Кіріспе

Испанияның отарларындағы еңбек жүйесі

Энкоменда (eŋkoˈmjenda) – Испанияның жаулаушыларды христиан емес халықтардың еңбегімен сыйлаған еңбек жүйесі. Теория бойынша, еңбекшілер өздері еңбек еткен жаулаушылардан әскери қорғау мен білім беруді қоса, түрлі артықшылықтармен қамтамасыз етілуі керек еді. Энкоменда алғаш рет Испанияда христиандардың мавр территорияларын қайта басып алуынан кейін (христиандар бұл оқиғаны Реконкиста деп атады) құрылды және Америка мен Испан Шығыс Үндістанын отарлау кезінде одан да кеңінен қолданылды. Жаулап алынған халықтар испан монархының вассалдары саналды. Король белгілі бір адамға энкоменданы грант ретінде берді. XVI ғасырдың басындағы жаулау дәуірінде гранттар белгілі бір тайпалардың еңбегіне монополия болып есептелді және грант иеленушісі, энкомендеро, оны мәңгілікке иеленді; 1542 жылғы Жаңа заңдардан бастап энкоменда энкомендероның қайтысымен тоқтатылып, оның орнына репартемиенто (repartimiento) жүйесі енгізілді. Энкомендалар бастапқы ибериялық нысанынан «ұжымдық» құлдық нысанына айналды. Энкомендада испан королі белгілі бір ауылдық қауымнан белгілі бір сандағы адамдарды беруге рұхсат берді, бірақ қауымның қай адамдары еңбек етуі керектігін анықтамады. Жергілікті басшылар салықты және жұмыс күшін жинаумен жүктелді. Ал энкомендеролар энкоменданың жергілікті халқына католицизм мен испан тілін үйретуді, оларды соғысқан тайпалардан немесе қарақшылардан қорғауды, испандарға қарсы көтерілістерді басуды және инфрақұрылымды сақтауды міндетті етіп алды. Жергілікті халықтар металл, жүгері, бидай, шошқа еті және басқа да ауыл шаруашылығы өнімдері түрінде салық төледі. 1500 жылы Христофор Колумбты қызметтен шеттетуге байланысты испан королі оны Франсиско де Бобадильямен алмастырды. Бобадильядан кейін корольдік губернатор Фрай Николас де Овандо келді, ол ресми энкоменда жүйесін құрды. Көп жағдайда жергілікті тұрғындар ауыр еңбекке мәжбүр болды және қарсылық көрсеткен жағдайда, қатал жазаға және өлімге ұшырады. Алайда, Кастилия королевасы Изабелла I жергілікті халықты құлдыққа салуға тыйым салды және оларды «корольдің еркін вассалдары» деп жариялады. 1512 жылдан бастап Үнді заңдарының әртүрлі нұсқалары отарлаушылар мен жергілікті халық арасындағы қарым-қатынасты реттеуге тырысты. Жергілікті халық та, испандықтар да энкоменда жүйесі бойынша көмек алу үшін Корольтік соттарға (Real Audiencias) жүгінді. Энкомендалар көбінесе құлдардың географиялық орын ауыстыруымен және қауымдастықтар мен отбасылық байланыстардың үзілуімен сипатталды, бірақ Жаңа Испанияда энкоменда корольдің еркін вассалдарына қолданыстағы қауымдық иерархия арқылы басшылық етті, ал жергілікті халық отбасыларымен бірге өздерінің қоныстарында қалды.

Тарих

Энкоменда мен энкомендеро түсінігінің мәні испан тіліндегі "encomendar" етістігінде, яғни "сеніп тапсыруда" жатыр. Энкоменда реконкиста институтына негізделген, онда аделантадоларға жаулап алып, қайта қоныстандырған аймақтарда мұсылмандардан немесе басқа шаруалардан салық жинау құқығы берілді. Бұл маврларды жеңген әскерлер мен қаржы жұмысына қатысқандарды марапаттаудың бір жолы еді.

