Кіріспе

Америкадағы жергілікті халықтарды қанау мен зорлық-зомбылықтан қорғау туралы заңдар. "Жаңа заңдар" (испан тілінде: Leyes Nuevas), сондай-ақ "Үндістерді жақсы ұстау және сақтау жөніндегі Үндістанның жаңа заңдары" деп белгілі, 1542 жылдың 20 қарашасында Киелі Рим императоры (Испания королі Карл I) Карл V шығарды және Американы испан отарлауына қатысты. Доминикан монахы Бартоломе де Лас Касас сияқты адамдардың айыптаулары мен реформа талаптарынан кейін, бұл заңдардың мақсаты Американың жергілікті халықтарын энкомендеролардың қанауы мен зорлық-зомбылығынан қорғау болды, олардың жергілікті тұрғындарға билік ету құқығын шектеу арқылы. Перудің алғашқы вице-королі Бласко Нунес Вела "Жаңа заңдарды" іске қосты. Оған энкомендеролардың көтерілісі қарсы шықты, және 1546 жылы Гонсало Писарро бастаған жер иелерінің тобы оны өлтірді. Писарро испандықтар тапқан инка үлгісінде салынған саяси құрылымды сақтап қалуды қалады. "Жаңа заңдар" отаршылардың қарсылығына байланысты толыққанды сәтті болмаса да, жартылай құлдыққа түскен мыңдаған жергілікті жұмысшыны босатуға мүмкіндік берді.

Шығу тегі

Жаңа заңдар Арагон королі Фердинанд II 1512 жылғы 27 желтоқсанда шығарған, онжылдықтар бойы қолданылып келген, тиімсіз деп саналған Лейс де Бургос (Бургос заңдары) реформасының нәтижесі болды. Бұл заңдар испандықтар мен жаңадан бағындырылған Жаңа әлемдегі жергілікті халықтар арасындағы қарым-қатынасты реттеуге бағытталған алғашқы заңдар еді. Олар Жаңа әлемдегі алғашқы гуманитарлық заңдар саналады. Күшті отаршылардың қарсылығына байланысты олар толыққанды жүзеге асырылмады. Кейбір энкомендеролар заңдармен белгіленген шектеулердің өз мүдделеріне зиян келтіретінін айтып қарсылық білдірсе, ал басқалары заңдар мәжбүрлі еңбек жүйесін заңдастырады деп ойлады. Король Карл I билік еткен кезде реформаторлардың ықпалы артты. Бартоломе де лас Касас және Франсиско де Витория сияқты испан миссионерлері қатаң ережелерді жақтады. Олардың мақсаты – индейлерді мәжбүрлі еңбек пен мүліктің тартылуынан қорғау және олардың мәдениетін сақтау болды. Кейбір пікір таластар бағындыру мен отарлаудың заңдылығын күдік тудырды. Соңында реформаторлар король мен оның сарайын Жаңа заңдар деп аталған реформаларды қабылдауға ықпал етті.

Негізгі тұстары

Губернаторлар америкалықтардың әл-ауқатын күтіп, оларды (заң бойынша үндістер деп аталады) сақтауға міндетті болды. Оларды болашақта құл етуге ешқандай себеп болмауы керек, соғыс арқылы да, көтеріліс арқылы да, көмек сұрау арқылы да, ешқандай себеппен де, ешқандай жолмен де. Қазір құлдықта отырған америкалықтар, егер иесі (Испанияда, яғни сол жаққа қайта оралу арқылы) мұндай жағдайдың толық заңдылығын дәлелдемесе, дереу босатылуы тиіс. Американың түпкі тұрғындарын олардың еркіне қарсы немесе лайықты төлемсіз жұмысқа салудың "жаман әдетіне" дереу тоқтау салынуы керек. Оларды алыс аймақтарға алып барып, інжу-маржан аулауға жібермеу керек. Тек вице-король ғана америкалықтарға енкомиендалар орнатуға құқылы болды. Энкомиенда орнатуға тыйым салу барлық діни ордендерді, ауруханаларды, қауымдастықтарды және мемлекеттік қызметкерлерді қамтыды. Алғашқы жаулап алушыларға (феодалдық иелік сияқты) берілген "үлестіру" (адамдар мен жерлер) олардың қайтысынан кейін дереу тоқтатылуы керек, ал жер мен жергілікті халық Коронаның қарауына өтуі керек.

