Кіріспе
Банктің табысы Бангладештен тыс 64-тен астам елде ұқсас жобаларға, оның ішінде Дүниежүзілік банк Грамин үлгісіндегі схемаларды қаржыландыруға бағытталған бастамаларға әсер етті.
The bank's success has inspired similar projects in more than 64 countries around the world, including a World Bank initiative to finance Grameen type schemes.
Тарих
Мұхаммед Юнус 1974 жылғы Бангладеш аштығы кезінде 42 отбасыға 27 АҚШ долларынан кішкентай несие беріп, оларға сатуға арналған заттар жасауға мүмкіндік берді, бұл жоғары пайыздық жүктемесіз, қарызға басу арқылы алынған несиелерден босатуға септі. Юнус мұндай несиелерді кеңінен қолжетімді ету бизнесті дамытуға және Бангладештегі ауылдық кедейлікті азайтуға ықпал етеді деп сенді. Юнус өзінің зерттеулері мен тәжірибесі негізінде "Грамин" банкінің қағидаларын жасады. "Грамин" банкі – бенгал тілінен аударғанда "ауылдық" банк. Ол ұлттық коммерциялық банк пен Читтагонг университетімен бірлесіп, ауылдағы кедейлерге несие және банк қызметтерін ұсыну әдісін сынау үшін микрокредит беруді кеңейту бойынша зерттеу жобасын бастады. 1976 жылы Жобра ауылы жобаның алғашқы пайдаланушысы болды. Келесі екі жылда жоба аймақтағы басқа ауылдарға да тарады. Бангладеш банкінің қолдауымен 1979 жылы жоба Тангайл ауданына (бас қала Даккадан солтүстікке қарай) кеңейтілді. Келесі бірнеше жылда жобаның қызметтері Бангладештің басқа аудандарына да тарады. Банкирлер Рон Грзивински мен Мэри Хоутон Чикагодағы ShoreBank, қоғамдық даму банкі, Юнусқа Форд қорынан алған грант арқылы банктің ресми тіркеуін жүзеге асыруға көмектесті. 1998 жылғы Бангладештегі су тасқынынан кейін экономикалық қиындықтар банк төлемдерінің көрсеткіштеріне кері әсер етті, бірақ кейінгі жылдары жақсары жағдайға келді. 2005 жылдың басына қарай банк кедейлерге 4,7 миллиард доллардан астам, ал 2008 жылдың соңына қарай 7,6 миллиард доллардан астам несие берді. 2011 жылы Бангладеш үкіметі Юнусты 72 жасында лауазымға қатысты заңдық шектен асып кеткендігін айтып, "Грамин" банкінен кетіп қалуға мәжбүр етті. "Грамин" банкі көп ұзамай бай елдерге де тарала бастады. 2017 жылы Grameen America АҚШ-тың он бір қаласында 19 филиалға ие болды. Оның шамамен 100 мың қарыз алушысының барлығы әйелдер еді. Бастапқы жылдары донорлық ұйымдар капиталдың көп бөлігін төмен мөлшерлемемен ұсынды. 1990 жылдардың ортасынан бастап банк өзінің қаржыландыруының көп бөлігін Бангладештің орталық банкінен ала бастады. Соңғы кезде "Грамин" қаржы көзі ретінде облигацияларды сатуды бастады. Облигациялар Бангладеш үкіметінің кепілдігімен қамтамасыз етілгендіктен, жасырын түрде субсидияланады, бірақ олар банк мөлшерлемесінен жоғары бағамен сатылады. 