Кіріспе
Коломбангара шайқасы (жапонша: コロンバンガラ島沖海戦) (кейде Кула шығанағының екінші шайқасы деп те аталады) – Екінші дүниежүзілік соғыстың Тынық мұхитындағы теңіз шайқасы. Ол 1943 жылдың 12-13 шілдесінде Соломон аралдарындағы Коломбангараның солтүстік-шығыс жағалауында өтті. Шайқас Жаңа Джорджия науқанының бастапқы кезеңінде болды, онда Вилаға (Соломон аралдары) күштер жеткізіп бара жатқан Жапон императорлық теңіз күштері АҚШ және Жаңа Зеландияның жеңіл крейсерлері мен эсминдері тосқауылға алынды. Нәтижесінде, жапондықтар одақтастардың бір эсминерін батырып, үш крейсеріне зақым келтірді. Олар Коломбангараның батыс жағалауына 1200 әскерді сәтті түсірді, бірақ осы операция кезінде бір жеңіл крейсерді жоғалтты.
Өмірбаян
Жаңа Джорджиядағы одақтас әскери операциясы 1943 жылдың 30 маусымында Картвилл операциясы деген желеумен орталық Соломон аралдары арқылы Рабаулға қарай жылжудың бір бөлігі ретінде басталды. Операцияның алғашқы кезеңінде Рендова жапондық Мунда нүктесіндегі әуежайды басып алуға тағайындалған АҚШ күштері үшін көтеріліс алаңы қамтамасыз ету үшін басып алынды, бұл науқанның маңызды мақсаттарының бірі болды. 2 шілдеде АҚШ-тың 43-ші жаяу әскер дивизиясы Мундаға шабуыл үшін Жаңа Джорджияға түсті, ал үш күннен кейін теңіз жауынгерлерінің батальоны мен АҚШ армиясының екі батальоны Байроконы басып алу үшін Жаңа Джорджияның солтүстік жағалауындағы Райс-Анкориджге түсті. Одақтастардың Жаңа Джорджияға түсуіне жауап ретінде жапондықтар Рабаул маңындағы базаларына оңтүстік қанатты нығайтуға тырысты. 12 шілде түнде жапондық "Токио экспресі" күштері Кула шығанағы арқылы Коломангарадағы Вилаға әскер тасымалдау үшін "Слот" арқылы Рабаулдан жүгірді. Бұл күшті контр-адмирал (少将 shōshō) Шунджи Исаки басқарды және жеңіл крейсер "Джинцу", эсминецтер "Микадзуки", "Юкиказе", "Хамаказе", "Киёнами" және "Югуре" кірді. Исаки күшінің жапондық кемелері бірнеше түрлі нөмірленген бөлімдерден алынған, бірақ негізгі бөлігі 2-эсминецтер эскадрильясы болды. Жапондық кемелердің қозғалысын одақтас жағалау күзетшілері анықтап, хабарлады. Адмирал Уильям Холси жауап ретінде жапондық кемелерді тоқтатуға арналған теңіз күштеріне бұйрық берді. 18-ші жедел топ деп аталған одақтас теңіз күштерін контр-адмирал Уолден Л. Эйнсворт басқарды. Ол АҚШ-тың екі жеңіл крейсері "Гонолулу" және "Сент-Луис", Жаңа Зеландия Корольдік теңіз күштерінің жеңіл крейсері және "Николас", "О'Бэннон", "Тейлор", "Дженкинс", "Радфорд", "Ральф Талбот", "Бьюкенен", "Мори", "Вудворт" және "Гвин" эсминецтерінен тұрды. Әрбір бес эсминецтен тұратын топ эскадрилья құрады. Бірінші эсминецтер эскадрильясын капитан Фрэнсис Х. МакИнерни басқарды. Екінші эсминецтер эскадрильясы капитан Томас Джей Райанның 12-эсминецтер эскадрильясы болды. Ол жақында ғана Эйнсворттың жедел тобына тағайындалған, сондай-ақ 6 шілдеде Кула шығанағы шайқасында USS "Хелена" кемесін жоғалтқаннан кейін Эйнсворт күштеріне тағайындалған Жаңа Зеландия крейсері де осы топқа қосылған. Үш крейсер 9-шы крейсерлік дивизия ретінде біріктірілді. Эйнсворттың миссиясы Мундаға күштер мен жабдықтардың келуін тоқтатуға бағытталған күш-жігерді болдырмау болды. Түнде айдың жарығынан байқалу қаупіне байланысты, жағдайға келгеннен кейін, АҚШ жедел тобы түн ортасында Вису Вису бағытын өзгертті. Одақтас барлау ұшақтары Исаки күшін 42 шақырым қашықтықта анықтағаннан кейін олар жылдамдығын арттырды. Ең баяу кемесі "Леандер" болғандықтан, Эйнсворттың жедел тобы 13 шілдеде сағат 01:00-де Коломангараның солтүстік ұшынан шығысқа қарай 32 шақырым жерде радар байланысын орнатты. Исакидің күші шамамен сағат 01:00-де көктайғаққа ұшыраған кезде Эйнсворт жапондықтардың радары болмағандықтан толыққанды таңғалуға жеткенін болжады, бірақ шындығында жапондықтар одақтас күштердің екі сағаттан бері бар екенін білген. Радары болмаса да, жапондық кемелер одақтастардың радарлық жүйелерінің электромагниттік импульстарын анықтай алды және осыдан жапондық экипаждар Эйнсворттың орналасуының нақты схемасын құра алды. Жапондық күшті 01:03-те анықтағаннан кейін, МакИнерни эскадрильясының АҚШ эсминецтері торпедаларымен жапондық күшке шабуыл жасау үшін жылдамдығын арттырды, ал крейсерлер негізгі батареяларын іске қосып, оң жақтан шабуыл жасады. Эйнсвортқа белгісіз, жапондық эсминецтер одақтастардың торпедаларынан ұзақ қашықтықтағы "Ұзын найза" торпедаларын атқан. 