Кіріспе
Ағылшын тілінде емес елдердегі мемлекеттік қызметкерлерді атау үшін қолданылатын термин, әсіресе ағылшын тілінде емес елдердегі мемлекеттік қызметкерлер ағылшын тілінде "интенданттар" деп аталады. Интендант (ɛ̃tɑ̃dɑ̃; intendente ĩtẽˈdẽtɨ; lang es intenˈdente) – Франция, Испания, Португалия және Латын Америкасында болған, кейде қазір де бар мемлекеттік лауазым иесі. Интенданттық жүйе – Францияда дамыған орталықтандырылған әкімшілік жүйе. 1701–1714 жылдардағы Испания мұрагерлік соғысында француз корольдік Бурбон әулеті Испания тағына бекінді; француз үлгісіндегі интенданттық жүйені Испания мен Португалияға, содан кейін Испания және Португалия империялары арқылы бүкіл әлемге таратты. Аймақтар аудандарға бөлінді, әр ауданды интендант басқарды. Бұл атақ Испанияда және испандық Американың кейбір аймақтарында әлі де белгілі бір мемлекеттік лауазымдар үшін қолданылады.
public officials especially in non English speaking countries called "intendants" in English
An intendant (ɛ̃tɑ̃dɑ̃; intendente ĩtẽˈdẽtɨ; lang es intenˈdente) was, and sometimes still is, a public official, especially in France, Spain, Portugal, and Latin America. The intendancy system was a centralizing administrative system developed in France. In the War of the Spanish Succession of 1701 to 1714 the French royal House of Bourbon secured its hold on the throne of Spain; it extended a French style intendancy system to Spain and Portugal and subsequently worldwide through the Spanish Empire and Portuguese Empire. Regions were divided into districts, each administered by an intendant. The title continues in use in Spain and in parts of Spanish America for particular government officials.
Тарих
15 ғасырдың басында-ақ француз патшалары патшалық және әкімшілік мәселелер туралы есеп беру үшін, сондай-ақ қажетті шараларды қабылдау үшін провинцияларға комиссарларын жіберді. Патшаның бұл өкілдері тілек білдірушілер, Мемлекеттік кеңесшілер және Парламент немесе Есеп палатасының мүшелерінен таңдалды. Олардың міндеті әрқашан нақты тапсырмаға арналған және шектеулі мерзімге созылған. Бұлармен қатар, әскерді, полицияны және қаржыны басқаруға жауапты комиссарлар да жіберілді; олар есепшілерді, жеткізушілерді, саудагерлерді және генералдарды қадағалап, соғыс кеңестеріне және әскери қылмыстар бойынша соттарға қатысты. Мұндай комиссарлар 1553 жылы Корсикада, 1592 жылы Буржеде, 1594 жылы Тройда және 1596 жылы Лиможда кездеседі. 1589 жылы Генрих IV таққа отырғанда, оның басты назарындағы мәселелердің бірі – провинциялық губернаторлардың артықшылықтарын азайту болды. Теория бойынша, олар «патшаның провинциядағы қатысуын» білдіргенімен, ерте заманауи кезеңдегі азаматтық соғыстар кезінде олардың өте қиын екендігін көрсетті; бұл лауазымдарды ұзақ жылдар бойы тек патшалықтағы ең жоғары дәрежелі ақсүйек отбасылары ғана атқарды. Провинциялардың интенданттары – «интендант» термині 1620 жылы Людовик XIII билік құрған кезде пайда болды – аймақтық бақылаудың тиімді құралы болды. Людовик XIII-нің министрі кардинал Ришелье тұсында, Франция 1635 жылы Отыз жылдық соғысқа қатысқаннан кейін интенданттар Францияда тұрақты институтқа айналды. Олар тек инспекторлар ғана емес, үкімет әкімшілері де болды. 