Кіріспе

Тіл білімі саласы

Тіл типологиясы (немесе тілдер типологиясы) – тілдерді олардың құрылымдық ерекшеліктері бойынша зерттейтін және жіктейтін тіл білімі саласы, бұл оларды салыстыруға мүмкіндік береді. Оның мақсаты – әлемдік тілдердің құрылымдық әртүрлілігі мен ортақ қасиеттерін сипаттап, түсіндіру. Оның кіші салаларына дыбыстық ерекшеліктерді зерттейтін фонетикалық типология, сөздердің реті мен формасын зерттейтін синтаксистік типология, тілдік лексиканы зерттейтін лексикалық типология және жалпыға ортақ тенденцияларды түсіндіруге бағытталған теориялық типология кіреді. Тілдік типология генеалогиялық лингвистикадан формальды ұқсастықтар негізінде тілдерді немесе олардың грамматикалық ерекшеліктерін топтастыру арқылы ерекшеленеді, ал генеалогиялық лингвистика тарихи туындастыққа негізделген. Дегенмен, генеалогиялық байланыс мәселесі типология үшін де маңызды, себебі қазіргі деректер жиынтығы өкілдікті және бейтарапты болуға тырысады. Әртүрлі тілдік отбасылардан теңдей үлгілер жиналады, бұл адам тілі туралы түсінік алу үшін аз танымал тілдердің маңыздылығын көрсетеді.

Тарих

Барлық тілдерге негізделген (логикалық) жалпы немесе әмбебап грамматиканың бар екендігі туралы болжамдар, әсіресе Модистае мектебі орта ғасырларда жарияланды. Ол кезде латын тілі тіл білімі үшін үлгі тіл болды, бірақ ирланд және исланд тілдерін латын әліпбиіне көшіру қиындық тудырды. Тіл білімінің тілдер аралық өлшемі Ренессанс дәуірінде қалыптасты. Мысалы, Иоганнес Дросейдің 1544 жылғы «Грамматика квадрилингуис партитионс» еңбегі француз тілін үш «қасиетті тілмен» – еврей, грек және латын тілдерімен салыстырды. Бұл тәсіл Антуан Арнольд пен Клод Ланселоттың 1660 жылғы «Порт-Роял грамматикасы» арқылы кеңейтілді, олар испан, итальян, неміс және араб тілдерін қосты. Николя Бозедің 1767 жылғы кітабында ағылшын, швед, лапп, ирланд, валлий, баск, кечуа және қытай тілдерінің мысалдары келтірілген. Еуропалықтардың әлемді жаулап алуы және дінге өткізуі «миссионерлік лингвистикаға» жол ашты, ол экзотикалық тілдердің алғашқы қолдан жасалған сөз тізімдерін және грамматикалық сипаттамаларын жасады. Мұндай жұмыс испан иезуиті Лоренцо Гервастың 1800 жылғы «Біз танысқан халықтардың тілдерінің каталогы» еңбегінде баяндалған. Иоганн Кристоф Аделунг бес жүзге жуық тілде Иеміздің дұғасын қамтитын алғашқы ірі тілдік үлгіні жинады (1817 жылы қайтыс болғаннан кейін жарияланды). ХХ ғасырда миссионерлік лингвистикаға негізделген типология SIL International ұйымына ортасталды, ол бүгінде тірі тілдердің каталогын – Ethnologue-ды онлайн деректер базасы ретінде ұстап тұр. Гринбергтік немесе универсалистік тәсіл, басқалармен қатар, «Тіл құрылымдарының әлемдік атласы» арқылы түсіндіріледі. Типология функционалдық грамматика шеңберінде жүзеге асырылады, оның ішінде функционалдық дискурстық грамматика, рөлдік және анықтамалық грамматика және жүйелі функционалдық лингвистика бар. Алайда, жиырма бірінші ғасырдың басында эволюциялық типологияны ұсынған лингвистер лингвистикалық универсалдардың бар екендігіне күмән келтірді.

