Кіріспе

Неміс суретшісі (1891–1968)

Джон Хартфилд (туған аты – Хелмут Герцфельд; 19 маусым 1891 – 26 сәуір 1968) – 20 ғасырдың неміс суретшісі, өнерді саяси құрал ретінде қолдануды алғашқылардың бірінен бастаған. Оның ең белгілі фотомонтаждарының көптегені нацистік және фашистік идеологияға қарсы айтылған сөздер еді. Хартфилд сонымен қатар Уптон Синклер сияқты жазушылардың кітап мұқабаларын, ал Бертольд Брехт пен Эрвин Пискатор сияқты заманауи драматургтар үшін сахна безендірістерін жасаған.

Ерте өмір, білім және жұмыс

Джон Хартфилд 1891 жылғы 19 маусымда Германия империясының Берлиндегі Шмаргендорф ауданында дүниеге келді. Оның ата-анасы – социалистік жазушы Франц Герцфельд және тоқымашы, саяси белсенді болған Алиса (құрмет аты Стольценбург). 1899 жылы Хельмут, оның ағасы Виланд және әпкелері Лотте мен Герта, Франц Герцфельдтің дінге қарсы сөздері айыпталғаннан кейін ата-аналары тарапынан орманға тасталып кетті. Оның отбасы Швейцарияға қашуға мәжбүр болды, кейін Австрияға депортацияланды. 1899 жылы ата-анасы жоғалғанда, Хартфилд пен оның бауырлары тау шатырында жалғыз қалды. Төрт бала Австрияның Айген деген шағын қаласына Ігнац атты туысының қолына өткен еді. 1908 жылы Мюнхендегі Корольдік өнер және қолөнер мектебінде оқыды. Альберт Вайсгербер және Людвиг Хольвейн есімді екі коммерциялық дизайнер оның ерте кездегі ықпалына түсті. Берлинде тұрғанда, ол өзінің неміс есімін ағылшын тіліне ауыстырып, "Джон Хартфилд" деп атала бастады. Бұл Бірінші дүниежүзілік соғыс кезінде Германияны қампқан британдықтарға қарсы ысқырыққа наразылық болды, сол кезде берлиндегі көшелерде жиналған халық "Англияны Құдай жазаласын!" деп шулаған. Сол жылы Хартфилд, оның ағасы Виланд және Джордж Гросс Берлинде "Малик" баспасын құрды. 1916 жылы ол Джордж Гросспен бірге суреттерді біріктіру тәжірибесін жасады, бұл өнер түрі кейін фотомонтаж деп аталды және олардың жұмысының маңызды ерекшелігіне айналды. 1917 жылы Хартфилд Берлиннің "Дада" клубының мүшесі болды. Ол негізінен екі басылымда жұмыс істеді: "Қызыл Ту" ("Die Rote Fahne") күнделігі және "Жұмысшылардың суреттелген газеті" ("Arbeiter Illustrierte Zeitung" - AIZ) апталық коммунистік журналы, соңғысы Хартфилдтің ең танымал туындыларын жариялады. Ол сонымен қатар Эрвин Пискатор мен Бертольд Брехтке театр декорацияларын жасады. 1920 жылдары Хартфилд көптеген фотомонтаждар жасады, олардың көптегені Уптон Синклердің "Мыңжылдық" кітабының мұқабасындағы монтаж сияқты кітаптардың қорғағыш жамылғылары ретінде қайта басылды. 1932 және 1933 жылдар аралығында, нацистер билікке келген кезде, Хартфилдтің монтаждары плакаттар түрінде Берлин көшелерінде таратылды. Бұл ротогравировка арқылы жасалды, яғни суреттер, дизайн және сөздер баспа табағына немесе цилиндріне ойылып жазылды. Оның саяси монтаждары 1930 жылдан 1938 жылға дейін "Жұмысшылардың суреттелген газеті" журналының мұқабасында тұрақты түрде жарияланды. Бұл танымал апталықтың таралымы (ең жоғарғы деңгейде 500 000 данаға жетті) сол кездегі кез келген неміс журналымен бәсекелесе алды. Хартфилдтің фотомонтаждары осы мұқабада пайда болғандықтан, оның жұмысын газет стендтерінде көптеген адам көрді. 1933 жылғы сәуірде нацистік партия билікті алғанға дейін Хартфилд Берлинде тұрды. Ұлы жұма күні СС оның пәтеріне шабуыл жасады, бірақ ол балкондан секіріп, қоқыс контейнеріне тығылып құтылды. Ол Германиядан Судет таулары арқылы Чехословакияға қашып кетті. Ақырында ол Гестапоның іздеп отырған ең басты бес адамның тізіміне енді. 1934 жылы ол "Қан мен темір" рейхтің ұранын мазақ ету үшін төрт қанды балтаны біріктіріп, свастика жасады (AIZ, Прага, 8 наурыз 1934 ж.). 1938 жылы Германия Чехословакияны басып алуға дайындалып тұрғанда, ол тағы да нацистерден қашуға мәжбүр болды. Англияға көшіп келгеннен кейін, ол жау шетелдік ретінде ұсталды, содан кейін денсаулығы нашарлай бастады. Кейін ол Лондонның Хэмпстед ауданында тұрды. 1939 жылы оның ағасы Виландқа британдық тұруға рұқсат берілмеді, ол отбасымен бірге АҚШ-қа кетті.