01:08 мен 01:14 аралығында жапондық эсминецтер сальва атқаннан кейін қайта топтасуға бұрылды. Бірінші АҚШ торпедалары жапондық әріптестерінен бір минуттан кейін суға түсті, "Николас" "Джинцуға" қарсы тұрып, "Джинцу" өзінің жарық шамынан төмен және одақтас кемелерді шабуылдады, бірақ одақтастардың отқа шоғырланған отқа ұшырады. Жапондық крейсер қатты зақымдалды. 01:17 шамасында басқаруды жоғалтқаннан кейін, "Джинцу" тоқтай қалды, бірнеше торпеда соққысынан екіге бөлінді және 01:45 шамасында Исакиді қоса алғанда, бүкіл экипажының жоғалуымен суға батты. Достасқандардың жағында "Леандер" "Джинцудан" түскен снарядтан зақымдалды. Зыян аз болғанмен, радиобайланыс бұзылған. Бірнеше жапондық торпедалар байқалды және одақтас кемелер қашқындау маневрлерін жасады. Бұл қарсы маневрлер нашар байланыс және қалың түтінмен қиындыққа тап болды, бұл көруді шектеді. Нәтижесінде, соқтығыстардан сақтану үшін бірнеше кемелер кең бұрылды, соның ішінде жапондық торпеданың соққысына ұшыраған "Леандер". Ауыр зақымдалған Жаңа Зеландия крейсері "Радфорд" және "Дженкинс" эсминецтерінің сүйемелдеуімен шайқастан шықты. Бастапқы шайқастың шатағында Райанның эсминецтер эскадрильясы 01:12 шамасында 1,852 метр қашықтықтан торпедалық шабуылды бастады. МакИнерни эсминецтері, "Радфорд" және "Дженкинс" емес, Эйнсворттың 01:31-де қолдау ұшағынан алынған барлау мәліметтеріне сәйкес, солтүстік-батысқа қарай шығып бара жатқан бірнеше эсминецтерді ұстау үшін жедел топтан бөлінді. Темірқасып, төрт жапондық эсминец-транспорттық кемелер жағалау бойымен кері шегінді, ал төрт жапондық эсминец капитан Ёсима Шимаидың басшылығымен торпедалық түтіктерді қайта зарядтау үшін жаңбырлы ауданды пайдаланып, уақытша солтүстікке шегінді, бұл жұмыс 18 минутта аяқталды. Эйнсворт Райанның эсминецтерімен және өзінің үш крейсерімен жапондық эсминецтерді қуды, бағытын солтүстік-батысқа өзгертті. АҚШ кемелері 01:56-да радар байланысын қайта орнатты, бірақ Эйнсворттың кеңесшілері арасында кемелердің кім екендігіне қатысты белгісіздік болды. Олардың МакИнерни эсминецтері болуы мүмкін деп есептеген АҚШ кемелері үш бөлінген эсминецтің орналасқан жерін растауға тырысқанда біраз уақыт бойы от ашпады. 02:03-те, кері шегіне бастаған байланыстарды жарықтандыру үшін жұлдызшарлар атылды. Содан кейін Эйнсворт кемелерін негізгі батареяларымен атуды бастау үшін орналастырды, оң жаққа маневр жасады. Осы процесте олар жапондық эсминецтер атқан бірнеше торпедалардың жолына түсті. "Сент-Луис" және "Гонолулу" екеуі де торпедалармен зақымдалды, бірақ бұл өлімге алып келмеді. "Ральф Талбот" эсминеці төрт торпедадан тұратын сальвамен жауап берді, бірақ олар ештеңеге тимеді. Бір минуттан кейін "Гвин" эсминеці де ортаңғы бөлігіне торпедамен соққыға ұшырады, ауыр зақым келтірді. Кемені сақтауға жасалған барлық күш-жігерге қарамастан, "Гвин" 09:30-да батырылды. "Гвинде" барлығы 61 адам қаза тапты. Оның аман қалған экипажы "Ральф Талботқа" эвакуацияланды.
