Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Монархтың өкілі
Representative of a monarch
Вице-король – территорияның монархының атынан және өкілі ретінде билік жүргізетін лауазымды тұлға. Бұл термин латын тіліндегі "vice" префиксінен шыққан, ол "орнына" деген мағынаны білдіреді, сондай-ақ англо-нормандық "roy" (ескі француз тілінде roi, roy) сөзінен, яғни "патша" деген мағынаны білдіреді. Бұл лауазым патша немесе монархтың атынан әрекет ететін адамды көрсетеді. Вице-король билейтін аумақ вице-корольдік деп аталуы мүмкін, бірақ бұл термин әрқашан қолданылмайды. Сын есімнің түрі – вице-корольдік, сирек – вице-корольдық. Вице-ханым термині кейде әйел вице-корольді өз құқығымен (suo jure) көрсету үшін қолданылады, бірақ вице-король гендерлік бейтарап термин ретінде де қолданылуы мүмкін. Вице-ханым көбінесе вице-корольдің әйеліне қатысты қолданылады. Дегенмен, губернатор Афонсо де Альбукерке (1509–1515) бұл лауазымды толық өкілеттік кеңсеге біріктірді, және ол оның қызмет мерзімінен кейін де солай болды. Лауазымдағы қалыпты мерзім әдетте үш жылды құрады, бірақ ықпалды вице-корольдер өкілеттігін ұзартуы мүмкін; 16 ғасырда Үндістанның отыз төрт губернаторының тек алтауының ғана мерзімі ұзақ болды. Португалдық Үндістанның губернаторларының тізімі (1505–1961)
A viceroy ('/v//aɪ//s//r//ɔɪ/) is an official who reigns over a polity in the name of and as the representative of the monarch of the territory. The term derives from the Latin prefix vice , meaning "in the place of" and the Anglo Norman roy (Old French roi, roy), meaning "king". This denotes the position as one who acts on behalf of a king or monarch. A viceroy's territory may be called a viceroyalty, though this term is not always applied. The adjective form is viceregal, less often viceroyal. The term vicereine is sometimes used to indicate a female viceroy suo jure, although viceroy can serve as a gender neutral term. Vicereine is more commonly used to indicate a viceroy's wife, known as the viceregal consort. However, Governor Afonso de Albuquerque (1509–1515) centralized the post into a plenipotentiary office, which it remained after his tenure. The typical duration in office was usually three years, although powerful viceroys might extend their tenure; of the thirty four governors of India in the 16th century, only six had longer mandates. List of governors of Portuguese India (1505–1961)
Португалия
Иберия одағының 1580 және 1640 жылдар аралығындағы кейбір кезеңдерінде, Испания королі, Португалия королі де болатын, Португалияны басқару үшін вице-корольдерді тағайындады. Корольдің Еуропа бойынша көптеген иеліктері болғандықтан, ол өкілеттіктерін түрлі вице-корольдерге жүктеді.
During some periods of the Iberian Union, between 1580 and 1640, the king of Spain, who was also king of Portugal, appointed viceroys to govern Portugal itself, as the king had multiple realms throughout Europe and delegated his powers to various viceroys.
Бразилия
1640 жылы Иберия одағының таратылуынан кейін, Бразилия губернаторлары, Португалияның жоғары ақсүйектерінің мүшелері вице-король атағын қолдана бастады. Бразилия 1763 жылы тұрақты вице-корольдікке айналды, осы жылы Бразилия мемлекетінің (Estado do Brasil) астанасы Сальвадор қаласынан Рио-де-Жанейроға көшірілді.
After the end of the Iberian Union in 1640, the governors of Brazil that were members of the Portuguese high nobility started to use the title of Viceroy. Brazil became a permanent Viceroyalty in 1763, when the capital of the State of Brazil (Estado do Brasil) was transferred from Salvador to Rio de Janeiro.