Соғыстан кейінгі кезең

Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін Хартфилдтің "жұмысы мен денсаулығы" үшін Англияда қалу туралы жазбаша өтініші қабылданбады, ал 1950 жылы ол Шығыс Германияның Шығыс Берлинде тұратын Виландқа қосылуға көндірілді. Хартфилд ағасының жанындағы Фридрихштрассе, 129А мекенжайындағы пәтерге көшіп барды. Дегенмен, оның Берлинге оралуы Шығыс Германия үкіметі тарапынан күдікпен қабылданды, себебі ол 11 жыл Англияда болған және оның тіс дәрігері Штазидің күдігінде болды. Ол тексерілді де, сотқа тартылудан мүжіл болды, бірақ Шығыс Германияның Өнер академиясына қабылданудан бас тартылды. Оған суретші ретінде жұмыс істеуге тыйым салынды және денсаулық сақтау жәрдемақысынан айырылды. Бертольт Брехт пен Стефан Хаймның араласуы арқасында 1956 жылы Хартфилд ресми түрде Өнер академиясына қабылданды. Ол кейіннен ядролық соғыс қаупі туралы ескертетін бірнеше монтаждар жасағанмен, жастық шағындағыдай шығармашылыққа толы болған жоқ. Шығыс Берлинде Хартфилд Берлинер ансамблі мен Неміс театрында Бенно Бессон және Вольфганг Лангофф сияқты театр режиссерлерімен тығыз байланыс жасады. Ол Бертольт Брехт пен Дэвид Берг үшін жаңашыл сахналық безендірулер жасады. Хартфилдтің қарапайым реквизиттері мен аскетикалық сахналарын пайдаланып, Брехт өзінің пьесаларын маңызды сәттерде тоқтатып, көрермендердің оқиғаға қатысуын және өздерін жоғалтпауын қамтамасыз етті. 1967 жылы ол Ұлыбританияға сапар шегіп, өзінің туындыларының ретроспективті көрмесін дайындауға кірісті, оны кейіннен оның жесірі Гертруд және Берлин өнер академиясы аяқтады, ал 1969 жылы Лондондағы ICA-да көрсетілді.

Шығармалары

Ол 1930-1938 жылдары жасаған 240 саяси өнер фотомонтаждарымен әйгілі, көбінесе фашизм мен нацизмді сынаған. Оның Адольф Гитлер мен нацистерді пародиялап көрсеткен фотомонтаждары, олардың пропагандалық мәселесін жою мақсатында, мысалы, свастика сияқты нацистік символдарды өзгертіп көрсеткен.

Ерекше еңбектер

Адольф, Супермен (Arbeiter Illustrierte Zeitung [AIZ, "Жұмысшылардың суреттелген газеті"], Берлин, 17 шілде 1932) Адольф Гитлердің өңешіндегі алтын монеталарды көрсету үшін монтаждалған рентген суретін пайдаланды, олар оның асқазанында жиналған, ол отан жауларына қарсы айғайлағанда. «Геринг: Үшінші рейхтің палашы» (AIZ, Прага, 14 қыркүйек 1933) шығармасында Герман Геринг қасапшы ретінде бейнеленген. «Женеваның мәні, капитал қайда тіршілік етеді, онда бейбітшілік болмайды» (AIZ, Берлин, 27 қараша 1932) Швейцария туындағы крест свастикаға айналған Ұлттар Лигасы алдында қанға батқан штыкқа қадалған бейбітшілік голубін көрсетеді. «Hurrah, die Butter ist Alle!» («Құтты болсын, май бітті!») 1935 жылы AIZ газетінің бірінші бетінде жарияланды. Пропаганда эстетикасының пародиі ретінде фотомонтажда неміс отбасы ас үстелінде велосипед жеп отыр, қабырғада Гитлердің портреті ілінген; қабырға қағазы свастикалармен әсемделген. Сәби свастикасы бар палашының балғасын шайнап тұр, ал ит үлкен гайка мен болтты жалайды. Тақырып үлкен әріптермен жазылған, сонымен қатар азық-түлік тапшылығы кезінде Герман Геринг айтқан цитата қосылған. Цитатаның мағынасы: «Ура, майдың бәрі бітті!». Геринг бірде Гамбургте сөйлеген сөзінде: «Темір кені рейхті күшті етті. Ал май мен майлы қалдықтар, ең көп дегенде, халықты семіртті».