Энкомендорлар

Энкоменда жүйесінің алғашқы иегерлері, энкомендеролар деп аталатын, көбінесе табысты жаулауға қатысқандығы үшін еңбекке грант алған жаулаушылар болды. Кейіннен Жаңа Испанияда (Мексико) энкомиенда алғандардың кейбірі өзі жаулаушы емес, бірақ жеткілікті байланыстары болғандықтан гранттар алды. Роберт Химмерих и Валенсия отарлық Мексиканың алғашқы кезеңіндегі энкомендероларды зерттегенде, жаулаушыларды Эрнан Кортестің бастапқы экспедициясына қатысқандарға бөліп, оларды "алғашқы жаулаушылар" деп атады, ал кейінірек Нарваэс экспедициясының мүшелерін "жаулаушылар" деп атады. Екіншілері Кортестің жасағына қосылды. Химмерих Жаңа Испаниядағы белгісіз сандағы энкомендероларды, испандықтар ацтек империясын жаулап алғанға дейін Кариб аймағында тұрған адамдарды pobladores antiguos (ескі қоныс салушылар) деп белгіледі. Жаңа әлемде Король конкистадорларға испан билігіндегі жергілікті тұрғындардан еңбек пен салық алу құқығын берді. Колумб Испания аралына келгеннен және қоныстанғаннан кейін энкоменда жүйесін құрды, ол жергілікті тұрғындардан салық төлеуді немесе қатыгез жазаларды талап етті. Салықтар алтынмен төленуі керек еді. Бірақ сол кезде алтынның жетіспеушілігі болды. Моктезуманың екі қызы, Изабель Моктезума және оның кіші әпкесі Леонор Моктезума, Эрнан Кортестен мәңгілікке үлкен энкомиендалар алды. Леонор Моктезума екі испанмен тікелей үйленді және энкомиендаларын екінші күйеуінен болған қызына қалдырды. Жаулап алынғаннан кейін тағайындалған вассал Инка билеушілері де энкомиенда іздеді және оларға берілді. Энкоменда Испанияның колонизациядан кейінгі алғашқы онжылдықта Солтүстік, Орталық және Оңтүстік Американы бақылауын сақтау үшін маңызды болды. Бұл континентте құрылған алғашқы маңызды ұйымдық заң болды, оған соғыс, Еуразиядан келген аурулардың кең тараған эпидемиялары және одан туындаған алабөліктер әсер етті. Бастапқыда энкоменда жүйесі Кариб теңізіндегі алғашқы ауыл шаруашылық экономикасының қажеттіліктерін қанағаттандыру үшін ойластырылды. Кейін ол Перу және Жоғарғы Перудің кен өндіру экономикасына бейімделді. Энкоменда XVI ғасырдың басынан XVII ғасырға дейін сақталды. Филипп II 1594 жылдың 11 маусымында Филиппинде энкоменданы құру туралы заң қабылдады, онда ол жергілікті дворяндарға (принципалия) гранттар берді. Олар энкоменданы үлкен жерлерге иелік ету үшін пайдаланды, олардың көпшілігі (Макати сияқты) бүгінгі күнге дейін бай отбасыларға тиесілі.