Үндістан
1858 жылғы Үндістан үкіметі туралы заң қабылданғаннан кейін, Үндістанды басқаруды Шығыс Үндістан компаниясынан Британдық тәжге беруімен, тәжді білдіретін генерал-губернатор вице-король ретінде танылды. Вице-король атағы, күнделікті сөзде жиі қолданылса да, заңдық күші болмады және Парламент оны ешқашан қолданған жоқ. 1858 жылғы жариянамада тәждің Үндістан үкіметін қабылдауы туралы хабарланғанда Лорд Кэннинг «бірінші вице-король және генерал-губернатор» деп аталды, бірақ оның ізбасарларын тағайындаған жарлықтардың ешқайсысы оларды вице-корольдер деп атамады. Бұл атау, негізінен тәждің өкілінің мемлекеттік және әлеуметтік функцияларымен байланысты рәсімдік атау болды және ол жиі түрлі дәрежелерді анықтауға және ресми хабарламаларда қолданылды. Генерал-губернатор тәждің жалғыз өкілі болып қала берді, ал Үндістан үкіметі Кеңестегі генерал-губернаторға жүктелді. Вице-корольдер тікелей Лондондағы Үндістан хатшысына есеп берді және Үндістан кеңесімен ақылдасты. Олар өздерінің билігін жүзеге асыруда көп кедергіге ұшырамады және Виктория және Эдуард дәуірлерінде жер бетіндегі ең қуатты адамдардың қатарында болды, олар Үнді армиясының үлкен әскери күштерімен бүкіл субконтинентті басқарды. 1919 жылғы Үндістан үкіметі туралы заңның шарттары бойынша вице-корольдер өздерінің өкілеттігінің кейбір шектеулі аспектілерін Орталық заң шығару жиналысымен бөлісті, бұл Үндістанның өзін-өзі басқаруын орнатудағы алғашқы қадамдардың бірі болды. 1935 жылғы Үндістан үкіметі туралы заң бұл процесті жеделдетті және ақырында 1947 жылы Үндістан мен Пәкістанның доминион ретінде тәуелсіздік алуына әкелді. Екі ел де Ұлыбританиямен толық байланысын үзді және республикаларға айналды – Үндістан 1950 жылы зайырлы республика, ал Пәкістан 1956 жылы ислам республикасы болды. Үндістанның бас қолбасшысымен қатар вице-король Үндістандағы британдықтардың көпшілік бейнесі болды, көптеген рәсімдік шаралармен қатар саяси мәселелермен де айналысты. Ұлыбритания мен Ирландияның Біріккен Корольдігінің патшалары мен патшайымдары болған Үндістан императорлары мен императорларының өкілі ретінде вице-король Британдық Үндістанның екі маңызды орденінің бас шебері болды: Үндістан жұлдызы ордені және Үнді империясы ордені. Осы лауазымның тарихында Үндістанның генерал-губернаторлары екі қалада орналасты: 1911 жылға дейін Калькуттада, содан кейін Нью-Делиде. Сонымен қатар, Калькутта Үндістанның астанасы болған кезде вице-корольдер жаз айларын Симлада өткізді. Вице-корольдердің екі тарихи резиденциясы бүгінге дейін сақталған: Нью-Делидегі Вице-король үйі және Калькуттадағы Үкімет үйі. Олар қазір Үндістан президенті мен Батыс Бенгалия губернаторының ресми резиденциялары ретінде пайдаланылады. Генерал-губернаторлардың портреттері әлі де Президент сарайының бірінші қабатындағы бір бөлмеде ілінген, бұл вице-корольдер мен Британдық Радждың соңғы іздерінің бірі. Үндістанның көрнекті генерал-губернаторларының қатарында Уоррен Гастингс, Лорд Корнуоллис, Лорд Керзон, Минто графы, Лорд Челмсфорд және Лорд Маунтбеттен бар. Лорд Маунтбеттен Үндістанның соңғы вице-королі болды, бірақ Үндістан доминионының бірінші генерал-губернаторы болып қызметін жалғастырды.