2013 жылы Бангладеш парламенті "Грамин банкі туралы" заңды қабылдады, ол 1983 жылғы "Грамин банкі туралы" жарлықты алмастырды, бұл үкіметке банк жұмысының кез келген аспектісі үшін ережелерді жасауға рұқсат берді. "Грамин" бұрын аз қамтылған адамдар тобына несие берді: кедейлер, әйелдер, сауатсыз және жұмыссыз адамдар. Несиеге қол жеткізу тиімді шарттарға негізделген, мысалы, топтық несие беру жүйесі және апталық төлемдер, несиелердің ұзақ мерзімі, кедейлерге несиелердің әр циклында жақсы табыс табу үшін қолда бар дағдыларын дамытуға мүмкіндік береді. Бұл банк ең кедейлерді, әсіресе әйелдерді мақсат етеді, олар банктің несиелерінің 95 пайызын алады. Әйелдер дәстүрлі түрде қарапайым несие желілері мен табыстарға қол жеткізуде шектеулерге тап болды. Олар үй ішіндегі шешімдерді қабылдауда тең емес үлес алады. Юнус және басқалар әйелдерге несие берудің қосалқы әсерлерін, соның ішінде қоғамның маргиналды сегментін күшейтуді (Юнус және Жолис 1998), көптеген еркектерден айырмашылығы, өздерінің балаларымен табыс деңгейін жақсартуды бөлісетінін анықтады. Юнус 2004 жылы әйелдер несие алуда қиындық көріп отырғанын айтады; коммерциялық банктерден несие алғандардың 1 пайызынан азын құрайды (Юнус 2004). Микроқаржы институттары, соның ішінде "Грамин" банкі, дәстүрлі банктермен салыстырғанда жоғары пайыздық мөлшерлемелерді қолданады; "Грамин" банкінің негізгі несиелік өніміндегі пайыздық мөлшерлемесі (балансты азайту негізінде) шамамен 20% құрайды. "Грамин" банкі несие беру түрлерін әртараптандырды. Ол қолмен жұмыс істейтін құдықтарды және "Грамин" мүшелерінің жақын туыстарының кәсіпорындарын қолдау үшін несиелерді қолдайды. Ол маусымдық ауыл шаруашылығы несиелері мен жабдықтар мен мал шаруашылығы үшін жеке келісімшарттарға жалға берудің кедейлерге ауыл шаруашылығын жақсартуға көмектесетінін анықтады. Банк жаңа мақсат қойды: өзінің әрбір филиалының кедейліктен арылуы, яғни жеткілікті азық-түлік, таза су мен латынге қол жеткізу сияқты өлшемдермен анықталады. 18 Шешім Біз Орталық мүшелері арқылы оны өркендейтін ұйым ету үшін өмірдің әр саласында "Грамин" банкінің келесі төрт қағидасын еске түсіріп, оларды іске асырамыз: Тәртіп, Бірлік, Батылдық, Ауыр еңбек. Біз отбасыларымызға игілік әкеліп, өмір сүру сапасын жақсартамыз. Біз қауіпсіз баспананы қамтамасыз етеміз. Біз мүмкіндігінше тез жақсартылған және берік үйлерді саламыз. Біз жыл бойы көкөніс өсіріп, одан мол пайдаланып, тамақтану қажеттіліктерін қанағаттандырамыз және сату арқылы табыс табамыз. Егін егу маусымында біз қоршаған ортаны қорғау және өз ресурстарымызды жасау үшін мүмкіндігінше көп көшеттерді отырғызамыз. Біз отбасымызды кішкентай етуді жоспарлаймыз, ең көп дегенде екі баламыз болсын. Мүмкін болса, біреуі басымдыққа ие болады. Біз балаларымыздың барлық түрдегі екпесін қамтамасыз етеміз. Біз Орталық мүшелерінің барлық балаларының білімін қамтамасыз етеміз және оларды техникалық және жоғары білім беруге баулимыз. Біз қоршаған ортамызды таза және таза ұстаймыз және отбасы мүшелеріміздің барлығына денсаулық сақтауды қамтамасыз етеміз. Біз санитарлық латын қолданамыз және қолымызды сабынмен жуамыз. Біз құдық суын ішеміз. Біз әрбір үй шаруасында таза суды қолданамыз. Біз ұл-қызымыздың үйлену тойында қалыңмалдан бас тартамыз және балалар некесіне жол бермейміз. Біз неке тіркеуін растаймыз. Біз әркімді жақсы қабылдаймыз. Біз отбасымызда және қоғамда бірге өмір сүреміз. Біз балаларымыздың өзін-өзі қамтамасыз етуі үшін жаңа кәсіпкерлерді жасаймыз. Біз әрқашан бір-бірімізге көмектесеміз. Орталықта біреу қауіпке ұшыраса, біз оны бірге қауіптен