Мысыр Фараоны: Аменхотеп II өмірі мен билеуі

Кіріспе

Мысырдың он сегізінші династиясының жетінші перғауыны Аменхотеп II (кейде Аменофис II деп аталады және "Амон қанағаттанды" деген мағынаны білдіреді) Мысырдың он сегізінші династиясының жетінші перғауыны болды. Ол әкесі Тутмос III-тен кең аумақты мемлекетті мұра етіп алды және Сириядағы бірнеше әскери наурындар арқылы оны сақтап тұрды; алайда, ол әкесінен гөрі әлдеқайда аз соғысқа қатысты, және оның билігінде Мысыр мен Митанни арасындағы жауынгерлік әрекеттер іс жүзінде тоқтатылды. Оның билігі шамамен б.з.д. 1427-ден 1401 жылдарға дейін дауірленді. Оның әйелі Тиаа болды, ол Аменхотептің ұлы Тутмос IV билікке келгенге дейін ешқандай мәртебеге ие бола алмады.

Билік ету мерзімі мен ұзақтығы

Аменхотептің таққа отыруының уақытын анықтау қиын емес, өйткені оның әкесі Тутмос III билік құрған кездегі ай фазаларына қатысты бірнеше дата бар. Бұл байқаулар Тутмостың билікке келу күнін б.з.д. 1504 немесе 1479 жылға дейін шектейді. Тутмос 54 жыл билік еткеннен кейін қайтыс болды, сол кезде Аменхотеп таққа отыратын еді. Аменхотептің әкесімен 2 жылдық ынтымақты билігі оның таққа отыруын екі жыл төрт айға ертерек, яғни жоғары хронология бойынша б.з.д. 1452 жылға жылжытады. Оның билік ету мерзімінің ең аз ұзақтығы Тебадағы Аменхотеп II-нің жерлеу ғибадатханасынан табылған, патшаның аты жазылған шарап құмырасымен көрсетіледі. Ол осы патшаның ең жоғары белгілі жылына – 26-шы жылына қатысты және перғауынның шарапшысы Панехсидің есімін тізімдейді. Әдетте, жерлеу ғибадатханалары патша қайтыс болғанда немесе өліміне жақын толтырылғандықтан, Аменхотептің 26 жасынан аспайтындығын айтуға болады. Оның билік ету мерзімі 35 жылға дейін созылуы мүмкін деген басқа да теориялар бар. Бұл хронология бойынша ол б.з.д. 1454 жылдан 1419 жылға дейін билік етті. Бұл деректердің өзі Мысырды кем дегенде 25-26 жыл билеген Аменхотеп II сияқты белгілі перғауынның 9-шы және 23-ші жылдары арасында 14 жылдық үзіліс болғанын көрсетеді. Аменхотеп II-нің билік ету мерзіміне байланысты осы үлкен үзіліске жанама түрде сәйкес келетін жалғыз дата – Ленинград (Санкт-Петербург) 1116А папирусындағы б.з.д. 18-ші немесе мүмкін 19-шы жылға қатысты астық үлестірілімдері туралы мәліметтер. Папируста ешқандай патша тікелей аталмаған, бірақ ол Жаңа Патшалықтың алғашқы палеографиясын, "Перу Нефер" (бір кезде Мемфиске жақын деп саналған "кеме жасау орны" және патшалық резиденция) және Ахеперуренің преноменін қамтиды, ол Аменхотеп II-нің патшалық аты болған. Питер Дер Мануэлиан жазғандай, осы үш фактінің үйлесімділігі "сенімді мерзімдеуге мүмкіндік береді. Папирус Аменхотептің 18-ші, 19-шы немесе 20-шы жылдарына жатуы мүмкін. Мәтіннің 19-шы жолы II smw 30 күнінде "18-ші жылдың астығынан" үлестірілімді атап көрсетеді, бұл папирустың 19-шы жылға жатуын көрсетеді".