Құру

1501 жылы Кастилияның Изабелла I Американың түпкі тұрғындарын Корольдікке бағынышты деп жариялады, осылайша оларды кастилиялықтар және испан кастилиялықтарымен заңды теңестірді. Бұл оларды құлдыққа салуды, ерекше жағдайларды қоспағанда, заңсыз деп есептеді. Сонымен қатар, енкомиендалар құруға жол берілді, себебі енкомиенда құқығы тек Корольдікке толық бағынышты азаматтарға ғана берілді. 1503 жылы Корольдік конкистадорлар мен шенеуніктерге Корольге қызметтері үшін сыйлық ретінде енкомиендаларды ресми түрде беруге бастады. Энкомиенда жүйесіне Корольдің жергілікті халықты шағын бекіністерге біріктіруі көмектесті, олар «редукциялар» деп аталды және жаңа қалалар мен елді мекендер құру мақсатында құрылды. Әр редукциядағы жергілікті басшы өз қауымдастығындағы жұмысшыларды есепке алуға жауапты болды. Энкомиенда жүйесі адамдарға жер бермеді, бірақ қоныс салушылардың жерге қол жеткізуіне жанама түрде көмектесті. Бастапқыда белгіленгендей, энкомендеро және оның мұрагерлері осы жеңілдіктерді мәңгілікке иеленуді күтті. Бірақ 1542 жылы «Жаңа заңдар» деп аталған Корольдіктің маңызды реформасынан кейін, энкомендеро отбасыларына жеңілдікті екі буынға ғана ұстауға рұқсат берілді. 1535 жылы испандықтар Перуді бағындырғаннан кейін, Король Перуде осы саясатты жүзеге асыруға тырысқанда, испандықтар Корольге қарсы көтеріліс шығарып, вице-король Бласко Нунес Веланы өлтірді. Мексикада вице-король Антонио де Мендоса жергілікті жағдайларды және осындай басқыншылардың көтерілісіне мүмкіндік тууы мүмкін екенін айта отырып, реформаны жүзеге асырудан бас тартты. Ол Корольге: «Мен Корольдік билігіне бағынамын, бірақ осы бұйрықты орындамаймын», - деді. Энкомиенда жүйесі 1720 жылы заңды түрде тоқтатылды, осы кезде Корольдік осы институтты жоюға тырысты. Содан кейін энкомендеролар енкомиенда жұмысшыларына олардың еңбегі үшін ақы төлеуге міндетті болды. Энкомиендалар өте сыбайлас және қатал болды. Санто-Домингоның солтүстігіндегі Ла-Консепсьон маңында Сантьяго аделантадосы 15 000 адамнан тұратын әскердің бүлік шығаруды жоспарлап отырғаны туралы естіді. Бұл туралы естіген аделантадо қатысқан касиктерді тұтқындап, көптерін дарға асты. Кейіннен Гуарионекс есімді басшы ауылды қиратты, ал шамамен 3090 сарбаз оның басшылығымен Сигуана халқын жеңді. Арал тұрғындары соғысқан тайпалардан испандықтардың қорғауын күткенмен, испан әскеріне қосылуға тырысты. Олар испандықтарға айналағы ортаны білмеушіліктеріне көмектесті. Белгілі болғандай, екі буыннан кейін енкомиенданы Корольдікке қайтару қағидасы жиі назардан тыс қалды, өйткені колонистер еңбек пен биліктен айырылғысы келмеді. «Кодекс Осуна» – отарлық дәуірдегі көптеген ацтек кодекстерінің (туған жерлік қолжазбалардың) бірі, онда жергілікті суреттер мен науатль тіліндегі алфавиттік мәтін бар, және бұл жергілікті халық жеке энкомендеролар мен Корольдікке қарасты жергілікті қоғамдастықтар арасындағы айырмашылықты жақсы білгенін көрсетеді.

Бастапқы даулар

Энкоменда жүйесі Испанияда және оның аумақтарында пайда болғаннан бастап-ақ дау тудырды. 1510 жылы Валенсуэла есімді энкомендеро, бейбіт келіссөздерге келіскен үнді басшыларын өлтірді. 1519-1533 жылдары таино кацикі Энрикильо испандарға қарсы көтерілді. 1538 жылы император Карл V таинолардың көтерілісінің ауырлығын түсініп, энкомендаларда еңбек ететін адамдарға қатысты заңдарды өзгертті. Лас Касастың пікірімен келісе отырып, таинолар мен аудиенция арасындағы бейбіт келісім төрт-бес жылдың ішінде бұзылды. Сондай-ақ, тәж Бургос заңдары (1512–13) және Жаңа Индия заңдары (1542) арқылы энкоменда жүйесінің теріс аспектілерін белсенді түрде қудалады. Испанияның дін қызметкері және бұрынғы энкомендеро болған Бартоломе де лас Касас, жергілікті халыққа жасалған зорлық-зомбылықты көргеннен кейін терең өзгеріске ұшырады. Ол өмірін энкоменда жүйесін жоюға арнады, өйткені ол оның Жаңа әлемнің жергілікті халқын жүйелі түрде құлдыққа салуға бағытталған деп ойлады. Лас Касас маңызды пікірталасқа қатысып, Жаңа заңдарды қабылдауға және энкоменда жүйесін тоқтатуға шақырып, үгіт жүргізді. Бургос заңдары мен Жаңа Индия заңдары отаршылдық қарсылықтарына байланысты сәтсіз аяқталды, шын мәнінде Жаңа заңдар Перу вице-корольдігінде кейінге шегерілді. Перудің бірінші вице-королі Бласко Нунес Вела энкоменданы бірте-бірте жоюды көздеген Жаңа заңдарды күшіне енгізуге тырысқанда, көптеген энкомендеролар оларға бағынуға дайын болмады және оған қарсы көтерілді.