Қосалқы салалар

Лингвистикалық типологияның негізгі тармақтары – синтаксистік, фонологиялық және лексикалық типологияның тәжірибелік салалары. Бұған қоса, теориялық типология тәжірибелік зерттеулерді, әсіресе статистикалық бейімділіктерді немесе импликациялық иерархияларды түсіндіруге бағытталған.

Синтаксистік типология

Синтаксистік типология әлем тілдерінен грамматикалық құбылыстардың кең спектрін зерттейді. Екі танымал мәселе – басым сөз тіркесінің реті және солдан оңға қарайғы симметрия.

Теориялық мәселелер

Төмендегі кестеде 5000-нан астам жеке тіл мен 366 тілдік отбасының сөздердің реті бойынша басым үлгісінің таралуы көрсетілген. SOV екеуінде де ең көп таралған тип, бірақ оқшау тілдерді қоса алғанда, тілдік отбасылардың деректерінде одан да анық байқалады. "NODOM" – бірыңғай басымдыққа ие емес тілдерді көрсетеді.

Түрі Тілдер % Отбасылар %
SOV 2,275 43.3% 239 65.3%
SVO 2,117 40.3% 55 15%
VSO 503 9.5% 27 7.4%
VOS 174 3.3% 15 4.1%
NODOM 124 2.3% 26 7.1%
OVS 40 0.7% 3 0.8%
OSV 19 0.3% 1 0.3%

Доминанттылықтың себебі кейде шешілмейтін типологиялық мәселе деп есептелсе де, таралу үлгісіне бірнеше түсіндірме ұсынылған. Эволюциялық түсіндірмелердің қатарында Томас Гивонның (1979) барлық тілдер SOV тілінен туындап, кейін әртүрліге дамыған деген пікірі, сондай-ақ Дерек Бикертонның (1981) бастапқы тіл SVO болғандығы туралы аргументі бар. Бұл, сөздердің ретін пайдаланып, жай грамматиканы қолдауға мүмкіндік береді, себебі жақ белгілеріне қарағанда сөздердің реті арқылы сөйлемдегі рөлдерді ажырату оңай. Универсалистік түсіндірмелерге Рассел Томлиннің (1986) үш функционалдық принципке негізделген моделі жатады: (i) жанды нәрселер жансыз нәрселерден бұрын келеді; (ii) тақырып түсініктемеден бұрын келеді; және (iii) етістік пен объектінің байланысы. Бұл үш жолдық модель нақты иерархияны шамамен болжайды (жоғарыдағы кестеге қараңыз), SOV және SVO арасында, сондай-ақ VOS және OVS арасында статистикалық айырмашылық жоқ деп есептейді. Ал Джон А. Хокинстің (1994) өңдеу тиімділігі теориясы VO тілдерінде құраушылар ең қысқадан ең ұзынына, ал OV тілдерінде ең ұзынынан ең қысқасына реттеледі деп болжайды, нәтижесінде осы үлестірім пайда болады. Бұл тәсіл OV тілдерінде ауыр тақырыптар, ал VO тілдерінде ауыр объектілер болады деген тұжырымға сүйенеді, бірақ бұл пікір даулы.

Сәйкестік:

| VO тілдері | Мысал (VO) | OV тілдері | Мысал (OV) |
|---|---|---|---|
| Позициялық сөздердің типі | препозициялар: of, than, on | постпозициялар: of, than, on |
| Есім мен меншік жалғауының реті | есім меншік жалғауынан бұрын: father of John | меншік жалғауы есімнен бұрын: John of father |
| Сын есім мен салыстыру стандартының реті | сын есім салыстыру стандартынан бұрын: taller than Bob | салыстыру стандарты сын есімнен бұрын: Bob than taller |
| Етістік пен позициялық фразаның реті | етістік позициялық фразадан бұрын: slept on the floor | позициялық фраза етістіктен бұрын: floor on slept |
| Етістік пен тәсілдің үстеуінің реті | етістік тәсіл үстеуінен бұрын: ran slowly | тәсіл үстеуі етістіктен бұрын: slowly ran |
| Байланыс сөзі мен анықтауыштың реті | байланыс сөзі анықтауыштан бұрын: is a teacher | анықтауыш байланыс сөзінен бұрын: a teacher is |
| Көмекші етістік пен мазмұндық етістіктің реті | көмекші етістік мазмұндық етістіктен бұрын: want to see Mary | мазмұндық етістік көмекші етістіктен бұрын: Mary see to want |
| Сөйлемдегі бағыныштылық үстеуінің орны | сөйлемнің басындағы бағыныштылық үстеулері: because Bob has left | сөйлемнің соңындағы бағыныштылық үстеулері: Bob has left because |
| Есім мен қатыстық сөйлемнің реті | есім қатыстық сөйлемнен бұрын: movies that we saw | қатыстық сөйлем есімнен бұрын: we seen movies or movies we seen |

