Кіріспе
Швейцариялық суретші (1864–1930)
Адольф Вёльфли (29 ақпан 1864 – 6 қараша 1930) (кейде Адольф Вёльфли немесе Адольф Вольфли деп те жазылады) – «Art Brut» немесе «аутсайдерлік өнер» аталымымен байланыстырылған алғашқы суретшілердің бірі болған швейцариялық суретші.
Ерте өмір
Вёльфли Бернде дүниеге келді. Бала кезінде физикалық және сексуалдық зорлыққа ұшыраған ол, 10 жасында ата-анасынан айырылды. Одан кейін ол бірнеше мемлекеттік қарауға алынған отбасыларда өсті. Ол "Вердингбуб" (мерзімі бар шаруа баласы) ретінде жұмыс істеді және қысқа ғана уақыт әскерге шақырылды. Кәмелетке толмағандарға сексуалдық зорлық көрсетуге талпынғандығы үшін айыпталып, түрмеге кесілді. 1895 жылы, тағы бір ұқсас тұтқындалғаннан кейін, ол Берндегі Вальдау клиникасына, психиатриялық ауруханаға жатқызылды, және қалған өмірін сол жерде өткізді. Ауруханаға түскен кезде ол өте мазасыз және кейде зорлыққа бейім болды, сондықтан ауруханадағы алғашқы кезеңін оқшауланған күйде өткізді. Ол психозға ұшырады, бұл оны қатты галлюцинацияларға алып келді.
Шығармашылық жұмыстар
Вёльфли сурет салуды госпиталға түскеннен кейін бастады. Оның алғашқы сақталған туындылары (1904-1906 жылдар аралығында салған 50 қарындаш суреті) бар. Вальдау клиникасының дәрігері Вальтер Моргенталер Вёльфлидің өнеріне және денсаулығына ерекше қызығушылық танытты, кейіннен 1921 жылы «Ein Geisteskranker als Künstler» («Ақыл-есті жоғалған адам – суретші») деген еңбегін жариялады, осылай Вёльфли алғаш рет өнер әлеміне танылды. Моргенталердің кітабында бұрын өнерге қызығушылық танытпаған, бірақ ауыр жағдайына байланысты өз талантын және дағдыларын дербес дамытқан науқастың жұмыстары егжей-тегжейлі сипатталған. Осы тұрғыдан алғанда, Вёльфли конвенцияға қарсы болды және аутсайдерлік өнердің, Арт Бруттың дамуына ықпал етті, сондай-ақ оның жақтаушысы Жан Дюбуфетке әсер етті. Вёльфли өмірі бойы көптеген туындылар жасады, көбінесе қарапайым материалдармен жұмыс істеді және клиникаға келгендермен кішкентай жұмыстарын қағаз, қарындаш сияқты қажетті заттарға айырбастады. Моргенталер Вёльфлидің әдістерін жақыннан бақылап, өзінің әсерлі кітабында былай деп жазды: «Әр дүйсенбі күні таңертең Вёльфлиге жаңа қарындаш пен баспаға дайын емес газет қағазының екі үлкен парағы беріледі. Қарындаш екі күнде тозып кетеді, содан кейін ол сақтап қалған түйіршіктерін пайдаланады немесе біреуден сұрап алады. Ол көбінесе 5-7 миллиметрлік кесектермен, тіпті сынған қорғасын ұштарымен жазады, оларды тырнақтарының арасында ұстап, шеберлікпен қолданады. Ол сақтаушылар мен науқастардан қаптама қағазын және басқа да қағаздарды мұқият жинайды, әйтпесе келесі жексенбіге дейін қағазы бітіп қалар еді. Рождествода оған екі-үш аптаға жететін түсті қарындаштар қорабы сыйға беріледі». Вёльфли жасаған суреттер күрделі, ұсақ-түйекке дейін ойылған және терең сезімді білдіретін болды. Олар беттің шетіне дейін толы, шекараларына дейін жұмыс істелген. Вёльфлидің «бос кеңістікке қарсылығы» көрінісі ретінде әрбір бос орын екі кішкентай тесікпен толтырылды. Вёльфли осы тесіктердің айналасындағы пішіндерді «құстар» деп атады. Оның суреттерінде ерекше музыкалық белгілер де болды. Бұл белгілер бастапқыда әсемдеу үшін жасалған сияқты көрінген, бірақ кейіннен Вёльфли қағаз трубасында ойнайтын нағыз композицияға айналды. 1908 жылы ол жартылай автобиографиялық эпосты жазуға кірісті, ол ақырында 45 томға дейін жетті, онда 25 000-нан астам бет және 1 600 сурет болды. Бұл туындыда оның өмірінен алынған элементтер, бала кезінен «Адольф рыцарьға», «Адольф императорына» және соңында «Иерусалимдік Адольф II» атанған оқиғаларының фантастикалық әңгімелері біріктірілген. Мәтін мен суреттер повестьті құрады, кейде музыка, сөздер мен түстердің калейдоскоптық беттерінде бірнеше элементтерді біріктірді. 1930 жылы Вёльфли Вальдауда қайтыс болғаннан кейін оның туындылары Берн қаласындағы Вальдау клиникасының мұражайына жеткізілді. Кейіннен оның өнерін болашақ ұрпақтарға сақтау үшін Адольф Вёльфли қоры құрылды. Оның коллекциясы қазір Берн қаласындағы Көркемсурет мұражайында қойылған.
"Every Monday morning Wölfli is given a new pencil and two large sheets of unprinted newsprint. The pencil is used up in two days; then he has to make do with the stubs he has saved or with whatever he can beg off someone else. He often writes with pieces only five to seven millimetres long and even with the broken off points of lead, which he handles deftly, holding them between his fingernails. He carefully collects packing paper and any other paper he can get from the guards and patients in his area; otherwise he would run out of paper before the next Sunday night. At Christmas the house gives him a box of coloured pencils, which lasts him two or three weeks at the most." The images Wölfli produced were complex, intricate and intense. They worked to the very edges of the page with detailed borders. In a manifestation of Wölfli's "horror vacui", every empty space was filled with two small holes. Wölfli called the shapes around these holes his "birds". His images also incorporated an idiosyncratic musical notation. This notation seemed to start as a purely decorative affair but later developed into real composition which Wölfli would play on a paper trumpet. In 1908, he set about creating a semi autobiographical epic which eventually stretched to 45 volumes, containing a total of over 25,000 pages and 1,600 illustrations. This work was a mix of elements of his own life blended with fantastical stories of his adventures from which he transformed himself from a child to 'Knight Adolf' to 'Emperor Adolf' and finally to 'St Adolf II'. Text and illustrations formed the narrative, sometimes combining multiple elements on kaleidoscopic pages of music, words and colour. After Wölfli died at Waldau in 1930, his works were taken to the Museum of the Waldau Clinic in Bern. Later, the Adolf Wölfli Foundation was formed to preserve his art for future generations. Its collection is now on display at the Museum of Fine Arts in Bern.