Following adoption of the Government of India Act 1858, which transferred control of India from the East India Company to the British Crown, the Governor General as representing the Crown became known as the Viceroy. The designation Viceroy, although it was most frequently used in ordinary parlance, had no statutory authority, and was never employed by Parliament. Although the Proclamation of 1858 announcing the assumption of the government of India by the Crown referred to Lord Canning as "first viceroy and governor general", none of the warrants appointing his successors referred to them as viceroys, and the title, which was frequently used in warrants dealing with precedence and in public notifications, was basically one of ceremony used in connection with the state and social functions of the sovereign's representative. The governor general continued to be the sole representative of the Crown, and the government of India continued to be vested in the Governor General in Council. The viceroys reported directly to the secretary of state for India in London and were advised by the Council of India. They were largely unencumbered in the exercise of their authority and were among the most powerful men on earth in the Victorian and Edwardian eras, ruling over an entire subcontinent with a large military force at their disposal in the form of the Indian Army. Under the terms of the Government of India Act 1919, viceroys shared some limited aspects of their authority with the Central Legislative Assembly, one of the first steps in the establishment of Indian home rule. This process was accelerated by the Government of India Act 1935 and ultimately led to the independence of India and Pakistan as dominions in 1947. Both countries finally severed complete ties with Britain when they became republics – India as a secular republic in 1950 and Pakistan as an Islamic republic in 1956. Alongside the Commander in Chief, India, the viceroy was the public face of the British presence in India, attending to many ceremonial functions as well as political affairs. As the representative of the emperors and empress of India, who were also the kings and queens of the United Kingdom of Great Britain and Ireland, the viceroy served as the grand master of the two principal orders of chivalry of British India: the Order of the Star of India and the Order of the Indian Empire. During the office's history, the governors general of India were based in two cities: Calcutta until 1911 and New Delhi afterwards. Additionally, whilst Calcutta was the capital of India, the viceroys spent the summer months at Simla. The two historic residences of the viceroys still stand: the Viceroy's House in New Delhi and Government House in Kolkata. They are used today as the official residences of the president of India and the governor of West Bengal, respectively. The portraits of the governors general still hang in a room on the ground floor of the Presidential Palace, one of the last vestiges of both the viceroys and the British Raj. Notable governors general of India include Warren Hastings, Lord Cornwallis, Lord Curzon, The Earl of Minto, Lord Chelmsford, and Lord Mountbatten. Lord Mountbatten served as the last Viceroy of India, but continued on as the first governor general of the Dominion of India.
Ирландия
Ирландияның лорд-лейтенанттары 1700 жылдан кейін 1922 жылға дейін, тіпті Ирландия Корольдігі 1801 жылы Ұлыбритания және Ирландия Біріккен Корольдігіне біріккеніне қарамастан, көбінесе вице-король деп аталды.
The lords lieutenant of Ireland were often referred to as viceroy after 1700 until 1922, even though the Kingdom of Ireland had been merged in 1801 into the United Kingdom of Great Britain and Ireland.
Қауымдастық мемлекеттері
Термин кейде Ұлттар Достастығының елдеріндегі генерал-губернаторларға қолданылады, мысалы, Гоф Уитлэм 1973 жылы Австралия Өкілдер палатасына: "Генерал-губернатор – Австралия Королевасының вице-королі" деді. Австралия заңы 1986 жылғы да Австралиядағы барлық корольдік биліктер, генерал-губернатор мен губернаторларды тағайындаудан басқа, вице-корольдік өкілдер арқылы жүзеге асырылады деп көрсетеді. "Вице-король" сөзі сирек қолданылады, бірақ "вице-корольдік" сөйлемшесі стандартты қолданыста.
The term has occasionally been applied to the governors general of the Commonwealth realms, for example Gough Whitlam in 1973 told the Australian House of Representatives: "The Governor General is the viceroy of the Queen of Australia". The Australia Act 1986 also provide that all royal powers in Australia, except the actual appointment of the governor general and the governors, are exercisable by the viceregal representatives. The noun viceroy is rarely used, but the adjective viceregal is standard usage.
Италия отарлары
Итальян тілінде viceré: Итальян Шығыс Африкасының "федерациясындағы" ең жоғары отаршылдық өкілдер (әрқайсысы губернатордың басшылығымен алты провинция; Эфиопия, Эритрея және Сомалиленд бірге) 1936 жылдың 5 мамырынан бастап, итальяндық әскерлер Эфиопия империясын (қазіргі Эфиопияны) басып алғаннан кейін, жоғары комиссар емес, вице-король және генерал-губернатор аталды. Бұл 1941 жылдың 27 қарашасына дейін, соңғы итальяндық әкімші одақтастарға тәуелді болғанға дейін сақталды. 1939 жылдың 7 сәуірінде Италия Албания Корольдігіне (қазіргі Албанияға) шабуыл жасады. Италияның Виктор Эммануэль III-нің Албаниядағы вице-королі ретінде маркиз Франческо Якомони ди Сан-Савино, ал одан кейін генерал Альберто Париани қызмет етті.
