Кіріспе

Нагарджунаның буддалық философиясы, ежелгі Мадхьямака қаласын ("орта жол" немесе "орталық"; тибет: དབུ་མ་པ་ ; dbu ma pa) негізін қалаған, Сюнявада ("бос доктринасы") және Нихсвабхававада ("свабхава доктринасы жоқ") деп те белгілі. Бұл – үнді буддалық монах және философ Нагарджунаның (шамамен 150 – 250 ж.б.э.) негізін салған буддалық философия мен практика дәстүрі. Мадхьямака дәстүрінің негізгі мәтіні – Нагарджунаның "Муламадхьямакарикасы" ("Орта жол туралы түбірлі өлеңдер"). Көбінесе, Мадхьямака құбылыстардың соңғы табиғатын, сондай-ақ медитацияда сезілетін соңғы шындықтың түсініксіз түйсігін де білдіреді. 4-ші ғасырдан бастап Мадхьямака философиясы Махаяна буддистік дәстүрінің одан әрі дамуына, әсіресе буддизмнің Азияға таралуына зор әсер етті. Бұл Тибет буддизміндегі буддалық философияның басым түсіндірмесі және Шығыс Азия буддистік ойларына да ықпал етті. Классикалық үнді Мадхьямака ойшылдарының пікірінше, барлық құбылыстар (дхармалар) "табиғаттан" бос (сюня), себебі олар өзара тәуелділікте туындайды, ешқандай "заттың" немесе "субстанцияның" (свабхава) оларға "нақты және тәуелсіз болу" мүмкіндігін бермейді. Бірақ бұл "бос" өзі де "бос": ол өздігінен өмір сүрмейді, сондай-ақ ол құбылыстық шындықтан тыс немесе одан жоғары тұрған трансценденттік шындыққа сілтеме жасамайды.

Этимология

Мадхья – санскрит тілінде "орта" деген мағынаны білдіретін сөз. Ол латын тіліндегі medius және ағылшын тіліндегі mid сөздерімен туыс. "Ма" қосымшасы – жоғары дәреже білдіретін сөз, сондықтан мадхьяма "ортаңғы" немесе "орташа" мағынасын береді. "Ка" қосымшасы сын есімдерді жасау үшін қолданылады, демек madhyamaka "орташа" дегенді білдіреді. "Ика" қосымшасы иелік сөздерді жасау үшін қолданылады, сонымен қатар жинақы мағынаны білдіреді, сондықтан мадхьямика "ортаңғыға тиесілі" дегенді білдіреді (ика қосымшасы әдетте бірінші дауыстының ұзаруына және соңғы "а" әрпінің түсірілуіне себеп болады). Буддизм контекстінде, бұл терминдер "орта жолға" (мадхьяма пратипада) қатысты, ол жоққа шығарушылық (уччхедавада) және мәңгілікке (шашатавада) сенудің метафизикалық екі шегінен аулақ болатын дұрыс көзқарас (самьягдрішти) болып табылады. Мысалы, санскрит тіліндегі Катьяяна-суттада әлем "болу мен болмаудың екіжақтылығына негізделгені" айтылса да, Будда дұрыс көзқарасқа үйретеді: әлемде пайда болған Катьяянаны, оның нақты күйінде көріп, дұрыс түсінгенде, әлемде болмаудың жоқ екенін білесіз. Әлемде тоқтау, Катьяяна, оның нақты күйінде көрініп, дұрыс түсінілсе, әлемде тұрақты өмірдің жоқ екенін көрсетеді. Осылайша, екі шектен де аулақ жүріп, Татхагата орта жолмен (мадхьямайа пратипада) дхарманы үйретеді. Яғни: осы болмыс, содан кейін болады; осының пайда болуымен, содан кейін болады. Надандық болғанда ерік-жігер пайда болады [12 өзара байланысты себеп-салдақ байланысының стандартты формуласымен толықтырылады]. Барлық буддистік мектептер өздерін буддалық ілімдерге сәйкес орта жолды қорғап жүргенін айтса да, madhyamaka атауы Нагарджуна мен оның түсіндірушілеріне байланысты Махаяна философиясының мектебін білдіреді. Мадхьямика термині madhyamaka мектебінің жақтастарына қатысты. Екеуінде де басымдық бірінші буынға беріледі.