Теориялық мәселелер

Жоғарыда көрсетілген өзара байланыстарды түсіндіру үшін 1980 және 1990 жылдары бірнеше өңдеу теориялары ұсынылды. Олар мидың оңға немесе солға тармақталған, бірақ аралас емес синтаксистік үлгілерді түсінуі оңайырақ екенін көрсетеді. Мұндай теориялардың ең көп таралғаны – Джон А. Хокинстің тілдік талдау тиімділігі теориясы. Бұл теория тілдің туа біткен танымдық механизмдерге бейімделу емес екенін, оның дамуында туа біткен емес, қалыптасқан қасиет екенін айтады. Типологиялық ерекшеліктер тілді қолданушылардың грамматиканың тиімді құрылуын қалауына және өңдеу қиындықтарын тудыратын сөздердің ретінен қашуына байланысты деп есептеледі. Хокинстің өңдеу теориясы жоғарыдағы кестедегі мәліметтерді болжаумен қатар, сәйкессіз жұптар үшін де болжамдар жасайды, оның ішінде сын есім, көрсеткіш және сан сөздердің намысқа қатысты орналасуы. Бұл теория корпус зерттеулеріне негізделген, бірақ психолингвистикалық зерттеулерде қолдау таппады.

Морфосинтаксистік сәйкестендіру

Тағы бір жалпы жіктеу номинатив-аккузативті сәйкестендіру үлгілерін және эргатив-абсолютивті үлгілерді ажыратады. Кейс жүйесі бар тілдерде жіктеу, транзитивті емес етістіктің жоқтауы (S) транзитивті етістіктің әрекет етушісінің (A) немесе қабылдаушысының (P) кейсімен бірдей болғандығына байланысты жасалады. Егер тілде кейс болмаса, бірақ сөз тіркесі AVP немесе PVA болса, онда жіктеу транзитивті емес етістіктің жоқтауы транзитивті етістіктің әрекет етушісі немесе қабылдаушысымен бір жағында орналасқандығын көрсете алады. Бикель (2011) сәйкестендіруді тілдік ерекшелік ретінде емес, құрылымдық ерекшелік ретінде қарастыру қажет деп санайды. Көптеген тілдерде аккузативтік және эргативтік мінез-құлықтың аралас түрлері кездеседі (мысалы: эргативтік морфология, аккузативтік синтаксис негізінде етістік аргументтерін белгілеу). Басқа тілдерде ("активті тілдер" деп аталады) екі түрлі транзитивті емес етістік болады – кейбіреулері ("активті етістіктер") транзитивті етістіктің әрекет етушісімен бірдей кейстегі жоқтаумен біріктіріледі, ал қалғандары ("стативтік етістіктер") транзитивті етістіктің қабылдаушысымен бірдей кейстегі жоқтаумен біріктіріледі. Тағы басқа тілдер кейбір жағдайларда ғана эргативтік сипат көрсетеді (бұл "бөлінген эргативтілік" аргументтердің грамматикалық жағына немесе етістіктің уақыт/аспектісіне байланысты болады). Мысалы, грузин тіліндегі кейбір етістіктер осылай әрекет етеді, әдетте, перфекті (аорист) қолданғанда ғана.