Кіріспе

Лондон марафоны (демеушілік аты – TCS London Marathon) – Англияның Лондон қаласында жыл сайын өткізілетін марафон. Бұл әлемдегі ең ірі марафон, 2024 жылы 53 700-ден астам адам финиш сызығын кесіп өтті, ал 2025 жылғы жарысқа 840 318 үміткер тіркелді. 1981 жылы спортшылар Крис Брашер мен Джон Дисли құрған бұл жарыс әдетте сәуір айында өтеді, бірақ COVID-19 пандемиясының салдарынан 2020, 2021 және 2022 жылдары қазан айына ауыстырылды. Көбінесе тегіс трасса Темза өзенінің бойымен жүргізіледі, Блэкхиттен басталып, The Mall-да аяқталады. Хью Брэшер (Крис Брашердің ұлы) – қазіргі жарыс директоры, ал Ник Бител – бас атқарушы директор. Жарыс бірнеше бөлімнен тұрады: көпшілікке арналған жарыс, ерлер мен әйелдер арасындағы ұзақ қашықтыққа жүгірушілердің кәсіби жарыстары, ерлер мен әйелдер арасындағы мүгедектер коляскасындағы элиталық жарыстар, сондай-ақ 17 жасқа дейінгі спортшылар үшін 3 мильдік мини-марафон. Марафонның маңызды бөлігі – қайырымдылыққа көмек көрсету, қатысушылар марафонның басталғаннан бері 1 миллиард фунт стерлингтен астам қаражат жинауға көмектесті, оның ішінде 2024 жылғы Лондон марафонында 67 миллион фунт стерлинг жиналды, бұл бір күндік қайырымдылық шарасы бойынша рекордтық сома.

|| Dementia Revolution
|
|align=center|40 || 4 қазан 2020 || 457,861 || 77 || 77 || 61|| || Mencap
|
|align=center|41 || 3 қазан 2021 || || || || || || Macmillan
|
|align=center|42 || 2 қазан 2022 || || || || || || British Heart Foundation
|
|align=center|43 || 23 сәуір 2023 || || 49,675 || 49,272 || 43,965|| 63.0 || Great Ormond Street Hospital
|
|align=center|44 || 21 сәуір 2024 || 578,374 || 65,725 || 54,218 || 53,000|| 67.0|| Samaritans
|
|align=center|45 || 27 сәуір 2025 || 840,000|| || || || || Pancreatic Cancer UK
|}

Барлық ақпарат ресми сайттан алынды. ЕСКЕРТПЕ: 2020 жылғы жарысқа салауатты (әр жыныстан 30-дан) және шақырылған мүгедектер коляскасындағы спортшылар ғана қатыса алды.

Тарих

Лондон марафоны қалада өткен алғашқы ұзақ қашықтыққа жүгіру жарысы емес, себебі бұл қала марафон жарыстарын өткізуде ұзақ тарихқа ие. Политехникалық марафон (Poly деп те аталады) алғаш рет 1909 жылы өткізілді. Қазіргі Лондон марафонын 1981 жылы Олимпиада чемпионы және журналист Крис Брэшер мен спортшы Джон Дисли құрды. 1979 жылдың қараша айында Нью-Йорк марафонын аяқтағаннан кейін Брашер The Observer газеті үшін мақала жазды, ол былай басталды:

Осы оқиғаға сену үшін, адамзаттың бір қуанышты отбасы екеніне сенуіңіз керек, бірге жұмыс істеп, бірге күліп, мүмкін емес нәрселерге қол жеткізеді. Өткен жексенбіде әлемдегі ең қиын жағдайға тап болған қаланың бірінде, әлемнің 40 елінен келген 11 532 ер және әйел, миллионнан астам қара, ақ және сары терілі адамдардың көмегімен, әлем таныған ең ұлы халықтық фестивальде күліп, шаттанып, қиындықтарды бастан өткерді. Бірінші Лондон марафоны 1981 жылдың 29 наурызында өтті, оған 20 000-нан астам адам қатысуға өтініш берді. 6 747 қабылданып, 6 255 адам Конституция төбесіндегі финиш сызығын кесіп өтті. Содан бері марафонның танымалдығы үздіксіз өсіп келеді. 2009 жылға қарай, жарыс басталғаннан бері 746 635 адам оны аяқтаған. Алғашқы мүгедектер арасындағы марафон жарысы 1983 жылы өткізілді және бұл шара мүгедек спортшыларға қатысты стигманы азайтуға септігін тигізді. 2013 жылы Лондон марафоны аясында IPC жеңіл атлетика марафоны бойынша Әлем кубогы өтті, онда T42–T46 және T11–T13 санаттарындағы әр екі жыныстағы спортшылар бақ сынасты. 2013 жылдың тамызында бұл іс-шара 2017 жылға дейін Лондонда өткізілетіні және T11, T12, T13, T42, T44, T43, T45, T46, T51, T52 және T53, T54 сыныптағы спортшылардың қатысатыны жарияланды. Көп жылдар бойы Лондон және Политехникалық марафондар бір-бірімен бәсекелесті, бірақ 1996 жылы соңғысы бұрынғысының танымалдылығына байланысты таратылды. Марафон басталғанға дейін трагедияға ұшырағандарға құрмет көрсету үшін 30 секундтік үнсіздік сақталды.

