туындылары. «Бетпе-бет», Готфрид Хельнвайнның туындылары. 2006 жылы Линцтегі қазіргі заманғы өнер мұражайында өткен жеке көрме. Стелла Роллиг, Томас Эдлингер, Нава Семель, Стелла Роллиг, Қатысу және уақыт: Готфрид Хельнвайнның суреттері. Кристиан Брандстаттер, Вена, 2006. Періштелер ұйықтағанда – Готфрид Хельнвайннің ретроспективасы. 2004 жылғы ретроспектива, Прагадағы Рудольфинум галереясы. Питер Недома, 2008. Эссе. Готфрид Хельнвайн – Монография. 1997 жылғы ретроспектива, Санкт-Петербургтегі Мемлекеттік орыс мұражайы. Александр Боровский, Клаус Хоннеф, Питер Селц, Уильям Берроуз, Хайнер Мюллер, Х. С. Артман, Клаус Хоннеф, Хельнвайн – Өнердің бұзылу күші. Palace Edition 1997, Koenemann 1999, Хельнвайн – Тоғызыншы қараша түні. 2003. Документалды фильм, Кристалл түнінің 65 жылдығына арналған естелік шара, Толеранттылық мұражайы, Саймон Визенталь орталығы, Лос-Анджелес. Джонтон Китс, Саймон Визенталь, Джонтон Китс, Хельнвайн – Адамзат өнері.