1648 жылы Фронда кезінде Сент-Луи палатасының Парламенті интенданттарды таратуды талап етті; Мазарин мен Анна Австриясы бұл талаптарға, тек Испания немесе Империя шабуылдарынан қауіп төнген шекаралық провинциялар жағдайында ғана келісті. Фронда аяқталғаннан кейін интенданттар қайтадан қызметке орналастырылды. Людовик XIV (1643–1715) билікте болған кезде, 1677 және 1691 жылдар аралығында соғыс хатшысы болған Лувуа графы провинциялық интенданттардың өкілеттіктерін одан әрі кеңейтті. Олар Луидің француз әскерисін жетілдіруін қадағалады, соның ішінде еңбегі үшін жоғарылату жүйесін және төрт жылға шектелген, үйленбеген ерлерге ғана арналған әскерге қабылдау саясатын енгізді. 1680 жылдан кейін Францияда интенданттар тұрақты аймақта (немесе «генералитетте») тұрақты лауазымда болды; олардың ресми атаулары – интендант de justice, полиция және қаржы, корольдің (немесе Оның Ұлылықтарының) бұйрықтарын орындау үшін корольдіктің генералитеттері бойынша комиссарлар. Интендант лауазымы Француз революциясына дейін сақталды. Кейіннен бұл атау полк деңгейінде және одан жоғары деңгейдегі қаржылық аудитке жауапты әскери офицерлерге берілді. 2021 жылғы зерттеуде 1640 жылдан 1789 жылға дейінгі 430 интенданттың деректері пайдаланылды, нәтижесінде бұл лауазымды адамдардың жартысынан азы заңда белгіленген оқу жолынан өткені анықталды. Зерттеу бұл бюрократтардың бейтараптығы туралы сұрақтар тудырды, себебі отбасылық және некелік байланыстар тағайындамалардың факторы екені және тағайындама мерзімінің кең ауқымды вариациясы байқалды. Интендент испандық әкімшілік бірлікті басқарды, ол интенденция деп аталды, және оған бір немесе бірнеше провинция кіруі мүмкін. Интендентті тікелей патша тағайындайды және қазынаны, салық жинауды, сыбайлас жемқорлықты қадағалауға, сондай-ақ ауыл шаруашылығы мен жалпы экономикалық өсуді ынталандыруға жауапты болды. Барлық әкімшілік, діни және әскери мәселелерде өз пікірлерін білдіруге мүмкіндік беретін фискалдық билікке ие болған интенданттар Бурбон патшалары тарапынан басқа жергілікті шенеуніктерге (соңғы екі ғасырда олар лауазымды сатып алу немесе мұрагерлік арқылы иеленген) бақылау жасау үшін ойлап табылды. 18 ғасыр бойы Бурбондар Испанияда да, теңіз артында да интенданттардың өкілеттіктерін және міндеттерін тәжірибеге салды, сондықтан төменде испан интендантының жалпы сипаттамасы ғана берілген. Кез келген уақытта, кез келген аймақта интенданттың міндеттері сол интенданцияны орнатқан заңдарда нақтыланған. Испанияда алғашқы интенденция 1711 жылдан кейін, Испан мұрагерлік соғысы кезінде Францияның Людовик XIV өзінің жас немересі Филипп V-ке жаңа үкімет құруға көмектесу үшін жіберген Жан Оридің кеңесі бойынша құрылды. Алғашқы интенданттар (superintendentes generales del ejército) әскердің және Бурбондар бағындырған аумақтардың қаржысын қадағалады, ал соғыс аяқталғаннан кейін олар тұрақты болды (intendentes de ejército y provincia). 1724 жылдан кейін көптеген интенденциялар әскери сипатын жойды, тек генерал-капитандықтары бар аудандарда және Наваррада ғана сақталды. 