Испан империясының ірі жер иеліктері: Асьенда тарихы

Кіріспе

Гасиенда (асиенда) – Испанияда және бұрынғы Испания империясында римдік латифундияға ұқсас иемдік (немесе финка). Андалусияда пайда болған гасиендалар әртүрлі плантациялар (жануарлар немесе жеміс бақшаларын қамти алатын), кеніштер немесе фабрикалар болып келген, ал көптеген гасиендалар осы қызметтерді біріктірген. Бұл сөз испан тіліндегі hacer (жасау, латын тіліндегі facere сөзінен) және haciendo (жасап жатқан) сөздерінен шыққан, бұл өнімді бизнес кәсіпорындарын білдіреді. Гасиенда термині нақты емес, бірақ көбінесе айтарлықтай үлкен жер иеліктерін білдіреді, ал кішірек иеліктер эстансия немесе ранчо деп аталған. Барлық отарлық гасиендалар дерлік тек испандықтар мен креолдарға, немесе сирек, аралас нәсілді адамдарға тиесілі болған. Аргентинада эстансия термині Мексикада гасиенда деп аталатын үлкен иеліктер үшін қолданылады. Соңғы онжылдықтарда бұл термин Америка Құрама Штаттарында дәстүрлі иелік үйлерімен байланысты архитектуралық стиль үшін де қолданылады. Аргентина, Боливия, Чили, Колумбия, Гватемала, Сальвадор, Мексика, Жаңа Гранада және Перудегі гасиенда жүйесі – ірі жер иеліктерінің экономикалық жүйесі болды. Филиппин мен Пуэрто-Рикода да осындай жүйе кішкентай көлемде болған. Пуэрто-Рикода гасиендалар эстансиялардан үлкен болды; көбінесе қант қамысы, кофе немесе мақта өсірілді және олардың өнімдері шетелге экспортталды.

Шығуы мен өсімі

Хасиендалар Испаниядағы Андалусияны қайта жеңу кезінде пайда болды. Басқарылған жерлерді кенеттен иелену патшаларға абыройы мен жалдамалы әскерлеріне, сондай-ақ әскери қызметтері үшін сыйлық ретінде діни әскери ордендерге кең аумақтарды беруге мүмкіндік берді. Андалусиялық хасиендалар шарап, астық, май және мал өндірді, және испандық Америкада кейіннен пайда болғандарға қарағанда, таза ауыл шаруашылығымен айналысты. Испанияның Американы отарлау кезінде, хасиенда моделі Жаңа әлемге экспортталды, бұл Реконкиста дәстүрін жалғастырды. Испандықтар басып алынған аймақтарда қалалар салғанда, тәж жақын жерлерде кішігірім жер участаларын үлестірді, ал алыс аудандарда конкистадорларға үлкен жерлер берілді, олар хасиендалар мен эстансияларға айналды. Хасиендалар аймақтық немесе халықаралық нарықтармен байланысты пайда табуға бағытталған кәсіпорындар ретінде дамыды. Олар испандық секторға бағытталған нарықтық экономикаға енгізілді және қант, бидай, жемістер мен көкөністер сияқты егістерді өсірді, сондай-ақ ет, жүн, былғары және май сияқты жануарлар өнімдерін өндірді. Мексикадағы жүйе 1529 жылы испан тәжі Эрнан Кортеске Оахака аңғарының маркизі титулын берген кезде басталды деп есептеледі, бұл бүгінгі Морелос штатының барлық аумағын, сондай-ақ кең енкоменда еңбек гранттарын қамтыды. Хасиендалар элитаға берілген гранттардан бастау алғанмен, көптеген қарапайым испандықтар да тәжге жер грантын беру үшін үміткер бола алатын. 17-18 ғасырларда көптеген жерлерде жаңа хасиендалар құрылды, өйткені жергілікті экономиканың көп бөлігі кен өндіруден ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына көшті. Жерді бөлу, энкоменда жүйесі бойынша құлдыққа түскен жергілікті халықты бөлумен бірге жүрді. Хасиенда энкомендамен тікелей байланысты болмаса да, көптеген испандық энкоменда иелері жер сатып алу немесе осы мәжбүрлі еңбекті пайдалану үшін кәсіпорындар құру арқылы екеуін табысты үйлестірді. Тәж энкоменда еңбегін жоюға кіріскенде, испандықтар жеке жер иеліктерін біріктіріп, тұрақты немесе уақытша жұмыс күшін жалдады. Соңында, хасиенда отарлық кезеңнен бастап 20 ғасырға дейін сақталған жеке меншікке айналды.