Ұйым

Қазіргі уақытта жарысты жарыс директоры ретінде Хью Брэшер, Кристің ұлы, ал бас атқарушы ретінде Ник Бител ұйымдастырып отыр. Бұрын Дэвид Бедфорд пен Бител жарыстың үлкен өзгерістер кезеңін басқарған, соның ішінде 2005 жылы жасалған түзетулер, нәтижесінде Лондон мұнарасының жартасты бөлігі Highway бойындағы тегіс учаскемен алмастырылды. Ден Тунсталл Педоэ 1981 жылғы алғашқы марафоннан бастап 2005 жылға дейін 25 жыл бойы Лондон марафонының медициналық директоры болды. 2003 жылы Педоэге Сент-Джордж ауруханасынан (Лондон университеті) Санжай Шарма көмектесті, ол 2006 жылы қызметті толыққанды өз мойнына алды. Медициналық қамтамасыз етуді 150 дәрігер жүзеге асырады. Сонымен қатар, St. John Ambulance ұйымының 1500-ден астам еріктілері көмек көрсетті, олар маршрут бойында 50-ден астам алғашқы медициналық жәрдем станцияларын және финиш сызығындағы үш далалық госпитальды ұйымдастырды. St John Ambulance іс-шара үшін медбикелер, фельдшерлер, жедел жәрдем машиналары мен экипаждары сияқты медициналық қызметтердің бірнеше мамандарын да қамтамасыз етеді. BBC бұл оқиғаны кеңінен жарып, таңның көп бөлігін осы жаңалықтарға арнайды. Бұл хабарламаға және оқиғаның өзіне байланысты тақырыптық музыка – Рон Гудвинның "Тұзақтың негізгі титрлері" ("Main Titles to The Trap") атты шығармасы, ол "Тұзақ" фильмі үшін жазылған. Бастаушылардың үш жеке тобы бар: Элиталық әйелдер, мүгедектер (ерлер мен әйелдер), Элиталық ерлер, одан кейін жаппай жарыс.

Курс

Марафон Темза өзенінің айналасында, негізінен тегіс трассада өткізіледі. Маршрут бойында бір миль сайын белгілер орнатылған. Жарыс туралы жарнама (спортшыларға кеңестер, уақыт кестелері және т.б.) миль өлшемдерімен берілсе де, жарыстан кейін қатысушыларға қолжетімді жеке уақыт көрсеткіштері километрлермен есептеледі. Марафон үш бөлек нүктеден басталады: Charlton Way көшесіндегі оңтүстік Гринвич паркіндегі "қызыл старт", Сент-Джонс паркіндегі "жасыл старт" және Shooter's Hill Road көшесіндегі "көк старт". Жүгірушілер "Катти Сарк" кемежайына жеткенде, "Ескі Корольдік Әскери-теңіз колледжінің" жанынан өтіп, Гринвичтегі құрғақ докқа орналасқан "Катти Сарк" кемежайына қарай бет түзеді. Содан кейін Депфорд және Суррей Кейз/Ротерхит доктарына, одан әрі Бермондсиге қарай жүгіреді. Жарысқа қатысушылар Ямайка жолымен өтіп, Тауэр көпірінен өтеді, осылайша жарты жолға жетеді. Шығысқа қарай "Автожол" арқылы Уэппингтен өтіп, бәсекелестер Лаймхаусқа, Вестферри жолы арқылы Иттер аралындағы Мудшутке және Канар Уофқа қарай жол тартады. 2012 жылдан бері 21 мильдік аймақ қолдау көрсетуге арналған маңызды орынға айналды, Run Dem Crew бұрынғы Лаймхаус қалалық әкімдігінің алдындағы Commercial Road учаскесін музыка мен конфетилермен көше тойына айналдырды. COVID-19 пандемиясының салдарынан 2020 жылғы Лондон марафоны дәстүрлі емес трассада өткізілді, ол Сент-Джеймс паркінде 19,6 айналымнан тұратын, The Mall, Horse Guards Parade, Birdcage Walk және Бэкингем сарайын қамтитын қашықтықтан өтті. Соңғы айналым дәстүрлі Лондон марафонының финиш сызығы бойымен The Mall арқылы жүргізілді.