In Italian viceré: The highest colonial representatives in the "federation" of Italian East Africa (six provinces, each under a governor; together Ethiopia, Eritrea and Somaliland) were no longer styled high commissioner, but viceroy and governor general from 5 May 1936, when Italian forces occupied the Ethiopian Empire (today Ethiopia), until 27 November 1941, when the last Italian administrator surrendered to the Allies. On 7 April 1939, Italy invaded the Albanian Kingdom (today Albania). As viceré of Albania of Victor Emmanuel III of Italy were the Marchese Francesco Jacomoni di San Savino and after his departure General Alberto Pariani.
Боснияға тыйым салу
Бан Борич 1154 жылға дейін Венгрияның Геза II тағайындаған Боснияның алғашқы билеушісі және вице-королі болды. Оның бірнеше маңызды шайқастардағы әскери іс-қимылдары жазылған. Ол сондай-ақ тамплиерлер орденімен байланыс күйінде болды және Босния мен Славонияда оларға жерлер сыйлады. Оның туған інісі Доминик тамплиерлер орденінің мүшесі болған. Босния саясатындағы кең өкілеттері мен шешуші вето құқығына байланысты, Босния және Герцеговинаның жоғары өкілінің лауазымы вице-корольдікпен салыстырылады.
Ban Borić was the first ruler and viceroy of Bosnia, appointed by Géza II of Hungary by 1154. His war affairs are documented as he fought several notable battles. He also maintained ties with knights Templar and donated lands in Bosnia and Slavonia to their order. His own biological brother Dominic was on record as a Knight Templar. Due to his vast powers over Bosnian politics and essential veto powers, the modern day position of the high representative for Bosnia and Herzegovina has been compared to that of a viceroy.
Хорватияға тыйым салу
Хорватия Корольдігінің ерте ортағасырлық кезеңінен бастап, вице-король лауазымын Хорватия баны иеленді, ол хорват жерлерінде корольдің өкілі және хорват әскерінің бас қолбасшысы болды. 18-шы ғасырда хорват бандары Хорватиядағы басты мемлекеттік лауазым иелеріне айналды. Олар Бан Үкіметінің төрағасы болып табылды, тиімді түрде Хорватияның алғашқы премьер-министрлері еді. Соңғы бан 1941 жылға дейін және Екінші дүниежүзілік соғыста Югославияның құлауына дейін қызмет етті.
From the earliest medieval period in the Kingdom of Croatia, the position of viceroy was held by Ban of Croatia who acted as king's representative in Croatian lands and supreme commander of Croatian army. In the 18th century, Croatian bans eventually become chief government officials in Croatia. They were at the head of Ban's Government, effectively the first prime ministers of Croatia. The last ban held his position until 1941 and the collapse of Yugoslavia in World War II.
Ежелгі ата-бабалары
Экзарх деп аталатын осыған ұқсас лауазым Византия немесе Шығыс Рим империясында алтыншы ғасырдың соңында императорлық астана Константинополден тым алыс орналасқан маңызды аймақтардың әкімдері үшін тұрақты нұсқаулар мен күшейту алу мақсатында құрылды. Бұл провинциялардың таңдалған губернаторлары монархтың орнына әрекет етуге (содан "сырт", "арх" - "билеуші") басқа губернаторларға қарағанда көбірек дискреция мен автономиямен уәкілеттік алды. Бұл Рим империясының орталықтандырылған дәстүрлерінен айтарлықтай ерекшелік болды және вице-корольдік принципінің ерте мысалы еді.
An equivalent office, called the Exarch, was created in the Byzantine or Eastern Roman Empire towards the end of the sixth century for governors of important areas too far from the imperial capital of Constantinople to receive regular instruction or reinforcement. The chosen governors of these provinces were empowered to act in place of the monarch (hence ex "outside", arch "ruler") with more discretion and autonomy than was granted other categories of governor. This was an extraordinary break from the centralized traditions of the Roman Empire and was an early example of the principle of viceroyalty.