As the skies began to grow overcast at 01:00 on 13 July, the Allied ships established radar contact about 20 mile (32 km) east of the northern tip of Kolombangara at Ainsworth assumed he had a complete surprise as the Japanese lacked radar, but in reality the Japanese had been aware of the Allied force for almost two hours. Despite not possessing radar, the Japanese ships could detect the electro magnetic impulses of the Allied radar systems, and from this the Japanese crews were able to gain an accurate plot of Ainsworth's dispositions. After sighting the Japanese force at 01:03, the U. S. destroyers of McInerney's squadron increased speed to engage the Japanese force with their torpedoes while the cruisers turned to deploy their main batteries and engage to starboard. Unknown to Ainsworth, the Japanese destroyers had already launched Long Lance torpedoes, which had a longer range than the Allied torpedoes. After firing their salvoes between 01:08 and 01:14, the Japanese destroyers turned away to regroup. The first U. S. torpedoes hit the water about a minute after their Japanese counterparts, with Nicholas engaging Jintsū at a range of just under Jintsū turned on her searchlight and engaged the Allied ships but was subjected to concentrated Allied fire from a range of around , with 2,630 rounds being fired under the direction of spotting aircraft overhead. After minor corrections to their fall of shot, the Japanese cruiser was heavily damaged. After losing steerage around 01:17, Jintsū came to a dead stop, was reduced to a wreck, broken in two by several torpedo hits, and sank at about 01:45, with the loss of nearly her entire crew including Isaki. On the Allied side, Leander was hit by a shell from Jintsū. The damage was light but severed radio communications. Several Japanese torpedoes were spotted, and the Allied ships began evasive action. These counter maneuvers were hampered by faulty communications and thick gunsmoke that reduced visibility. Consequently, several ships turned wide to avoid collisions, including Leander which was struck by one of the Japanese torpedoes. Severely damaged, the New Zealand cruiser retired from the battle escorted by Radford and Jenkins. Amidst the confusion of the initial battle, Ryan's destroyer squadron began its torpedo run from a distance of , firing his first salvo around 01:12. McInerney's destroyers, except Radford and Jenkins, were detached from the task force by Ainsworth at 01:31 to pursue contacts to the west following a reconnaissance report from the supporting aircraft that indicated several destroyers were withdrawing in that direction. Meanwhile, the four Japanese destroyer transports began to withdraw along the coast, while the four Japanese escort destroyers temporarily retired north under the command of Captain Yoshima Shimai to use the cover of a rain squall to reload their torpedo tubes, doing so in only 18 minutes. Ainsworth then pursued the Japanese destroyers with Ryan's destroyers and his own three cruisers, altering course to the northwest. Radar contact was reestablished by the U. S. ships at 01:56, but there was uncertainty about the identity of the ships among Ainsworth's advisers. Believing that they may have been McInerney's destroyers, the U. S. ships initially held their fire while they sought to confirm the location of three detached destroyers. At 02:03, starshells were fired to illuminate the contacts that had begun to withdraw. Shortly afterward, Ainsworth deployed his ships to begin firing with their main batteries, maneuvering to starboard. In the process, they moved into the path of several torpedoes that had been fired by the Japanese destroyers before they had turned about. St. Louis and Honolulu were both struck by torpedoes and damaged, although this was not mortal. The destroyer Ralph Talbot managed to reply with a salvo of four torpedoes, but these failed to hit anything. A minute later the destroyer Gwin was also struck by a torpedo amidships, inflicting heavy damage. Despite efforts to save the ship, Gwin was scuttled at 09:30. A total of 61 men were killed on Gwin. Its surviving crew were subsequently evacuated on Ralph Talbot.