Нәтижелер

Лондон марафоны – әлемдегі ең беделді алты марафонның бірі, және ол Әлемдік марафон сериясінің құрамында миллион долларлық жүлде қорына ие. Алғашқы марафонға 7741 адам қатысып, олардың 6255-і жарысты аяқтады. 1981 жылы өткен ерлер арасындағы элиталық жарыста америкалық Дик Бирдсли мен норвегиялық Инге Симонсен тең түсті, екеуі де финиш сызығын қол ұстасып 2 сағат 11 минут 48 секундта кесіп өтті. Сол жылы әйелдер арасындағы элиталық жарысты британдық Джойс Смит 2:29:57 уақытында жеңіп алды. Марафондағы әлемдік рекорд бірнеше рет жаңаланды. 2002 жылы АҚШ атынан шыққан Халид Ханнучи ерлер арасындағы әлемдік рекордын 2:05:38 көрсеткішімен жаңартты. Келесі жылы британдық Паула Рэдклифф әйелдер арасындағы әлемдік рекордын 2:15:25 уақытында орнатты (кейін IAAF оны аралас жарыста көрсетілгендігі үшін "әлемдегі ең үздік нәтиже" деп төмендетті, бірақ жақын арада "әлемдік рекорд" мәртебесіне қайта қойды); 2017 жылы кениялық Мэри Китани әйелдер марафоны бойынша 2:17:01 уақытпен жаңа әлемдік рекордты тікелей орнатты. Бұрынғы әйелдер арасындағы әлемдік рекордтар 1983 және 1985 жылдары норвегиялық Грете Вайтц және Ингрид Кристиансен тарапынан тікелген. Қазіргі ерлер арасындағы трасса рекорды 2:01:25 уақытын құрайды, бұл көрсеткіш 2023 жылы кениялық Келвин Киптуммен жаңартылды. Швейцариялық Марсель Хуг 2021 жылы ерлер арасындағы коляскадағы жарыста 1:26:27 уақытпен трасса рекордын жаңартты, ал әйелдер арасындағы көрсеткішті де сол жылы швейцариялық Мануэла Шер 1:39:52 уақытымен жаңартты.

Әуесқой жүгірушілер

Жарысқа отыз мыңнан астам қатысушының көп бөлігін құрайтын әуесқой жүгірушілер қатысады; олар көбінесе қайырымдылық мақсаттары үшін әртүрлі киімдер киіп жүгіреді. 2002 жылы Ллойд Скотт марафонды теңіздің түбіне түсу костюмімен аяқтады, оның жалпы салмағы , әрбір аяқ киімнің салмағы ; ол ең баяу Лондон марафоны уақыты бойынша рекорд орнатты. 2003 жылдың 19 сәуірінде Крис Юбанкпен болған жекпе-жектен кейін ешқашан қайта жүре алмайтыны айтылған бұрынғы боксшы Майкл Уотсон марафонды алты күнде аяқтағандығы туралы хабар тарады. 2006 жылы Сэр Стив Редгрейв (қатарынан бес Олимпиада алтын медалін жеңіп алған) марафон арқылы жиналған ақша сомасы бойынша Гиннестің жаңа рекордын орнатты – ол демеушілік ретінде 1,8 миллион фунт стерлинг жинады. Бұл Oasis Trust-тың негізін қалаушы Стив Чалк өткен жылы 1,25 миллион фунт стерлинг жинаған рекордын бұзды. 2011 жылы Чалк жаңа рекордтық 2,32 миллион фунт стерлинг жинады. Клэр Сквайрстың жарысқа дейін жинаған 500 фунт стерлингі 2012 жылғы жарыста құлап қайтыс болғаннан кейін 1 миллион фунттан асты. 1981 жылдан бері Лондон марафонының барлық жарысын аяқтаған "Мәңгілік қатысушылар" деп аталатын жүгірушілердің шағын тобы бар. Тізім алғаш рет 1995 жылы құрылғанда, олардың саны 42 болды. 2019 жылдан кейін олардың саны 10-ға дейін азайды. 2019 жылғы жарыста ең үлкен жүгіруші 85 жастағы Кеннет Джонс, ал ең жас жүгіруші 60 жастағы Крис Финилл болды. Олардың барлығы еркек.

Қайырымдылық

Лондон марафонына қатысушы жүгірушілердің көпшілігі қайырымдылық ұйым арқылы алақан жайып осы марафонға қатысады. Мұндай мүмкіндікке ие болу үшін олар тіркелген қайырымдылық қорына белгілі бір сомада ақша жинауға міндеттенеді. Басқа әлемдік марафондар мен халықаралық жарыстардан өзгеше, Лондон марафонында қайырымдылыққа көбірек мән беріледі. Лондон марафонының қатысушылары оның негізі қаланғаннан бері 1 миллиард фунт стерлингтен астам ақша жинады, соның ішінде 2024 жылғы Лондон марафонында 67 миллион фунт стерлинг (2024 жылғы 24 сәуірге дейін) жиналды, бұл бір күндік қайырымдылық шарасы бойынша рекордтық сома болып табылады.