Батыс емес әріптестері
Көптеген князьдік және әкімшілік атаулар сияқты, вице-король атағы көбінесе батыс емес мәдениеттердегі шамамен соған ұқсас атаулар мен лауазымдарды көрсету үшін, көбінесе бейресми түрде қолданылады.
As with many princely and administrative titles, viceroy is often used, generally unofficially, to render somewhat equivalent titles and offices in non western cultures.
Африка
Африка құрлығындағы мәдениеттерде вице-корольдің рөлі қатаң әкімшілік лауазым емес, тұқым қуалайтын ақсүйек лауазымына айналды. Мысалы, Араб-берберлік солтүстікте Халифа атағын көбінесе билік құқығын басқа біреуден алатын адамдар қолданады, бұл вице-корольдің орнына ұқсас. Басқа жерлерде Оңтүстік Африканың зулу ұлтының бас патшасы сияқты жоғары бастықтың билігіндегі бағынышты инкозилер немесе Батыс Африканың Йорубаландтағы биліктегі обалардың иелігіндегі бағынышты баалдар қазіргі Оңтүстік Африка және Нигерияда өздерінің тікелей бақылауындағы аумақтардағы сәйкес басшыларының дәстүрлі өкілдері ретінде заңмен мойындалған лауазымдарды сақтап отыр.
In cultures all over the continent of Africa, the role of viceroy has been subsumed into a hereditary noble as opposed to strictly administrative position. In the Arabo Berber north, for example, the title of Khalifa is often used by individuals who derive their authority to rule from someone else in much the same way as a viceroy would. Elsewhere, subordinate inkosis under the rule of a paramount chief like the King of the Zulu Nation of Southern Africa or subordinate baales in the realms of the reigning obas of West African Yorubaland continue to occupy statutorily recognized positions in the contemporary countries of South Africa and Nigeria as the customary representatives of their respective principals in the various areas that are under their immediate control.
Маурья империясы
Маурья империясындағы вице-патша Упараджа (сөздік мағынасы – орынбасар король) деп аталған.
The viceroy in the Maurya Empire was called Uparaja (lit. vice king).
Моғол империясы
Моғол империясының әкімшілік жүйесі астанадан тағайындалған ресми губернаторлар мен жергілікті лауазым иелерінен (заминдарлардан) тұрды. Субахдарлар – олардың бірі, провинцияларды (субахтарды) астанадан тағайындалу арқылы басқарған вице-корольдермен салыстыруға болады. Мансабдарлар провинциялық басқаруға тағайындалған әскери губернаторлар болды, бірақ олар азаматтық емес, әскери басқару үшін тағайындалды.
The Mughal Empire had a system of administration which involved both official governors appointed from the capital, and local officials (zamindars). Subahdars were the former, and can be seen as equivalents of viceroys, governing the provinces (subahs) by appointment from the capital. Mansabdars were military governors who were also appointed to provincial government, but they were appointed for military rather than civilian government.
Осман империясы
Мысырдың кедиві, әсіресе Мұхаммед Әли пашаның (1805–1848) билігі тұсында. Бұл офицер Мысырда дерлік дербес режим орнатты, ол ресми түрде Осман билігінде болды. Мехмет Әли / Мұхаммед Әли тәуелсіздігін көрсету үшін түрлі символдар қолданғанымен, өзін тәуелсіз деп жарияламады. Вице-король атағын қабылдау – сұлтан билігіне тікелей қарсы шықпай, оның құзырына бағынудың тағы бір жолы еді. Мұхаммед Әли пашаның немересі Исмаил паша кейіннен кедив атағын алды, ол вице-корольдікке шамалас болды. Шариф (Мекке шарифтігі сияқты) немесе Хан (Қырым хандығы немесе Қазан хандығы сияқты) сияқты басқа атақтар Осман империясының вассал мемлекеттерінің мұрагерлік билеушілерін білдірді, олар халифа және Ұлы хан титулдарымен қатар болды. Паша, бейлербей, бей және аға сияқты атақтар, кемінде, формальды түрде Жоғары Порта тағайындаған лауазым иелерін көрсетеді, мұрагерлік емес. Пашалар мен бейлербейлер вилаяттар деп аталатын провинцияларды басқаруға тағайындалды, 1867 жылы вилаят заңы қабылданғанға дейін вилаят жүйесі тоқтатылып, орталықтан басқарылатын вилаяттармен алмастырылды. Румелия вилаятінің бейлербегі Император кеңесінде орын алатын жалғыз провинциялық губернатор болды, бірақ тек оның құзыретіне кіретін мәселелерде ғана.