1749 жылы әр провинцияда интенденция құрылды, сонымен қатар интендант астана қаласының коррегидоры лауазымын да атқарды. (Бұл лауазымдар 1766 жылы қайта бөлінді). Аудандық алькальделер мен коррегидорлар провинциялық интендант-коррегидорға бағынышты болды және провинцияны басқаруға және реформаларды жүзеге асыруға көмектесті. Жеті жылдық соғыстың нәтижесінде 1764 жылы Кубада интенденция құрылды. Куба интенданты әскердің және корольдік қазынаның қаржысын қадағалады. (1786 жылы Камагуэй мен Сантьяго-де-Кубада тек қазынаны қадағалайтын екі жаңа интенденция құрылды). Жаңа лауазыммен екі жылдық тәжірибеден кейін 1764 жылы Луизианада интенденция енгізілді. Сол жылы Визитадор Хосе де Гальвес Жаңа Испанияда (Мексика) интенденция құру жоспарын жасады. Біріншісі 1786 жылы Орталық Мексикада құрылды, одан кейін 1787 жылы Вера Cruz, Пуэбла, Мичоакан, Гвадалахара, Оахака, Гуанахуато, Сакатекас, Сан-Луис-Потоси, Дуранго, Сонора, ал 1789 жылы Юкатанның астанасы Мерида. Бұл әкімшілік өзгерістер Орталық (Мексика, Вера Cruz, Пуэбла, Мичоакан), Оңтүстік (Оахака, Мерида) және Солтүстік (Сакатекас, Гуанахуато, Сан-Луис-Потоси, Дуранго және Сонора) аймақтарының бұрынғы бөлінісін бекітті. 1776 жылы Гальвес, енді Индия министрі, 1776 жылы Венесуэланың барлығына интенденция (superintendencia) құрды, ал 1783 жылы Рио-де-ла-Платада бірнеше интенденция құрды. Теңіз артындағы интенданттардың көпшілігіне ескі коррегидорлар немесе алькальделерді алмастырған шенеуніктер (субделегадолар) көмектесті. Бастапқыда интенденциялар вице-король немесе губернатордан бөлек адамдар басқарды, бірақ ақырында көптеген жерлерде осы екі лауазымның арасында туындаған қақтығыстарға байланысты олар бір адамға берілді. Кито, Перу, Филиппин, Пуэрто-Рико (1784), Гватемала, Жаңа Испанияның көбі, Чили (1786) және Куэнка (1786) сияқты жерлерде одан да көп интенденциялар құрылды. Комунерос көтерілісі оларды Жаңа Гранадада орнатуға кедері келтірді.
Португалия және Португалия империясы
Португалияда тарихи тұрғыдан алғанда, "интендант" (португал тілінде intendente) атағы негізінен полиция қызметімен байланысты болған. 1760 жылдан 1832 жылға дейін Португалия Корольдігі полициясының басшысы "Сот және Корольдік полициясының бас интенданты" атағын алған. 1928 жылдан 1932 жылға дейін Португалия азаматтық полициясының басшысын белгілеу үшін "Қоғамдық қауіпсіздіктің бас интенданты" деген ұқсас атау қолданылды.
Португалия
Қазіргі уақытта интендант – қоғамдық қауіпсіздік полициясының офицерлік шені, шамамен подполковник әскери шенімен тең. Сол сияқты, полициядағы суб-интендант шені майор шенімен, ал полициядағы суперинтендант шені полковник шенімен сәйкес келеді. Интендант шенінің белгісі – лавр гүлшоғырының ішінде кесілген екі аттың қамшысы бейнеленген қою көк түсті эпаулет және екі PSP жұлдызынан тұрады. Әрбір PSP жұлдызы – ортасында "SP" әрпінің монограммасы бар алты қырлы күміс жұлдыз. Суб-интендант шенінің белгісі де осыған ұқсас, бірақ бір ғана PSP жұлдызы болады.
Испания
Қазіргі испан қарулы күштерінде "Интендант" атағы әскери-теңіз, құрлық әскері немесе әуе күштерінің жабдықтау қызметінің полковнигіне беріледі. Бұл атақ сондай-ақ кейбір әкімшілік салаларында, мысалы Каталон полициясында (Каталон тілінде Mossos d'Esquadra) немесе кейбір автономды аймақтарда (испан тілінде Comunidades Autónomas) қолданылады.