Жалпы дауыс беру

Соңғы жылдары демалыс жүгірісінің танымалдылығы артуына байланысты, жалпы дауыс беру немесе лотерея арқылы тіркелу мүмкіндігі күрделеніп кетті. 2024 жылы дауыс беруде жеңіске жету мүмкіндігі 3%-дан төмен деп бағаланады. Өтініштердің санының өсуіне байланысты соңғы жылдары бірнеше өзгерістер енгізілді (онлайн өтініштер, бірнеше дауыс беруге қатысу кепілдігінің алынып тасталуы және т.б.). 2025 жылғы іс-шараға тіркелуге 840 000-нан астам өтініш келіп түсті, бұл 2024 жылғы тіркелуде бұрынғы рекордтық 578 000 көрсеткіштен асып түсті.

Жасына қарай жақсы

Good for Age жолы – "бәсекеге" қатысатын көптеген жүгірушілердің кіру жолы. Good for Age санатының мақсаты – жасына қарай жылдам көрсеткендерге орын беру. Good for Age талаптарына сай ерлердің саны көп болғандықтан, гендерлік теңдікті сақтау үшін әр гендерге 3000-ға дейін орын шектелді. Бұл соңғы жылдары Good for Age бойынша ерлердің уақытын төмендетуге алып келді. Марафон әлемдік рекордының қарқынында 10% айырмашылық бар, ал Лондон марафонының Good for Age кіру уақытында 26% айырмашылық бар. Қазір Лондон марафонына ерлер үшін Бостон марафонына қарағанда кіру қиынырақ.

Шағын марафон

Virgin Money Giving Mini London Marathon – Лондон марафонының інісі. Бұл қашықтық Лондон марафонының соңғы 3 милінен (5 км) тұрады және Лондонның барлық 33 ауданынан 13 жасқа дейінгі, 15 жасқа дейінгі және 17 жасқа дейінгі балаларға, сондай-ақ Англияның он аймағынан және Шотландия, Уэльс және Солтүстік Ирландиядан құралған 13 командаға арналған. Сол күні мүгедектер коляскаларындағы жарыс та өтеді. Бұл жарыс қатар British Athletics 3 миль чемпионаты болып табылады.

BBC тікелей эфирінен

BBC 1981 жылы басталганнан бері Лондон марафонын тікелей эфирде көрсетіп келеді және 1984 жылдан бері жарысты толығымен көрсетеді. Алғашқыда Дэвид Коулман жүргізіп, кейіннен BBC One арнасында Сью Баркер, Джонатан Эдвардс және Габби Логан негізгі жүргізушілер болды. BBC Two арнасындағы басты жүргізушілер қатарында Джонатан Эдвардс (2007–2012), Сонали Шах (2013) және Хелен Скелтон (2014–2015) болды. Марафонды Би-би-сиде Дэвид Коулман, Рон Пикеринг, Брендан Фостер, Пол Дикинсон, Стив Крам, Эндрю Коттер, Стюарт Стори, Паула Рэдклифф, Дам Танни Грей Томпсон, Лиз Макколган және Роб Уокер түсіндірді.

Тақырыптық күй

Би-би-си жыл сайын қолданатын тақырыптық әуен 1966 жылғы «Тұрақ» фильмінің музыкасынан алынған, бұл фильмде Оливер Рид пен Рита Тушингхэм ойнаған канадалық тері аулаушы туралы айтылады. Музыка авторы – Рон Гудвин, орындаушысы – Борнмут симфониялық оркестрі.

Спонсорлық және маркетинг

Лондон марафонының алғашқы демеушісі 1981 жылдан 1983 жылға дейін іс-шараны демеушілік еткен Gillette компаниясы болды. Одан кейінгі демеушілер: Mars (1984–1988), ADT (1989–1992), NutraSweet (1993–1995) және Flora (1996–2009). Virgin Money 2008 жылы бес жылдық 17 миллион фунт стерлингтік демеушілік келісіміне қол қойғаннан кейін 2010 жылдан бастап марафонның демеушісі болды. 2013 жылдың сәуір айында Лондон марафоны Virgin Money компаниясымен демеушілік келісімін тағы бес жылға жаңартты, соның нәтижесінде жарыстың атауы Virgin Money London Marathon деп өзгертілді. 2021 жылы Үндістанның Tata Consultancy Services консалтингтік компаниясы 2022 жылдан бастап Лондон марафонының демеушілігін қабылдайтыны жарияланды. New Balance, Lucozade Sport және Fuller's Brewery сияқты көптеген басқа компаниялар мен ұйымдар да өз брендтерін таныту және маркетингтік мақсаттар үшін осы іс-шараны пайдаланады.