The Khedive of Egypt, especially during the reign of Muhammad Ali Pasha (1805–1848). This officer established an almost autonomous regime in Egypt, which officially still was under Ottoman rule. Although Mehemet Ali/Muhammad Ali used different symbols to mark his independence from the Sublime Porte, he never openly declared himself independent. Adopting the title of viceroy was yet another way to walk the thin line between challenging the Sultan's power explicitly and respecting his jurisdiction. Muhammad Ali Pasha's grandson, Ismail Pasha, subsequently received the title of Khedive which was almost an equivalent to viceroy. Other titles, such as Sharif (as in the Sharifate of Mecca), or Khan (as in the Crimean Khanate or the Khanate of Kazan), denoted hereditary rulers of Ottoman vassal states, under the Sultan's titles of Caliph and Great Khan, respectively. Titles such as pasha, beylerbey, bey, and agha denote officials who were, at least nominally, appointed to their positions by the Sublime Porte rather than hereditary privilege. Pashas and beylerbeys were appointed to govern provinces called eyalets, until the promulgation of the Vilayet Law in 1867 ended the eyalet system, replacing it with more centrally controlled vilayets. the beylerbey of the Rumelia Eyalet was the only provincial governor entitled to a seat in the Imperial Council, but only when a matter fell within his jurisdiction.
Вьетнам империясы
Tổng Trấn (барлық әскери провинциялардың губернаторы) лауазымы Вьетнам Нгуен әулетінің алғашқы кезеңіндегі саяси лауазым болды (1802–1830). 1802 жылдан бастап, император Джа Лонгтың тұсында, екі Tổng Trấn Вьетнамның солтүстік бөлігін – Ханойда әкімшілік орталығы орналасқан Bắc thành-ты және оңтүстік бөлігін – Gia Định-та әкімшілік орталығы орналасқан Gia Định thành-ты басқарды. Ал Нгуен императорлары тек орталық аймақ – Kinh Kỳ-ны, астанасы Phú Xuân қаласынан басқарды. Tổng Trấn кейде ағылшын тілінде вице-король деп аударылады. 1830 жылы император Мин Мынг Вьетнамның барлық аймағында императорлық билікті күшейту мақсатымен бұл лауазымды жойды.
The post of Tổng Trấn (governor of all military provinces) was a political post in the early period of the Vietnamese Nguyễn dynasty (1802–1830). From 1802, under the reign of emperor Gia Long, there were two Tổng Trấn who administered Vietnam's northern part named Bắc thành with administrative center in Hanoi and the southern part Gia Định thành with administrative center in Gia Định, while Nguyen emperors ruled only the central region Kinh Kỳ from capital Phú Xuân. Tổng Trấn is sometimes translated to English as viceroy. In 1830, emperor Minh Mạng abolished the post in order to increase the imperial direct ruling power in all over Vietnam.
Қытай империялары
Хан, Мин және Цин дәуірлерінде түрлі провинцияларды (мысалы, Лянгуан = Гуандун және Гуанси, Хугуан = Хубэй және Хунань) бақылайтын вице-корольдер лауазымы болған.
During the Han, Ming and Qing dynasties, there existed positions of viceroys having control over various provinces (e. g., Liangguang = Guangdong and Guangxi, Huguang = Hubei and Hunan).
Сиам
1885 жылға дейін Сиамда тақ мұрагері немесе болашақ тақ мұрагері (тай: กรมพระราชวังบวรสถานมงคล) деген атақ қолданылған. Бұл атақ жойылды және оның орнына Сиамның тәждік ханзадасы атағы берілді.
In Siam before 1885, the title was used for the heir apparent or heir presumptive (Thai: กรมพระราชวังบวรสถานมงคล) The title was abolished and replaced with that of the Crown Prince of Siam.