Haciendas originated during the Reconquista of Andalusia in Spain. The sudden acquisition of conquered land allowed kings to grant extensive holdings to nobles, mercenaries, and religious military orders to reward their military service. Andalusian haciendas produced wine, grain, oils, and livestock, and were more purely agricultural than what was to follow in Spanish America. During the Spanish colonization of the Americas, the hacienda model was exported to the New World, continuing the pattern of the Reconquista. As the Spanish established cities in conquered territories, the crown distributed smaller plots of land nearby, while in areas farther afield, the conquistadores were allotted large land grants which became haciendas and estancias. Haciendas were developed as profit making enterprises linked to regional or international markets. Estates were integrated into a market based economy aimed at the Hispanic sector and cultivated crops such as sugar, wheat, fruits and vegetables and produced animal products such as meat, wool, leather, and tallow. The system in Mexico is considered to have started when the Spanish crown granted to Hernán Cortés the title of Marquis of the Valley of Oaxaca in 1529, including the entire present state of Morelos, as well as vast encomienda labor grants. Although haciendas originated in grants to the elite, many ordinary Spaniards could also petition for land grants from the crown. New haciendas were formed in many places in the 17th and 18th centuries as most local economies moved from mining toward agriculture and husbandry. Distribution of land happened in parallel to the distribution of indigenous people who entered servitude under the encomienda system. Although the hacienda was not directly linked to the encomienda, many Spanish holders of encomiendas lucratively combined the two by acquiring land or developing enterprises to employ that forced labor. As the crown moved to eliminate encomienda labor, Spaniards consolidated private landholdings and recruited labor on a permanent or casual basis. Eventually, the hacienda became secure private property, which survived the colonial period and into the 20th century.

Қызметкерлер

Испан Америкасында хасиенда иелерін хасендадо немесе патрон деп атаған. Үлкен және табысты хасиендалардың көпшілігі испан қалаларында, көбінесе хасиендаға жақын жерде тұруды қалаған, бірақ Мексикада ең бай иелері Мехико қаласында тұрып, хасиендаларына ара-тұра баратын. Ауылдық иеліктерді басқаруға ақылы әкімші немесе басқарушы тағайындалған, бұл энкомендамен жасалған келісімге ұқсас болды. Әкімшілер белгілі бір мерзімге жұмысқа алынып, жалақы алып, кейде иеліктің табысынан үлес алатын. Кейбір әкімшілер өздері басқаратын иеліктің жанында жер иелігін де алған. Хасиендалардағы жұмыс күші хасиенданың түріне және орналасқан жеріне қарай өзгеріп отырды. Мексиканың орталық бөлігінде, жергілікті қауымдарға жақын және қалалық нарықтарды қамтамасыз ету үшін дақылдар өсірілетін жерлерде, көбінесе тұрақты, шағын жұмыс күші болған. Егін егу және жинау сияқты қажеттілік туғанда, жақын жердегі жергілікті қауымдардан жұмысшылар шақырылатын. Мал – ірі қара, жылқы, қой және ешкі сияқты, бастапқыда Испаниядан әкелінген жануарлар Колумбиялық алмасудың бөлігі болды және маңызды экологиялық өзгерістерге әкелді. Әсіресе қойлар шамадан тыс жайылымның салдарынан қоршаған ортаға зиян келтірді. Мал шаруашылығымен айналысатын хасиендаларда әртүрлі аталатын – вакеростар және гаучостар (Оңтүстік конуста) және т.б. атты шаруалар жұмыс істеген. Мексикадағыдай, хасиендаға кен орындары кірген жағдайда, патрон зор байлыққа ие болуы мүмкін. 1576 жылы құрылған және 1767 жылға дейін сақталған, Мехико қаласының жанындағы Санта-Лусия иезуиттердің ерекше үлкен және табысты хасиендасын Герман Конрад архивтік дереккөздерден қайта құрды. Бұл реконструкция Мексикадағы хасиенда жүйесінің сипатын, оның жұмыс күшін, жер иелену жүйелерін және Мексикадағы үлкен испан қоғамымен байланысын көрсетті. Католик шіркеуі мен ордендер, әсіресе иезуиттер, үлкен хасиенда иеліктерін алған немесе хасиенда иелеріне артықшылықпен ақша берген. Хасиенда иелерінің ипотекалық кредиторлары ретінде шіркеудің мүдделері жер иеленушілер класымен байланысты болды. Мексика және басқа Латын Америкалық елдер тарихында халық шіркеуге наразылық білдірген, тәуелсіздік алған немесе белгілі бір саяси қозғалыстар кезінде шіркеудің хасиендаларын тәркілеген немесе оларды шектеген. Кариб теңізіндегі хасиендалар негізінен қант плантациялары ретінде дамыды және аймаққа әкелінген африкалық құлдардың еңбегіне тәуелді болды, олар Африкадан әкелінген құлдармен жұмыс істеді. Пуэрто-Рикода бұл жүйе 1873 жылдың 22 наурызында құлдықты жоюмен аяқталды.