Салдары
Ұрыс аяқталғаннан кейін Эйнсворт әскері Тулагиге қайта шегінді. Күндіз "Есік" арқылы өту жапондықтардың әуе шабуылына ұшырау қаупін тудырды. Сондықтан Эйнсворт әуеден қолдау сұрады, және Расселл аралдарындағы базалардан күшті истребительдер тобы кері шегінуді қамтамасыз ету үшін жіберілді. 13 шілде күні таңертең 18 жапондық шомылу бомбалаушысы, 20 истребительмен бірге, одақтас кемелерге шабуыл жасау үшін жіберілді, бірақ Визу-Визу түбіндегі шайқастан кейін кері қайтарылды. 482 сарбазымен бірге "Джинцу" батып кетті, ал қалған жапондық күштер зардапсыз қалып қойды. Жағалау бойымен шегінгеннен кейін, төрт эсминец-көліктік кеме Велла шығанағы арқылы бұрылып, Коломбангараның батыс жағалауындағы Sandfly Harbor портына 1200 сарбазды сәтті түсірді. Олар 03:40-та түсіруді аяқтады, содан кейін жапондық кемелер "Джинцудан" аман қалғандарды іздеді, және Буинге оралды. Кейіннен "Джинцудан" 21 аман қалған құтқарылды, ал тағы бірнешесі американдық кемелермен құтқарылды. "Гонолулу" мен "Сент-Луис" бірнеше айға істен шықты, ал "Леандер" бір жыл жөндеуден өтті және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде қайтадан қатысуға мүмкіндік алған жоқ. Жапондықтар тактикалық жеңіске жетті және түнгі шайқастағы өте жақсы дағдыларын көрсетті, бірақ осы оқиға туралы теңіз тарихшысы Сэмюэл Элиот Морисон: "Мұндай жеңістердің тізбегі жеңіліске әкеледі" деп жазды. Пол Дулл бұл шайқасты "жапондықтар үшін Пирр жеңісі" деп сипаттады, өйткені олар АҚШ өнеркәсібінің жоғалғандарын толықтыру қабілетімен теңесе алмады. Эйнсворт әскері жапондық күштердің оңтүстікке ағынын тоқтатуға мүмкіндік бермеді, өйткені Байроко мен Даймонд Найроустың арасындағы жолдар ашық қалды. Дегенмен, бұл жапондықтардың тактикасын өзгертуге мәжбүр етті. Алдыңғы Кula шығанағы шайқасымен бірге, бұл жапондықтарды Munda күштерін күшейту үшін Kula шығанағын пайдаланудан алды. Одақтас әскери-теңіз күштерінің бас қолбасшысы адмирал Честер Нимиц те тактиканы өзгертіп, Соломон аралдарының айналасындағы тар суларда крейсерлерді пайдаланудың қауіпті және тиімсіз екенін шешті. Ал жапондық эсминецтердің жоғалуы Шортленд аралдары мен Kula шығанағы арасында күштерді тасымалдау үшін Daihatsu баржаларын пайдалануға мәжбүр етті. Соның салдарынан, АҚШ әскери-теңіз күштері барлық тыйым салу жұмыстарын өзінің эсминецтері мен PT катерлеріне жүктеді. Қыркүйектің соңы мен қазанның басында жапондықтар Коломбангарадан жердегі әскерлерін эвакуациялай бастады. Осы кезеңде АҚШ әскери-теңіз күштері 46 баржаны батырып, мыңдаған жапондық сарбаздарды өлтіргенін мәлімдеді. 2-3 қазан түнде Коломбангарадан жапондық және американдық эсминецтері арасында тағы бір шайқас болды, бірақ екі тарап та тиімсіз түрде торпедалар мен оқтармен алмасты.