Аргентина
Аргентинада intendente (м.) немесе intendenta (ә.) қала әкімдерін – муниципалитеттердің (немесе Буэнос-Айрес провинциясындағы партидолардың) үкімет басшыларын білдіреді. Бұл мағына басқа елдердегі қолданыспен ешқандай байланысы жоқ. Аргентинадан басқа елдердегі испан тіліндегі БАҚ intendente-ні alcaldes деп атайды, бұл испан тіліндегі әкім деген сөздің ең көп қолданылатын түрі. Аргентина армиясында "Интенденция" – квартермейстер корпусының испанша атауы, ал оның мүшелері бейресми түрде "интенденттер" деп аталады. Кейбір ұйымдарда, мысалы, клубтарда, жабық аумақты қоғамдарда, ірі компанияларда және т.б. "интендант" – ортақ пайдаланудағы кеңістіктердің жалпы күтілуіне жауапты адамды білдіреді.
Чили
Чили әкімшілік тұрғысынан 16 облысқа бөлінеді. 1976 жылдан (кейбір аймақтарда 1974 жылдан) 2021 жылға дейін әр облысты президент тағайындаған интендант басқарды.
Куба
Кубада Республика Конституциясымен (2019) интендант халық билігінің муниципалдық жиналыстарына (әкімшілік кеңселерге) бағынысты Әкімшілік кеңестерге басшылық ету үшін енгізілді және оның функциялары қатаң атқарушы-әкімшілік болып табылады. Жергілікті биліктің жоғары органы – муниципалдық жиналыстың төрағасы (мэр) болғандықтан, халық билігінің делегаттарының (кеңесшілердің) көпшілігімен келісімнен кейін интендантты тағайындау және қызметтен босату оның құзырында.
Парагвай
Парагвай Республикасы әкімшілік тұрғыдан 17 департаментке (департамент) бөлінген, олардың әрқайсысын департаменттік губернатор (департаменттік губернатор) басқарады. Бұл департаменттер 261 ауданға (дистрикт) (сонымен қатар астаналық аудан) бөлінеді, ал аудандарды муниципалды интендант (муниципалды интендант) басқарады. Бұл интенданттар халық сайлауы арқылы сайланады және бес жылдық мерзімге қызмет етеді.
Уругвай
Уругвай әкімшілік тұрғысынан 19 департаментке (аумақ) бөлінеді. Әр департаменттің атқару билігі – intendencia (интендатура), оны intendente departamental (департаменттік интендант) басқарады. Интенданттар халық сайлауымен тағайындалады және бес жыл мерзімге қызмет етеді.
Жапония
Дайкан – тарихи Жапониядағы басқарушы немесе судья. Оның атқаратын лауазымы Дайканшо деп аталды. Дайкан инфрақұрылым, салық жинау және сот мәселелері сияқты мемлекеттік функциялардың бірқатар салаларын қадағалауға жауапты болды.
Шотландия
Шотландияда интендант – "қадағалаушы" немесе "күзетші" мағынасын беретін ескі атау. 1800 жылы құрылған Глазго қалалық полициясының бас офицері құжатта интендант деп аталған.
Америка Құрама Штаттары
Тарихының көп бөлігінде Оңтүстік Каролина штатының Чарльстон қаласының бас басшысы қала интенданты болды, бұл шамамен қала әкіміне ұқсас. Интендант атағы басқа да Жағалау аймағының қалаларында да қолданылған, онда кеңсе "қадағалаушылармен" жұмыс істеген, бұл жүйе колониялық үкімдегі ертерек шіркеулік басқарудан туындаған болуы мүмкін.
Басқа қолданыстар
Бұл атау бүгінде Еуропадағы көптеген театрлар мен опера үйлерінде кеңінен таралған, онда ол компанияның барлық жақтарын басқаратын басқарушы лауазымдағы адамға берілетін бас директорға тең атау. "Жұлдыздар жолы: Терең ғарыш 9" сериалында Интендант айна әлеміндегі лауазым болды. Айна әлеміндегі Кира Нерис Бейжордың Интенданты қызметін атқарды.