құтқарамыз. Біз транзакцияларды жүргізуде абай боламыз, біз төлқұжатсыз транзакция жасамаймыз және төлқұжатты өзімізде сақтаймыз. Біз үнемі Орталық жиналысына қатысамыз және қарызымызды үнемі төлейміз. Біз үнемдеуге назар аударамыз және үнемі банкте үнемдейміз. Біз Орталығымызда тәртіпті қамтамасыз етеміз. Біз барлық әлеуметтік жұмыстарды бірге жасаймыз. "Грамин" банкі ынтымақты несие беру жүйесімен ең танымал. "Грамин" банкінің әр филиалында қарыз алушылар осы Шешімдерді жаттап, оларды орындауға ант етеді. Он алты Шешімнің нәтижесінде "Грамин" банкінің қарыз алушылары балаларын мектепке жіберіп, оқыту сияқты жағымды әлеуметтік әдеттерді қабылдауға ынталандырылды. "Грамин" банкі Он алты Шешімді қабылдағаннан бері "Грамин" банкінің барлық мектеп жасына жеткен балалары ресми сабақтарға қатысуда. Бұл өз кезегінде әлеуметтік өзгерістерге және келешек ұрпақты білім беруге көмектеседі. Ынтымақты несие беру микрокредиттің негізгі тасы болып табылады және қазірдің өзінде 43-тен астам елде қолданылуда. Төлем жауапкершілігі тек жеке қарыз алушыға жүктеледі. Ешқандай ресми бірлескен жауапкершілік жоқ, яғни топ мүшелері төлемді төлемеген мүшесі орнына төлеуге міндетті емес. Бірақ, практикада топ мүшелері ақшаны кейінірек төлемді төлемеген мүшеден алу ниетімен төлемді төлемеген соманы төлейді. Мұндай мінез-құлыққа "Грамин" мүшесі төлемді төлемесе, топқа бұдан әрі несие бермейтіндіктен ынталандырылады. "Грамин" банкі мен оның қарыз алушылары арасында ешқандай заңдық құжат (яғни, жазбаша келісімшарт) жасалмайды, жүйе сенімге негізделген. Несие беруді толықтыру үшін "Грамин" банкі қарыз алушы мүшелерден төтенше жағдайларға, топқа және т.б. арналған бірқатар қорларда үнемі аз сомада ақша жинауды талап етеді. Бұл үнемдемелер кездейсоқ жағдайларға қарсы сақтандыру ретінде қызмет етеді. Басқа салаларда "Грамин" өте жоғары қайтару деңгейіне ие болды – 98 пайыздан астам. Алайда, The Wall Street Journal газетінің мәліметінше, 2001 жылы банк несиелерінің бес бөлігі бір жылдан астам мерзімде төленбеген. "Грамин" Бангладештегі қарыз алушыларының жартысынан астамының несиесі мерзімінен асып кеткенін хабарлады.
Ауылдық телефон бағдарламасы
Банк микрокредиттің әртүрлі салаларында жұмыс істейді. "Ауылдық телефон" бағдарламасында кәсіпкер әйелдер ауылдық жерлерде сымсыз байланыс арқылы телефон қызметін ұсыну үшін бизнес аша алады. Бұл бағдарлама банкке 2004 жылғы 100 000 еуро көлеміндегі Петербург сыйлығын "Дамуға технологиялық үлес" үшін әкелді. Сыйлық туралы баспасөз хабарламасында "Даму қақпасы" қоры бұл бағдарлама арқылы: "Грамин" кедейліктен өзін-өзі көтеріп, жаңа кәсіпкер әйелдер тобын қалыптастырды. Бұдан бөлек, ол фермерлердің және басқа да адамдардың тұрмысын жақсартты, олар Бангладештің 28 000 ауылында бұрын қол жеткізе алмайтын маңызды нарық ақпаратына және қарым-қатынас құралына қол жеткізе алды. Қазіргі уақытта 55 000-нан астам телефон пайдаланылуда, 80 миллионнан астам адам нарық ақпаратына, туыстарынан жаңалық алуға және тағы да басқа пайдалы ақпараттарға қол жеткізе алады. Бұл бағдарламаның мақсаты - сұраныш білдірушілерге шағын несие беруге бағытталған.
