Кіріспе

Балық түрлері
Балық (Sander vitreus, синонимі Stizostedion vitreum), сондай-ақ сары шабақ немесе сары шабақ балығы деп аталады, Канаданың көп бөлігінде және Солтүстік Америка Құрама Штаттарында табиғи түрде өсетін тұщы сулық персиформ балық. Бұл Еуропалық зандрдың Солтүстік Америкадағы жақын туысы, оны шабақ балығы деп те атайды. Кейде оны сары шабақ деп атайды, оны көк шабақтан ажырату үшін, бұл бір кездері Оңтүстік Онтарио және Квебек аймақтарында кездескен, бірақ қазір жойылған деп есептелетін түс өзгерісі. Алайда, сақталған (мұздатылған) "көк шабақ" үлгісінің жақында жүргізілген генетикалық талдауы көк және сары шабақтар бір түрдің фенотиптері болғандығын және оларды бөлек таксономиялық жіктеуге лайық емес екенін көрсетті. Ағылшын тілінде сөйлейтін Канаданың кейбір аймақтарында бұл балық шабақ деп аталады, бірақ бұл балық шынайы шабақтармен – Эсоцидтер тұқымдасына жататын балықтармен туыс емес. Шабақтар су алаптарында айтарлықтай әртүрлілік көрсетеді. Жалпы алғанда, бір су алабындағы балықтар өте ұқсас және жақын маңдағы су алаптарындағы балықтардан генетикалық жағынан ерекшеленеді. Бұл түрлер бір ғасырдан астам уақыт бойы жасанды түрде көбейтіліп, қазіргі популяциялардың үстіне отырғызылды немесе табиғи түрде бұл түрден суы жоқ суларға енгізілді, кейде популяциялардың жалпы генетикалық ерекшелігін азайтады.

Этимология

"Күлді" деген атау оның інжу-маржанды көздерінен шыққан, жарықты шағылыстыратын тапетум люцидум қабатынан туындайды. Бұл қабат балыққа жарық аз болғанда жақсы көруге көмектеседі, сонымен қатар көздеріне сұрғылт, мөлдір емес түс береді. Олардың көру қабілеті мінез-құлқына әсер етеді. Күлділер жарқын жарықтан қашады және нашар көретін балықтармен қоректенеді, әсіресе жарық аз болғанда. Көптеген балықшылар күлдіні түнде іздейді, себебі осы уақытта балықтар белсенді түрде тамақтанады. Балықтың көзі бұрқыраған, тұнжыраған суларда да жақсы көреді, бұл оларға жемтің үстінен басымдық береді. Сондықтан күлді аулаушылар толқынды, көбікті су жиналатын жерлерді іздейді ("күлді толқыны"). Көздерінің арқасында күлділер көлдің терең бөліктерін де мекендей алады, әсіресе жаздың ең ыстық күндері мен түнінде оларды терең судан табуға болады.

Сипаттама

Вальлейлер көбінесе зәйтүн және алтын түсті болады (сондықтан француз тіліндегі жалпы атауы: doré – алтын). Вальлейдің арқасы зәйтүн түсті, ал қабырғалары алтын реңге боялады. Зәйтүн/алтын өрнегі жоғарғы жақтарына дейін созылатын бес қараңғы жолақпен бөлінеді. Түсі құрсаққа қарай ақ түске өтеді. Вальлейдің аузы үлкен және көптеген өткір тістермен жабдықталған. Бірінші арқа және анальды қанаттары тікенді, сондай-ақ қабыршақ қабығы да тікенді болады. Вальлейлерді оларға жақын туысы – мысықтан құйрық қанатының төменгі бөлігіндегі ақ түспен ажыратуға болады, ол мысықта жоқ. Бұған қоса, мысықтың екі арқа және құйрық қанаттарында қара нүктелердің ерекше қатарлары бар, ал вальлейлердің осындай қанаттарында олар жоқ немесе нашар көрінеді.

Ұзындығы мен салмағы

Шамамен ұзындығына жетеді және шамамен салмаққа ие болады. Балықтың ең үлкен өлшемдері ұзындығы және салмағы бойынша тіркелген, сәйкесінше. Өсу қарқыны олардың ареалдағы қай жерде кездесетініне байланысты, оңтүстік популяциялары көбінесе жылдамырақ және ірірек өседі. Жалпы, аналықтары еркектерге қарағанда ірі болады. Уоллилер ондаған жылдар бойы өмір сүре алады, ең көп тіркелген жасы – 29 жыл. Бірақ, қарқынды балық аулау жүргізілетін аймақтарда бес немесе алты жастан асқан уоллилердің саны азаяды. Солтүстік Америкада, олар өте бағалы саналады, ал ауланған кездегі орташа мөлшері шамамен , олардың потенциалды өлшемдерінен айтарлықтай төмен болады. Уоллилердің ұзындығы артқан сайын салмағы да артады. Барлық балық түрлерінің жалпы ұзындығы (L) мен жалпы салмағы (W) арасындағы қатынасты мынадай теңдеу арқылы көрсетуге болады:

Көбінесе, b барлық түрлер үшін 3.0-ға жуық, ал c – түрлерге қарай өзгеретін тұрақты шама. Уолли үшін b = 3.180 және c = 0.000228 (бірліктері дюйм және фунт) немесе b = 3.180 және c = 0.000005337 (бірліктері см және кг). Бұл қатынас шамамен салмақтайды, ал шамамен салмақтайды.