In Spanish America, the owner of an hacienda was called the hacendado or patrón. Most owners of large and profitable haciendas preferred to live in Spanish cities, often near the hacienda, but in Mexico, the richest owners lived in Mexico City, visiting their haciendas at intervals. Onsite management of the rural estates was by a paid administrator or manager, which was similar to the arrangement with the encomienda. Administrators were often hired for a fixed term of employment, receiving a salary and at times some share of the profits of the estate. Some administrators also acquired landholdings themselves in the area of the estate they were managing. The work force on haciendas varied, depending on the type of hacienda and where it was located. In central Mexico near indigenous communities and growing crops to supply urban markets, there was often a small, permanent workforce resident on the hacienda. Labor could be recruited from nearby indigenous communities on an as needed basis, such as planting and harvest time. Livestock were animals originally imported from Spain, including cattle, horses, sheep, and goats were part of the Columbian Exchange and produced significant ecological changes. Sheep in particular had a devastating impact on the environment due to overgrazing. Mounted ranch hands variously called vaqueros and gauchos (in the Southern Cone), among other terms worked for pastoral haciendas. Where the hacienda included working mines, as in Mexico, the patrón might gain immense wealth. The unusually large and profitable Jesuit hacienda Santa Lucía, near Mexico City, established in 1576 and lasting to the expulsion in 1767, has been reconstructed by Herman Konrad from archival sources. This reconstruction has revealed the nature and operation of the hacienda system in Mexico, its labor force, its systems of land tenure and its relationship to larger Hispanic society in Mexico. The Catholic Church and orders, especially the Jesuits, acquired vast hacienda holdings or preferentially loaned money to the hacendados. As the hacienda owners' mortgage holders, the Church's interests were connected with the landholding class. In the history of Mexico and other Latin American countries, the masses developed some hostility to the church; at times of gaining independence or during certain political movements, the people confiscated the church haciendas or restricted them. Haciendas in the Caribbean were developed primarily as sugar plantations were dependent on the labor of African slaves imported to the region and staffed by slaves brought from Africa. In Puerto Rico, this system ended with the abolition of slavery on 22 March 1873.

Оңтүстік Америкадағы хасиендалар

Оңтүстік Америкада 19 ғасырдың басында, мемлекеттер тәуелсіздік алғаннан кейін отаршылдық жүйе құлағаннан кейін де хасиендалар сақталып қалды. Доминикан Республикасы сияқты кейбір аймақтарда тәуелсіздікпен бірге ірі плантацияларды көптеген шағын, өзін-өзі қамтамасыз ететін шаруаларға бөлуге бағытталған аграрлық революция болды. Боливияда Виктор Паз Эстенсороның 1952 жылғы революциясына дейін хасиендалар кеңінен таралған. Ол аграрлық реформаның бір бөлігі ретінде жерді бөлудің кең ауқымды бағдарламасын құрды. Сол сияқты, Перуде Хуан Веласко Альварадоның 1969 жылғы аграрлық реформасына дейін хасиендалар болды, ол хасиенда иелерінен жерді тартып алып, шаруаларға қайта үлестірді.

