Кіріспе

Коломбангара шайқасы (жапонша: コロンバンガラ島沖海戦) (кейде Кула шығанағының екінші шайқасы деп те аталады) – Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы теңіз шайқасы. Ол 1943 жылдың 12-13 шілдесінде Соломон аралдарындағы Коломбангараның солтүстік-шығыс жағалауында өтті. Шайқас Жаңа Джорджия науқанының бастапқы кезеңінде болды, онда Вилаға (Соломон аралдары) күштер жеткізіп бара жатқан Жапон императорлық теңіз күштері АҚШ және Жаңа Зеландияның жеңіл крейсерлері мен эсминдері тосқауылға алынды. Нәтижесінде, жапондықтар одақтастардың бір эсминерін батырып, үш крейсеріне зақым келтірді. Олар Коломбангараның батыс жағалауына 1200 әскерді сәтті түсірді, бірақ осы операция кезінде бір жеңіл крейсерді жоғалтты.

Өмірбаян

Жаңа Джорджиядағы одақтас әскери операциясы 1943 жылдың 30 маусымында Картвилл операциясы деген желеумен орталық Соломон аралдары арқылы Рабаулға қарай жылжудың бір бөлігі ретінде басталды. Операцияның алғашқы кезеңінде Рендова жапондық Мунда нүктесіндегі әуежайды басып алуға тағайындалған АҚШ күштері үшін көтеріліс алаңы қамтамасыз ету үшін басып алынды, бұл науқанның маңызды мақсаттарының бірі болды. 2 шілдеде АҚШ-тың 43-ші жаяу әскер дивизиясы Мундаға шабуыл үшін Жаңа Джорджияға түсті, ал үш күннен кейін теңіз жауынгерлерінің батальоны мен АҚШ армиясының екі батальоны Байроконы басып алу үшін Жаңа Джорджияның солтүстік жағалауындағы Райс-Анкориджге түсті. Одақтастардың Жаңа Джорджияға түсуіне жауап ретінде жапондықтар Рабаул маңындағы базаларына оңтүстік қанатты нығайтуға тырысты. 12 шілде түнде жапондық "Токио экспресі" күштері Кула шығанағы арқылы Коломангарадағы Вилаға әскер тасымалдау үшін "Слот" арқылы Рабаулдан жүгірді. Бұл күшті контр-адмирал (少将 shōshō) Шунджи Исаки басқарды және жеңіл крейсер "Джинцу", эсминецтер "Микадзуки", "Юкиказе", "Хамаказе", "Киёнами" және "Югуре" кірді. Исаки күшінің жапондық кемелері бірнеше түрлі нөмірленген бөлімдерден алынған, бірақ негізгі бөлігі 2-эсминецтер эскадрильясы болды. Жапондық кемелердің қозғалысын одақтас жағалау күзетшілері анықтап, хабарлады. Адмирал Уильям Холси жауап ретінде жапондық кемелерді тоқтатуға арналған теңіз күштеріне бұйрық берді. 18-ші жедел топ деп аталған одақтас теңіз күштерін контр-адмирал Уолден Л. Эйнсворт басқарды. Ол АҚШ-тың екі жеңіл крейсері "Гонолулу" және "Сент-Луис", Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштерінің жеңіл крейсері және "Николас", "О'Бэннон", "Тейлор", "Дженкинс", "Радфорд", "Ральф Талбот", "Бьюкенен", "Мори", "Вудворт" және "Гвин" эсминецтерінен тұрды. Әрбір бес эсминецтен тұратын топ эскадрилья құрады. Бірінші эсминецтер эскадрильясын капитан Фрэнсис Х. МакИнерни басқарды. Екінші эсминецтер эскадрильясы капитан Томас Джей Райанның 12-эсминецтер эскадрильясы болды. Ол жақында ғана Эйнсворттың жедел тобына тағайындалған, сондай-ақ 6 шілдеде Кула шығанағы шайқасында USS "Хелена" кемесін жоғалтқаннан кейін Эйнсворт күштеріне тағайындалған Жаңа Зеландия крейсері де осы топқа қосылған. Үш крейсер 9-шы крейсерлік дивизия ретінде біріктірілді. Эйнсворттың миссиясы Мундаға күштер мен жабдықтардың келуін тоқтатуға бағытталған күш-жігерді болдырмау болды. Түнде айдың жарығынан байқалу қаупіне байланысты, жағдайға келгеннен кейін, АҚШ жедел тобы түн ортасында Вису Вису бағытын өзгертті. Одақтас барлау ұшақтары Исаки күшін 42 шақырым қашықтықта анықтағаннан кейін олар жылдамдығын арттырды. Ең баяу кемесі "Леандер" болғандықтан, Эйнсворттың жедел тобы 13 шілдеде сағат 01:00-де Коломангараның солтүстік ұшынан шығысқа қарай 32 шақырым жерде радар байланысын орнатты. Исакидің күші шамамен сағат 01:00-де көктайғаққа ұшыраған кезде Эйнсворт жапондықтардың