Әсерлер

1542 жылы патша жаңа заңдарды жариялады. Энкомиенданы және үндістерге қатысты қарым-қатынасты реттеумен қатар, олар теңізартқы отарлық басқаруды қайта ұйымдастырды. Колонияда Таж билігінің қосымша деңгейін құру мақсатында Гватемала Корольдігі секілді бірнеше генерал-капитандықтар құрылды.

Перудегі қарсылық

Жаңа заңдар қабылданған кезде, Перуде енкомендасы бар әрбір еуропалық адам Франсиско Писарро мен Диего де Алмагроның азаматтық көтерілісіне қатысқандығы үшін кінәлі деп табылса, оның еңбек құқығы тәркіленеді екенін білді. Осының салдарынан, жеңілдік алған испан отарлаушылары Жаңа заңдарды іске асыруға қатысты алаңдады. Перуде Гонсало Писарро енкоменда иелерінің наразылық көтерілісіне жетекшілік етті, олар үнді халқының жерлері мен еңбегін бақылау үшін "өз құқықтарын күшпен қорғауға" қаруланды. Перу Жоғарғы соты Пизарроны оның әскері Боливиядан Лимаға жеткеннен кейін үкіметті басқаруға шақырды. Пизарро Лима мен Китоны (қазіргі Эквадор) басып алды. Жарлықтарды күштеңдіруге тырысқан вице-король Бласко Нунес Вела құлатылды. 1546 жылы Пизарро және оның әскері Нунес Веланы өлтірді. Пизарроның билігі Перуден солтүстікке қарай Панамаға дейін жетті. Карл I және сарай қатты алаңдады, енкомиенда жүйесін дереу жою колонияларға экономикалық қиындықтар әкеледі деп сенді. Көтеріліспен күресу үшін Карл I колонияға Педро де ла Гасканы жіберді; ол епископ және дипломат болғандықтан, әскерге басшылық етпеді, бірақ Пизарро мен оның жақтастарымен келісімге келу үшін толық өкілеттік алды. Алайда Пизарро Перуді корольден тәуелсіз деп жариялады. Ла Гаска Жаңа заңдарды уақытша тоқтатты. Кейін Пизарро тұтқындалып, "корольге сатқындық жасады" деген айыппен өлім жазасына кесілді.

Сәйкестік деңгейі

Жаңа Испанияда (қазіргі Мексика) энкомендеролардың бастапқы реакциясы мойынсұнбау болғанымен, олар Перудегідей көтеріліс ұйымдастырмады. Жаңа Испанияның бірінші вице-королі Антонио де Мендоса энкомендероларға ең ұнамайтын Жаңа заңдардың бөліктерін күштеуден сақтанды. Уақыт өте келе, энкомендеролар заңдардың көп бөлігіне бағынды. Олардың көпшілігі индейлердің көтерілісіне қарсы ат пен қару-жарақ ұстап, испан елді мекенінде тұрып жатқан. Олар индейлерге қызмет ету үшін дін қызметкерлерін жалдады, олардың еңбегіне рұқсат етілген болатын. Энкомендаларды мәңгілікке иеленуге рұқсат берілмегенімен, олар мүлікті және еңбекті бір рет мұраға қалдыруға құқылы болды. Олар индейлерге көбінесе өнім түрінде салық төлеп, міндеттемелерін орындауға мүмкіндік берді. Дегенмен, эпидемиялық аурулар салдарынан индей халқының күрт азаюы энкомендеролардың экономикалық шығындарына алып келді.

Мұра

1545 жылы патшалық Жаңа заңдардағы мұрагерлік шектеуін жойды. Энкомендеролардың билігін арттыру арқылы энкоменда жүйесі нығайтылды. Жаңа заңдар толыққанды сәтті болмаса да, мыңдаған жергілікті халық еңбеккерлерін мәжбүрлі еңбектен босатуға мүмкіндік берді. Жаңа заңдардың көптеген қағидалары кейіннен Үнді заңдарының жалпы жинағына қосылды. Кейбір жағдайларда олар жаңа заңдармен алмастырылды. 1552 жылы Жаңа заңдардың жұмсақ нұсқасы жарияланды.