Чили

Чилидегі алғашқы хасиендалар 16 ғасырда испан жаулауы кезінде қалыптасты. Осы құбылмалы жылдардан кейін Чили колониясы Орталық Чилиде шоғырланды, ол халық санының артуымен, зерттелуімен және экономикалық құндылықтарының өндірілуімен еректелді. Керісінше, Чилидің оңтүстігіндегі ашық кеңістіктер испандықтар әкелген аурулар мен үдемелі соғыстардың салдарынан жергілікті халық азайып, өсіп кетті. Қалалардың жоғалуы Чилидегі испан елді мекендерінің ауылдық сипатқа ие болуына және хасиенданың экономикалық және әлеуметтік мәселелерде маңызды рөл атқаруына әкелді. 17 ғасырда Чилидегі кен өндірісінің төмендеуіне байланысты экономика кен өндірісінен ауыл шаруашылығы мен мал шаруашылығына көшкенде, хасиендалардың саны көбейді. Чилидің топырағы мен климаттық жағдайлары астық өндірісі үшін Перуге қарағанда қолайлырақ болды, ал Чили бидайы перу бидайынан арзан әрі сапалы болды. Бастапқыда Чили хасиендалары жұмыс күшінің жетіспеуіне байланысты бидайға деген сұранысты толығымен қанағаттандыра алмады, сондықтан тұрақты қызметкерлермен қатар уақытша жұмысшыларды да жұмысқа алуға мәжбүр болды. Латифундияның жұмыс күшінің тапшылығына жауап ретінде тәуелсіз фермерлерден немесе жерді жалға алған фермерлерден бидай сатып алып, саудагерлікпен айналысты. 1700-1850 жылдар аралығында осы екінші әдіс көбінесе тиімдірек болды. Перуге астық экспорттауға негізінен Орталық Чилидің, Ла Серена мен Консепсьонның хасиендалары қатысты. 20 ғасырдағы Чили хасиендалары жұмысшылардың нашар жағдайларымен және экономиканың артта қалған бір бөлігі ретінде ерекшеленді. Чилидің ауыл шаруашылығының көп бөлігін сипаттайтын хасиенда және инквилинаж институттары Чили жер реформасы (1962-1973) арқылы таратылды.

Филиппин

Филиппинде хасиенда жүйесі мен өмір салты 300 жылдан астам уақыт бойы Мексика арқылы болған испан отарлауының ықпалында болды, бірақ 1850 жылдары ғана ағылшын бизнесмені және Британ империясының Илоило қаласындағы вице-консулы Николас Лонидің бастамасымен қарқын алды. Альфред В. Маккойдың сөзіне сүйенсек, Лонидің мақсаты Илоилоның жүйелі деиндустриализациясы болды. Бұл деиндустриализация Илоилоның тоқыма өнеркәсібінен – оның тарихы кастильдіктердің келуіне дейін жетеді – еңбек және капиталды көршілес Негрос аралындағы қант өндірісіне аудару арқылы іске асырылуы тиіс еді. Илоило порты да арзан британ тоқымасының көп көлеміне ашылды. ХХ ғасырдың соңы мен ХХІ ғасырдың басында елде жер реформасы заңдары арқылы хасиенда жүйесін жоюға жасалған әрекеттер сәтті болмады. Лорел-Лангли келісімінің мерзімі бітіп, оның салдарынан Негрос қант өнеркәсібінің құлауы президент Фердинанд Э. Э. Маркосқа хасиенда иелерін ұлттық саясаттағы «патша жасаушылар» рөлінен айыруға мүмкіндік берді. Бірақ бұл үміттердің қысқа ғана уақытқа созылғаны белгілі болды, өйткені Хасиенда Луистаға қатысты наразылықтар, сондай-ақ Негрос провинцияларындағы жаппай қырғындар мен мақсатты түрде жасалған кісі өлтірулерге дейін жалғасуда. Бұрын пайда болған мүмкіндіктер ысырапқа салынды және кез келген маңызды жетістіктер нәтижесіз қалды.