1542 жылғы жаңа заңдар

Бұл жағдай туралы және институттың зәбірленуі туралы хабар Испанияға жеткенде, Америкадағы жүйені реттеу және біртіндеп жою мақсатында, сондай-ақ жергілікті халықты құлдыққа салуға тыйым салуды қайта бекіту үшін Жаңа заңдар қабылданды. 1542 жылы Жаңа заңдар қабылданған кезде, испандық тәж шетелдегі дәстүрлі заңдарды бақылау және олардың орындалуын қамтамасыз етудегі өзінің әлсіздігін мойындады, сондықтан жергілікті халыққа испандықтардың өзіне де берілмеген ерекше қорғау шараларын ұсынды, мысалы, қылмыс жасаған немесе соғыс кезінде оларды құлдыққа салуға тыйым салды. Бұл қосымша қорғау шаралары құлдыққа қатысты негіссіз талаптардың көбеюін болдырмауға бағытталған шара болды. Жаңа вице-король Бласко Нунес Веланың Перуға жолында испан империясының барлық айманында құлдықта ұсталған мыңдаған жергілікті халықты босатуы оның өліміне және енкомендеролар мен испандық тәж арасындағы қарулы қақтығысқа әкелді, бұл енкомендеролардың атқарылуымен аяқталды.

Түпкілікті жою

XVI ғасырда Испанияның басып алған жерлерінің көп бөлігінде энкомиенда құбылысы тек бірнеше онжылдыққа созылды. Дегенмен, Перу мен Жаңа Испанияда энкомиенда институты одан әлдеқайда ұзақ сақталды. Чилидің оңтүстігіндегі Чилоэ архипелагында энкомиенда 1712 жылы көтеріліске ұшырағандай зор зұлпылық көрсеткен, және ол 1782 жылы жойылды.

Қалталық

Энкомиенда жүйесі, XVI ғасырдың ортасынан бастап Испан Америкасының барлық аймақтарында патшалық басқарудағы репартимиенто жүйесімен ауыстырылды.

Өлім, ауру және геноцид

Рафаэль Лемкин (геноцид терминін жасаған автор) Испанияның Американың жергілікті халқына жасаған зұлмыларын мәдени және тіпті нағыз геноцид деп есептеді, соның ішінде энкоменда жүйесіндегі әрекеттерді де. Ол құлдықты "мәдени геноцидтің ең көрнекті түрі" деп сипаттап, "мәдениетті жоюдың, адамдарды әлеуметтендірудің ең тиімді және толыққанды жолы" екенін атап өтті. Экономика тарихшысы Тимоти Й. Йегер энкоменда дәстүрлі құлдықтан да қауіпті екенін айтты, себебі бір жұмысшының өмірі сол жерден тағы бір жұмысшымен ауыстырылуы мүмкін еді. Гавайи университетінің тарихшысы Дэвид Станнард энкоменданы "Орталық және Оңтүстік Америкадағы миллиондаған жергілікті халықтарды ерте және қиналысқа толы өлімге жеткізген" геноцидтік жүйе деп сипаттады. Йель университетінің геноцид зерттеулер бағдарламасы Испаньоладағы зұлмыларға қатысты осы пікірді қолдайды. Бағдарлама 1492-1514 жылдар аралығында Испаньоладағы тайно халқының санының азаюын геноцид мысалы ретінде келтіреді және жергілікті халықтың саны 100 000 мен 1 000 000 арасында болғаннан кейін 32 000-ға дейін төмендеді, яғни 68%-дан 96%-дан астамға азайды. Мысалы, антрополог Джейсон Хикельдің сөзіне сәйкес, аравак жұмысшыларының үштен бірі кен орындарындағы мәжбүрлі еңбек салдарынан алты ай сайын қайтыс болды.

Геноцид туралы айыптауларға күмәнмен қарайды

Энкомиендаға және испандықтардың Американы жаулап алуы мен қоныстандыруына байланысты геноцид айыптауларына деген күмәншілік көбінесе Нобель Дэвид Кук сияқты ғалымдардың пікірлерін қамтиды. Олар геноцид айыптауларын испандық қара аңызының жалғасы деп санайды. Американы жаулап алу және қара аңыз туралы жазған Кук: «Ескі және Жаңа әлемдердің қарым-қатынасынан кейін алғашқы ғасырда миллиондаған адамның қазасына кінәлі деп айтылған испандықтардың саны жеткіліксіз болды» десе, Испаньола аралының жергілікті халқының дерлік толық құрып кетуіне көбінесе шешек сияқты аурулар себеп болғанын айтады. Оның сөзінше, испандықтар осы ауруларды білмей тұрып Жаңа әлемге әкелген.