Халық санының динамикасы

Солтүстік Дакота штатының Гаррисон бөгетіндегі Ұлттық балық шаруашылығы әлемдегі ең ірі шамалдық балық шаруашылығы болып табылады. Олар Солтүстік Дакотада балық аулау және тұтыну үшін үлкен сұранысқа ие болғанымен, басқа жерлерде зиянды түр деп есептеледі. Осы себепті Гаррисон бөгетінің ұлттық балық шаруашылығы (GDNFH) басқа аймақтарға бақылау опцияларын ұсыну үшін гормоналды популяцияны бақылауды зерттеуде. Шамалдық балықты алғаш рет америкалық табиғатты зерттеуші Сэмюэл Латхэм Митчилл (1764-1831) Нью-Йорк штатының Итака қаласының жанындағы Кайуга көлінде сипаттаған.

Тамақ ретінде

Қаптамалы балық өте дәмді тұщы су балығы болып саналады, сондықтан оны демалыс және коммерциялық мақсатта тамақ үшін аулайды. Ол түнде қоректенетіндіктен, тірі шабақтарды немесе кішкентай балықтарға ұқсайтын жалған жемдерді пайдаланып, түнде ұстау оңай. Қаптамалы балықты коммерциялық түрде аулаудың көп бөлігі Канаданың Ұлы көлдеріндегі суларда жүргізіледі, ал қуырылған қаптамалы балық канадалық асүйдің негізгі тағамы болып саналады. Миннесота штатында қаптамалы балықты көбінесе кешкі уақытта, желді күндері ("қаптамалы балық толқыны" деп аталады) немесе түнде аулайды. Миннесотаның пабтарында оны көбінесе бутерброд ретінде ұсынады, себебі бұл балық өте танымал, ал Minnesota State Fair жәрмеңкесінде таяқшаға қадалған қуырылған қаптамалы балық танымал тағам болып табылады.

Балық аулау

Балықшылар арасында кең таралғандықтан, шұбар балықты аулауды көптеген табиғи ресурстар агенттіктері реттейді. Басқару шараларына популяцияны тым көп пайдаланудан қорғау үшін квоталар мен ұзындық шектеулерін енгізу кіруі мүмкін. Мысалы, Мичиган штатында белгілі бір ұзындықтан қысқа шұбар балықтарды заң бойынша сақтауға рұқсат етілмейді. Шұбар балықтар нашар жарық жағдайында өте жақсы көреді, сондықтан олар көбінесе таңертең және кешке, бұлтты күндері, сондай-ақ суға жарық түсуі қиын болғанда, толқынды жағдайда белсендірек тамақтанады. Балықшылар мұны жарықтан қашу деп түсіндірсе де, бұл жағдайларда шұбар балықтардың өз жеміне қарағанда артықшылығын көрсетеді. Сол сияқты, қараңғы немесе лайлы суларда шұбар балықтар күні бойы тамақтанады. Көктем және күз мезгілдерінде шұбар балықтар көбею орындарына жақын, ал жел күшті болғанда, шамамен алты фут тереңдіктегі тозаңды, оттегіге толы суда жиі кездеседі. Көктемгі тыныш күндері шұбар балықтар көбінесе жағалаудың терең жағында және жағалау беткейлерінде, немесе 10 футтан тереңде орналасады. Канада мен АҚШ-тың солтүстігінде кең таралғандықтан, шұбар балықтар мұз тесігінен балық аулау кезінде жиі ұсталады, бұл аталған аймақтарда танымал қысқы ойын-сауық. "Walleye chop" деген термин шұбар балық аулаушылары желдің күшті болуымен, толқынды сумен сипатталатын жағдайды білдіреді және осындай жағдайда шұбар балықтардың тамақтану белсенділігі артуына байланысты жақсы аулаудың белгісі саналады. Осы толқындарда балық аулаумен қатар, тірі жеммен түнгі балық аулау да өте тиімді. Қазіргі кездегі барлық құралдармен ауланған шұбар балықтың әлемдік рекордын Мэбри Харпер ұстап тұр, ол 1960 жылдың 2 тамызында Теннесси штатындағы Олд Хикори көлінде 11,34 кг (25 фунт) салмақты шұбар балық аулаған.

Мәдениеттік аспектілер

Walleye – Жоғарғы Орта Батыстағы мәдени маңызы бар тағам. Walleye Миннесота штатында танымал; Миннесота заң шығарушы органы 1965 жылы оны ресми штаттық балық деп жариялады. Үш қала – Гаррисон (Миннесота), Бодет (Миннесота) және Гаррисон (Солтүстік Дакота) – әрқайсысы өздерін «Әлемнің Walleye астанасы» деп жариялайды және әр қалада осы балықтың үлкен мүсіні орнатылған. 2012 жылы Walleye пик Вермонт штатының ресми «жылы су балығы» деп жарияланды. (Вермонттың ресми «салқын су балығы» – бұлақ форелі, *salvelinus fontinalis*.) 1982 жылы Оңтүстік Дакота штаты Walleye балығын өзінің ресми штаттық балығы деп белгіледі. Виннипег (Манитоба) жергілікті тұрғындары «pickerel» деп атайтын Walleye балығын ең маңызды жергілікті балық деп санайды. Бұл балық сонымен қатар Саскачеван провинциясының да ресми балығы болып табылады, ол 2015 жылы балық эмблемасы байқауында жеңіс алып, осы мәртебеге ие болды. Walleye – Саскачеван штатында спорттық балық аулау үшін ең танымал балық, оны көптеген өзендерде, су қоймаларында және көлдерде ұстауға болады. Халықаралық су асты балық аулау қауымдастығының ең ірі балық аулау рекорды 2014 жылы Дифенбекер көлінің солтүстігіндегі Оңтүстік Саскачеван өзенінде ұсталған 13,3 фунттық Walleye балығына тиесілі.