радары болмағандықтан толыққанды таңғалуға жеткенін болжады, бірақ шындығында жапондықтар одақтас күштердің екі сағаттан бері бар екенін білген. Радары болмаса да, жапондық кемелер одақтастардың радарлық жүйелерінің электромагниттік импульстарын анықтай алды және осыдан жапондық экипаждар Эйнсворттың орналасуының нақты схемасын құра алды. Жапондық күшті 01:03-те анықтағаннан кейін, МакИнерни эскадрильясының АҚШ эсминецтері торпедаларымен жапондық күшке шабуыл жасау үшін жылдамдығын арттырды, ал крейсерлер негізгі батареяларын іске қосып, оң жақтан шабуыл жасады. Эйнсвортқа белгісіз, жапондық эсминецтер одақтастардың торпедаларынан ұзақ қашықтықтағы "Ұзын найза" торпедаларын атқан. 01:08 мен 01:14 аралығында жапондық эсминецтер сальва атқаннан кейін қайта топтасуға бұрылды. Бірінші АҚШ торпедалары жапондық әріптестерінен бір минуттан кейін суға түсті, "Николас" "Джинцуға" қарсы тұрып, "Джинцу" өзінің жарық шамынан төмен және одақтас кемелерді шабуылдады, бірақ одақтастардың отқа шоғырланған отқа ұшырады. Жапондық крейсер қатты зақымдалды. 01:17 шамасында басқаруды жоғалтқаннан кейін, "Джинцу" тоқтай қалды, бірнеше торпеда соққысынан екіге бөлінді және 01:45 шамасында Исакиді қоса алғанда, бүкіл экипажының жоғалуымен суға батты. Достасқандардың жағында "Леандер" "Джинцудан" түскен снарядтан зақымдалды. Зыян аз болғанмен, радиобайланыс бұзылған. Бірнеше жапондық торпедалар байқалды және одақтас кемелер қашқындау маневрлерін жасады. Бұл қарсы маневрлер нашар байланыс және қалың түтінмен қиындыққа тап болды, бұл көруді шектеді. Нәтижесінде, соқтығыстардан сақтану үшін бірнеше кемелер кең бұрылды, соның ішінде жапондық торпеданың соққысына ұшыраған "Леандер". Ауыр зақымдалған Жаңа Зеландия крейсері "Радфорд" және "Дженкинс" эсминецтерінің сүйемелдеуімен шайқастан шықты. Бастапқы шайқастың шатағында Райанның эсминецтер эскадрильясы 01:12 шамасында 1,852 метр қашықтықтан торпедалық шабуылды бастады. МакИнерни эсминецтері, "Радфорд" және "Дженкинс" емес, Эйнсворттың 01:31-де қолдау ұшағынан алынған барлау мәліметтеріне сәйкес, солтүстік-батысқа қарай шығып бара жатқан бірнеше эсминецтерді ұстау үшін жедел топтан бөлінді. Темірқасып, төрт жапондық эсминец-транспорттық кемелер жағалау бойымен кері шегінді, ал төрт жапондық эсминец капитан Ёсима Шимаидың басшылығымен торпедалық түтіктерді қайта зарядтау үшін жаңбырлы ауданды пайдаланып, уақытша солтүстікке шегінді, бұл жұмыс 18 минутта аяқталды. Эйнсворт Райанның эсминецтерімен және өзінің үш крейсерімен жапондық эсминецтерді қуды, бағытын солтүстік-батысқа өзгертті. АҚШ кемелері 01:56-да радар байланысын қайта орнатты, бірақ Эйнсворттың кеңесшілері арасында кемелердің кім екендігіне қатысты белгісіздік болды. Олардың МакИнерни эсминецтері болуы мүмкін деп есептеген АҚШ кемелері үш бөлінген эсминецтің орналасқан жерін растауға тырысқанда біраз уақыт бойы от ашпады. 02:03-те, кері шегіне бастаған байланыстарды жарықтандыру үшін жұлдызшарлар атылды. Содан кейін Эйнсворт кемелерін негізгі батареяларымен атуды бастау үшін орналастырды, оң жаққа маневр жасады. Осы процесте олар жапондық эсминецтер атқан бірнеше торпедалардың жолына түсті. "Сент-Луис" және "Гонолулу" екеуі де торпедалармен зақымдалды, бірақ бұл өлімге алып келмеді. "Ральф Талбот" эсминеці төрт торпедадан тұратын сальвамен жауап берді, бірақ олар ештеңеге тимеді. Бір минуттан кейін "Гвин" эсминеці де ортаңғы бөлігіне торпедамен соққыға ұшырады, ауыр зақым келтірді. Кемені сақтауға жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, "Гвин" 09:30-да батырылды. "Гвинде" барлығы 61 адам қаза тапты. Оның аман қалған экипажы "Ральф Талботқа" эвакуацияланды.