Пуэрто-Рико

Пуэрто-Рикодағы хасиендалар испан отарлау дәуірінде пайда болды. Бұлардың бір мысалы – 1833 жылы құрылған «Хасиенда Буэна Виста», ол негізінен кофе өсірумен, оны қаптаумен және экспорттаумен айналысты. Бүгінде «Хасиенда Буэна Виста», АҚШ Ұлттық тарихи орындар тізіліміне енгізілген, «Museo Hacienda Buena Vista» мұражайы ретінде жұмыс істейді. 1861 жылы құрылған «Хасиенда Мерседита» қант плантациясы болды, ол бір кезде «Snow White» таңбасымен қант өндіріп, қаптаумен және сатумен айналысты. 19 ғасырдың соңында «Мерседита» «Don Q» ромының өндіріс орнына айналды. Оның табысты ром бизнесі бүгінде «Destilería Serrallés» деп аталады. Мұндай хасиендалардың соңғылары 1950 жылдары Пуэрто-Риконың «Operation Bootstrap» арқылы индустриялануымен бірге айтарлықтай құлдырады. 20 ғасырдың басында көптеген кофе хасиендалары жойылды. Қантқа негізделген хасиендалар «centrales azucarelas»-қа айналды. Дегенмен, 1990 жылдары, үкіметтен елеулі қаржылық қолдауға қарамастан, Пуэрто-Рикодағы соңғы 13 «central azucarera» жабылуға мәжбүр болды. Бұл Пуэрто-Рикода хасиендалардың жұмысын тоқтатуды білдірді. 2000 жылы шамамен 100 жыл бойы жұмыс істеген соңғы екі қант зауыты жабылды. «Эстансия» – ұқсас азық-түлік шаруашылығының бір түрі болды. Эстансия, хасиендадан өңделген дақыл түрлері, нарық, қолданылатын техника және көлемі жағынан ерекшеленді. Испан отарлау кезінде (1508–1898) Пуэрто-Рикодағы эстансия «frutos menores» (елеусіз дақылдар) өсіру үшін пайдаланылатын жер учаскесі болды. Яғни, мұндай шаруашылықтарда өндірілген дақылдар салыстырмалы түрде аз мөлшерде болды, сондықтан олар көтерме саудаға немесе экспортқа емес, өндірілген жерде және оған жақын қалаларда сатуға және тұтынуға арналды. Хасиендалар, эстансиялардан айырмашылығы, өнімдерді шырындар, мармеладтар, ұн сияқты туынды өнімдерге өңдеуге арналған өнеркәсіптік жабдықтармен жабдықталған. Эстансияларда өсірілген «frutos menores»-ге күріш, жүгері, бұршақ, батат, ямс, яутиа және тығырық кіретін. Пуэрто-Рикодағы көптеген хасиендалар экспортқа арналған қант, кофе және темекі өндірді.

Haciendas in Puerto Rico developed during the time of Spanish colonization. An example of these was the 1833 Hacienda Buena Vista, which dealt primarily with the cultivation, packaging, and exportation of coffee. Today, Hacienda Buena Vista, which is listed in the United States National Register of Historic Places, is operated as a museum, Museo Hacienda Buena Vista. The 1861 Hacienda Mercedita was a sugar plantation that once produced, packaged and sold sugar in the Snow White brand name. In the late 19th century, Mercedita became the site of production of Don Q rum. Its profitable rum business is today called Destilería Serrallés. The last of such haciendas decayed considerably starting in the 1950s, with the industrialization of Puerto Rico via Operation Bootstrap. At the turn of the 20th century, most coffee haciendas had disappeared. The sugar based haciendas changed into centrales azucarelas. Yet by the 1990s, and despite significant government fiscal support, the last 13 Puerto Rican centrales azucares were forced to shut down. This marked the end of haciendas operating in Puerto Rico. In 2000, the last two sugar mills closed, after having operated for nearly 100 years. An "estancia" was a similar type of food farm. An estancia differed from an hacienda in terms of crop types handled, target market, machinery used, and size. An estancia, during Spanish colonial times in Puerto Rico (1508 1898), was a plot of land used for cultivating "frutos menores" (minor crops). That is, the crops in such estancia farms were produced in relatively small quantities and thus were meant, not for wholesale or exporting, but for sale and consumption locally, where produced and its adjacent towns. Haciendas, unlike estancias, were equipped with industrial machinery used for processing its crops into derivatives such as juices, marmalades, flours, etc., for wholesale and exporting. Some "frutos menores" grown in estancias were rice, corn, beans, batatas, ñames, yautías, and pumpkins; Most haciendas in Puerto Rico produced sugar, coffee, and tobacco, which were the crops for exporting.