Өлім және мұра

Өмір бойы аурумен күрескеннен кейін Хартфилд 1968 жылғы 26 сәуірде Шығыс Берлинде қайтыс болды. Ол Брехттің бұрынғы үйіне жақын орналасқан Доротенштадт зиратында жерленді. Оның әйелі Гертруд Хартфилд қайтыс болғаннан кейін, Шығыс Германияның Өнер академиясы Хартфилдтің барлық сақталған туындыларын қабылдады. Батыс Германияның Өнер академиясы Шығыс Германия академиясын біріктірген кезде, Хартфилд архиві де олармен бірге ауыстырылды. 1993 жылдың 15 сәуірінен 6 шілдесіне дейін Нью-Йорк қаласының Заманауи өнер мұражайы Хартфилдтің түпнұсқалық монтаждарының көрмесін ұйымдастырды. 2005 жылы Ұлыбританияның Тейт галереясы оның фотомонтаждар жиынтығының көрмесін өткізді. 2008 жылы Кельндегі Людвиг мұражайы Маринус пен Хартфилдтің ретроспективті көрмесін ұсынды.

Танымал мәдениетте

Hurray, There's No Butter Left! – Siouxsie and the Banshees тобының "Metal Postcard" әніне шабыттандырған туынды. Бұл ән неміс тілінде "Mittageisen" деп қайта жазылып, 1979 жылдың қыркүйегінде Германияда Heartfield-тің суреті мұқаба ретінде пайдаланылып, жеке альбом ретінде шығарылды. Бірнеше айдан кейін ән Ұлыбританияда да жарияланды. Швейцарияның дарквейв тобы Mittageisen (1981–1986) осы әннің атауымен аталған. "Қайран, май қалмады" деген мәтін 1935 жылы тыйым салынған коммунистік журналға жарияланған саяси комикстегі неміс отбасының суретінің астында жазылған еді. Словениялық және бұрынғы Югославияның авангардтық музыкалық тобы Laibach Heartfield-тің туындыларына көптеген сілтемелер жасайды: топтың бастапқы логотипі, "қара крест" – Heartfield-тің "Der alte Wahlspruch im "neuen" Reich: Blut und Eisen" (1934) өнерінен алынған, төрт балтадан жасалған крест, оны 1987 жылғы Opus Dei альбомының ішкі қаптамаларында және таңбаларында көруге болады. Олардың дебюттік альбомы Laibach (Ropot, 1985, Любляна) мұқабасы да Heartfield-тің "Wie im Mittelalter so im Dritten Reich" (1934) туындысын еске түсіреді. "Raus! (Herzfelde)" атты трек, бастапқыда Slovenska Akropola альбомында болған, сондай-ақ Krst pod Triglavom және Opus Dei альбомдарында Herzfeld (Heartfield) деген атпен енгізілген, Heartfield туралы ән. Британдық хардкор панк тобы Discharge Heartfield-тің "Peace and Fascism" туындысын 1981 жылғы Never Again атты 7 дюймдік EP-нің мұқабасы үшін пайдаланған. Ағылшын постпанк тобы Blurt 1986 жылғы Poppycock альбомында "Hurray, the Butter is All Gone!" атты ән жазды. Армян-американдық альтернативті металл тобы System of a Down Heartfield-тің Германия Коммунистік партиясының плакатын ("The Hand Has Five Fingers") 1998 жылғы дебюттік альбомының мұқабасы ретінде қолданды. Неміс эксперименталды тобы Einstürzende Neubauten Heartfield пен оның ағасы Wieland Herzfelde-ге, сондай-ақ Kurt Schwitters, Hannah Höch, George Grosz және Filippo Tommaso Marinetti сияқты дадаизм мен футуризмнің басқа да өкілдеріне 2007 жылғы Alles wieder offen альбомынан "Let's Do It a Dada" трегінде сілтеме жасайды.