<blockquote> Grameen has created a new class of women entrepreneurs who have raised themselves from poverty. Moreover, it has improved the livelihoods of farmers and others who are provided access to critical market information and lifeline communications previously unattainable in some 28,000 villages of Bangladesh. More than 55,000 phones are currently in operation, with more than 80 million people benefiting from access to market information, news from relatives, and more. This program is focused on distributing small loans to beggars.
Тұрғын үй несиелері
1984 жылы «Грамин» қарыз алушыларына үй салуға несие беру бағдарламасын құру үшін Орталық банкке жүгінді. Олардың өтініші 125 АҚШ доллары көлеміндегі несиеге сәйкес тұрғын үй салу мүмкін емес деген сылтаумен қабылданбады. «Грамин» оның орнына «үй-жай несиелері» деген идея ұсынды. Бірақ олар тағы да қабылданбады, себебі қарыз алушылар табыс әкелмейтін несиелерді төлей алмайды делінді. «Грамин» тактикасын өзгертіп, үшінші рет өтініш берді, бұл жолы «фабрикалық несиелер» беру үшін, себебі қарыз алушылар үйде жұмыс істейді, демек үй – қарыз алушыларға табыс табуға мүмкіндік беретін фабрика еді. «Грамин» үшінші рет те қабылданбады. Осы үшінші қабылдамағаннан кейін банк негізін қалаушы Юнус Орталық банк басшысымен жеке кездесіп, өтініштерін қарауды сұрады. Оған қарыз алушылар несиені қайтарады деп ойлайсыз ба деген сұрақ қойылғанда, ол: «Иә, қайтарады. Олар солай жасайды. Байлардың айырмасында, кедейлер несиені қайтара алмау қаупіне бара алмайды. Бұл – олардың жалғыз мүмкіндігі» деді. Содан кейін «Граминге» қызметтеріне үй-жай несиелерін қосуға рұқсат берілді. 1999 жылға қарай «Грамин» 190 миллион долларлық үй-жай несиесі беріп, 560 000-нан астам үй салды, олардың қайтарылу көрсеткіші жоғары болды. 1989 жылға қарай олардың үй-жай несиесінің орташа сомасы 300 долларға жетті. Сол жылы «Грамин» үй-жай бағдарламасы «Аға Хан» халықаралық сәулет сыйлығын жеңіп алды.
Операциялық статистика
Grameen Bank-тың иелері – банк қарыз алушылары, олардың көпшілігі кедей әйелдер. 1983 жылы бастапқыда банктің жалпы капиталының 60%-ы мемлекетке тиесілі болды. Кейіннен бұл көрсеткіш уақыт өте келе 2010 жылдардың басына қарай бір сандық пайызға дейін төмендеді. Бірақ 2010 жылдардың ортасында бұл көрсеткіш қайтадан 25%-ға дейін өсті. Банк 2003-2007 жылдар аралығында айтарлықтай өсті. 2022 жылғы қаңтар айының мәліметі бойынша банктегі қарыз алушылардың жалпы саны шамамен 9,5 миллион адамды құрайды, олардың 96,81%-ы әйелдер. Сол сияқты, қамтылған ауылдардың саны да өсті. 2007 жылғы қазан айының мәліметіне сәйкес, Банкте 24 703-тен астам қызметкер жұмыс істеді; оның 2468 бөлімшесі 80 257 ауылға қызмет көрсетті. Дэвид Родман Grameen осы көрсеткішті анықтау үшін қолданған есептеу әдістерін сынап бағалады.
Басқа БАҚ-та бейнелеу
"Доллар ұстап алу" (2010) фильмі 2008 жылы Нью-Йорк штатының Куинс ауданында "Грамин Америка" бағдарламасын құру процесін көрсетеді. Ол 2010 жылы Санденс кинофестивалінде тұңғыш рет көрсетілді. "Бір доллармен тіршілік" (2010) деректі фильмінде Гватемаланың ауылдық жеріндегі шағын үй кәсіпорындарын ашу үшін "Грамин Банкі" микрокредит беруді ұйымдастырады. Бұл деректі фильмін "Бір доллармен тіршілік" ұйымынан және Netflix арқылы көруге болады.