Салдары

Ұрыс аяқталғаннан кейін Эйнсворт әскері Тулагиге қайта шегінді. Күндіз "Есік" арқылы өту жапондықтардың әуе шабуылына ұшырау қаупін тудырды. Сондықтан Эйнсворт әуеден қолдау сұрады, және Расселл аралдарындағы базалардан күшті истребительдер тобы кері шегінуді қамтамасыз ету үшін жіберілді. 13 шілде күні таңертең 18 жапондық шомылу бомбалаушысы, 20 истребительмен бірге, одақтас кемелерге шабуыл жасау үшін жіберілді, бірақ Визу-Визу түбіндегі шайқастан кейін кері қайтарылды. 482 сарбазымен бірге "Джинцу" батып кетті, ал қалған жапондық күштер зардапсыз қалып қойды. Жағалау бойымен шегінгеннен кейін, төрт эсминец-көліктік кеме Велла шығанағы арқылы бұрылып, Коломбангараның батыс жағалауындағы Sandfly Harbor портына 1200 сарбазды сәтті түсірді. Олар 03:40-та түсіруді аяқтады, содан кейін жапондық кемелер "Джинцудан" аман қалғандарды іздеді, және Буинге оралды. Кейіннен "Джинцудан" 21 аман қалған құтқарылды, ал тағы бірнешесі американдық кемелермен құтқарылды. "Гонолулу" мен "Сент-Луис" бірнеше айға істен шықты, ал "Леандер" бір жыл жөндеуден өтті және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтадан қатысуға мүмкіндік алған жоқ. Жапондықтар тактикалық жеңіске жетті және түнгі шайқастағы өте жақсы дағдыларын көрсетті, бірақ осы оқиға туралы теңіз тарихшысы Сэмюэл Элиот Морисон: "Мұндай жеңістердің тізбегі жеңіліске әкеледі" деп жазды. Пол Дулл бұл шайқасты "жапондықтар үшін Пирр жеңісі" деп сипаттады, өйткені олар АҚШ өнеркәсібінің жоғалғандарын толықтыру қабілетімен теңесе алмады. Эйнсворт әскері жапондық күштердің оңтүстікке ағынын тоқтатуға мүмкіндік бермеді, өйткені Байроко мен Даймонд Найроустың арасындағы жолдар ашық қалды. Дегенмен, бұл жапондықтардың тактикасын өзгертуге мәжбүр етті. Алдыңғы Кula шығанағы шайқасымен бірге, бұл жапондықтарды Munda күштерін күшейту үшін Kula шығанағын пайдаланудан алды. Одақтас әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы адмирал Честер Нимиц те тактиканы өзгертіп, Соломон аралдарының айналасындағы тар суларда крейсерлерді пайдаланудың қауіпті және тиімсіз екенін шешті. Ал жапондық эсминецтердің жоғалуы Шортленд аралдары мен Kula шығанағы арасында күштерді тасымалдау үшін Daihatsu баржаларын пайдалануға мәжбүр етті. Соның салдарынан, АҚШ әскери-теңіз күштері барлық тыйым салу жұмыстарын өзінің эсминецтері мен PT катерлеріне жүктеді. Қыркүйектің соңы мен қазанның басында жапондықтар Коломбангарадан жердегі әскерлерін эвакуациялай бастады. Осы кезеңде АҚШ әскери-теңіз күштері 46 баржаны батырып, мыңдаған жапондық сарбаздарды өлтіргенін мәлімдеді. 2-3 қазан түнде Коломбангарадан жапондық және американдық эсминецтері арасында тағы бір шайқас болды, бірақ екі тарап та тиімсіз түрде торпедалар мен оқтармен алмасты.