Басқа мағыналары

Қазіргі заманда, Экономика министрлігі – Испаниядағы қаржы және салық саясатымен айналысатын үкіметтік ведомство, Мексикадағы Secretaría de Hacienda y Crédito Público (Мексика) сияқты, және ол АҚШ-тағы Қазыналық департаментіне немесе Ұлыбританиядағы HM Treasury-ге балама болып табылады.

Жалпы

Мёрнер, Магнус. "Испаниялық Америкалық хасиенда: соңғы зерттеулер мен пікірталастардың шолуы", "Испаниялық Америкалық тарихи шолу" (1973), 53#2, 183–216 бб. JSTOR-да. Ван Янг, Эрик, "Чевалиерден бергі Мексиканың ауылдық тарихы: отарлық хасиенданың тарихнамасы", "Латын Америкасы зерттеулерінің шолуы", 18 (3) 1983; 5 61. Виллалобос, Серхио; Сильва, Освальдо; Сильва, Фернандо; Эстель, Патрисио (1974). Чили тарихы (14-ші басылым). Университет баспасы.

Мексикадағы хасиендалар

Бартлетт, Пол Александр. Мексиканың хасиендалары: Суретшінің жазбасы. Нивот, КО: Колорадо университетінің баспасы, 1990 ж. Project Gutenberg жобасында.
Бауэр, Арнольд. "Жер иелерін жаңғырту және шаруаларды нығайту: Мексика ауылдық жерлерінде", Мексикалық зерттеулер / Estudios Mexicanos (қыс, 1998), 14(1), 191–212 бб.
Брэдинг, Д. А. Мексиканың Бахио аймағындағы хасиендалар мен ранчолар. Кембридж және Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1978.
Шевалье, Франсуа. Колониялық Мексикадағы жер және қоғам. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1963.
Энрике Флорескано. "Жаңа Испаниядағы хасиенда". Лесли Беттелл (ред.) еңб., Латын Америкасының Кембридж тарихы, 4-том, Кембридж және Нью-Йорк: Кембридж университетінің баспасы, 1984.
Флорескано, Энрике. Мексикадағы жүгері бағасы және ауыл шаруашылығы дағдарысы, 1708–1810 жж. Мексика қаласы: Colegio de México, 1969.
Гибсон, Чарльз. Испандық үстемдік астындағы ацтектер. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1964.
Харрис, Чарльз Х. Мексикалық отбасылық империя: Санчес Наварролардың латифундиосы, 1765–1867 жж. Остин: Техас университетінің баспасы, 1975.
Конрад, Герман В. Колониялық Мексикадағы иезуиттердің хасиендасы: Санта-Люсия, 1576–1767 жж. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1980.
Локхарт, Джеймс. "Энкомиенда және хасиенда: Испандық Үндістандағы ірі меншіктің эволюциясы", Испаниялық-американдық тарихи шолу, 1969, 59: 411–29.
Миллер, Саймон. Жаңартпалы Мексикадағы жер иелері мен хасиендалар. Амстердам: CEDLA, 1995.
Морин, Клод. Мичоакан XVIII ғасырдағы Жаңа Испанияда: отарлық экономикадағы өсім және теңсіздік. Мексика қаласы: Экономикалық мәдениет қоры, 1979.
Шрайер, Франс Й. Пизафлорес ранчолары. Торонто: Торонто университетінің баспасы, 1978.
Тейлор, Уильям Б. Колониялық Оахакадағы жер иелері мен шаруалар. Стэнфорд: Стэнфорд университетінің баспасы, 1972.
Тейлор, Уильям Б. "Жаңа Испаниядағы жерлеуші қоғам: Оңтүстіктен қарағанда", Испаниялық-американдық тарихи шолу, 1974, 54(3), 387–413 бб. JSTOR-да.
Тутино, Джон. Мексикадағы көтерілістен революцияға дейін. Принстон: Принстон университетінің баспасы, 1986.
Ван Янг, Эрик. ХVIII ғасырдағы Мексикадағы хасиенда мен базар. Беркли: Калифорния университетінің баспасы, 1981.
Вассерман, Марк. Капиталистер, кациктер және революция. Чапел-Хилл: Солтүстік Каролина университетінің баспасы, 1984.
Уэллс, Аллен. Юкатанның алтын ғасыры. Альбукерки: Нью-Мексико университетінің баспасы, 1985.

Bartlett, Paul Alexander. The Haciendas of Mexico: An Artist's Record. Niwot, CO: University Press of Colorado, 1990 in Project Gutenberg
Bauer, Arnold. "Modernizing landlords and constructive peasants: In the Mexican countryside", Mexican Studies / Estudios Mexicanos (Winter 1998), 14#1, pp. 191–212. D. A. Brading, Haciendas and Ranchos in the Mexican Bajío. Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1978. Chevalier, François. Land and Society in Colonial Mexico. Berkeley: University of California Press, 1963. Enrique Florescano. "The Hacienda in New Spain." In Leslie Bethell (ed. ), The Cambridge History of Latin America, vol. 4, Cambridge and New York: Cambridge University Press, 1984. Florescano, Enrique. Precios de maíz y crisis agrícolas en México, 1708 – 1810. Mexico City: Colegio de México, 1969. Gibson, Charles. The Aztecs Under Spanish Rule. Stanford: Stanford University Press, 1964. Harris, Charles H. A Mexican Family Empire: The Latifundio of the Sánchez Navarros, 1765 – 1867. Austin: University of Texas Press, 1975, Konrad, Herman W. A Jesuit Hacienda in Colonial Mexico: Santa Lucía, 1576–1767. Stanford: Stanford University Press, 1980. Lockhart, James. "Encomienda and Hacienda: The Evolution of the Great Estate in the Spanish Indies," Hispanic American Historical Review, 1969, 59: 411–29,
Miller, Simon. Landlords and Haciendas in Modernizing Mexico. Amsterdam: CEDLA, 1995. Morin, Claude. Michoacán en la Nueva España del Siglo XVIII: Crecimiento y dissigualidad en una economía colonial. Mexico City: Fondo de Cultura Económica, 1979. Schryer, Frans J. The Rancheros of Pisaflores. Toronto: University of Toronto Press, 1978. Taylor, William B. Landlord and Peasant in Colonial Oaxaca. Stanford: Stanford University Press, 1972. Tayor, William B. "Landed Society in New Spain: A View from the South," Hispanic American Historical Review (1974), 54#3, pp. 387–413 in JSTOR
Tutino, John. From Insurrection to Revolution in Mexico. Princeton: Princeton University Press, 1986. Van Young, Eric. Hacienda and Market in Eighteenth Century Mexico. Berkeley: University of California Press, 1981. Wasserman, Mark. Capitalists, Caciques, and Revolution. Chapel Hill: University of North Carolina Press, 1984. Wells, Allen. Yucatán's Gilded Age. Albuquerque: University of New Mexico Press, 1985.

Оңтүстік Америка

Лионс, Барри Дж. Хасиенданы еске алу: Эквадордың таулы аймақтарындағы дін, билік және әлеуметтік өзгерістер (2006)

Салазар, Габриэль; Пинто, Хулио (2002). Чилидің заманауи тарихы III. Экономика: кәсіпкерлік және еңбек нарығы. LOM Ediciones.