Amenhotep's coronation can be dated without much difficulty because of a number of lunar dates in the reign of his father, Thutmose III. These sightings limit the date of Thutmose's accession to either 1504 or 1479 BC. Thutmose died after 54 years of reign, at which time Amenhotep would have acceded to the throne. Amenhotep's short 2 year coregency with his father would then move his accession two years and four months earlier, or in 1452 BC in the high chronology. The minimum length of his reign is indicated by a wine jar inscribed with the king's prenomen found in Amenhotep II's funerary temple at Thebes; it is dated to this king's highest known date—his Year 26—and lists the name of the pharaoh's vintner, Panehsy. Mortuary temples were generally not stocked until the king died or was near death; therefore, Amenhotep may not have lived much later beyond his 26th year. There are alternate theories which attempt to assign him a reign of up to 35 years, which is the absolute maximum length he could have reigned. In this chronology, he reigned from 1454 to 1419. This evidence alone shows that even a well known pharaoh who ruled Egypt for at least 25–26 years such as Amenhotep II had a long 14 year time gap in attested years between his 9th and 23rd regnal years. The only date that can indirectly be fitted into this large time gap to Amenhotep II is a Year 18 or possible Year 19 date based on Papyrus Leningrad (St. Petersburg) 1116A that lists grain allotments for a coming psdntyw feast and other occasion. While mentioning no king directly, the papyrus features early New Kingdom palaeography, mentions "Peru Nefer (the "dockyard" and royal residence once thought to be near Memphis), and bears the prenomen of Akheperure" which was the royal name of Amenhotep II. These three facts combined, as Peter Der Manuelian writes,
"all speak for a secure dating. The papyrus may be chronologically pinpointed further to Amenhotep's eighteenth, nineteenth, or twentieth year. Line 19 of the text mentions an allotment on II smw 30 "from the grain of year 18," possibly indicating that the papyrus dates to year 19"

Яһуди тарихшысы Иосиф Флавий өзінің "Contra Apionem" кітабында, Манефонның "Aegyptiaca" еңбегін аударғанда, Аменхотеп II-ге, яғни Аменофиске 30 жыл 10 айлық билік мерзімін тағайындайды. Сондықтан, Аменхотеп II-нің 9-шы және 23-ші жылдары арасындағы он жылдан астам кезеңде куәландырылмаған билігі болғандықтан, оның 26-шы жылынан кейін тағы 5 жыл билік еткен болуы мүмкін. Британдық египтолог Дэвид Астонның жазғандай, "Карнақтағы жазулар Аменофис II тұсында Хеб-Сед мерекесіне және оның жаңаруына сілтеме жасайды, ал патша әдетте өзінің алғашқы Хеб-Сед мерекесін 30-шы жылы, ал екіншісін 34-ші жылы тойлағандықтан", бұл жазулар Аменхотеп II-нің кем дегенде 30 жыл билік еткенін көрсетеді. Керісінше, Дональд Б. Редфорд өзінің 1986 жылғы "Pharaonic King Lists, Annals and Day Books" кітабында (Миссиссага, 1986, 179-183 беттер) Аменофис I, Тутмос III, Аменофис II және Тутмос IV-тің Карнак ескерткіштерінің бағаналарындағы Хеб-Сед сілтемелерінің "бағаналық баталар" екенін, Сезострис I-нің кішкентай қабырғалы ғибадатханасының бағаналарындағы ұқсас жазулардың көшірмелері екенін және хронологиялық мәні жоқ екенін айтады. Егер Аменхотеп II әкесі Тутмос III-пен 2 жылдық ынтымақты билікке ие болған болса, Питер Дер Мануэлиан атап өткендей, ол қайтыс болғанда 42 жаста (немесе 18 жыл плюс 24 жылдық жеке билік) болған болар еді. Егер Аменхотеп II Иосиф Флавийдің Манефонның "Aegyptiaca" еңбегінен аударғандай 31 жыл билік етсе, онда ол 47 жаста қайтыс болған болар еді (18 жыл плюс 29 жылдық жеке билік) және рентгендік зерттеу нәтижелері 7 жылға қате болуы мүмкін.

Сыртқы істер

Аменхотептің алғашқы жорығы оның билік құрған үшінші жылы болды. Фараон Оронт өзенінен өтіп бара жатқанда Қатна әскерінің шабуылына ұшырағаны белгілі, бірақ ол жеңіске жетіп, зор олжаға ие болды, оның ішінде Митаннидің арба жабдықтары да болды. Патша дене күшімен танымал болды және Қадеште жалғыз өзі 7 бүлікші князды өлтірді, осымен алғашқы Сирия жорығын сәтті аяқтады. Ол жеті княздың мәйітін кемесінің басына тігіп, аяқтарын жоғары қаратып ілуге бұйырды. Тебаға жеткенде, бір князды қоспағанда, барлығының мәйіті қала қабырғаларына ілінді. Ал қалғаны көбінесе бүлікшіл Нубия аймағына әкетіліп, Напата қаласының қабырғасына ілінді, фараонға қарсы көтерілудің салдары мен Египет билігіне қарсы Нубиялықтарды үрейлендіру үшін. Аменхотеп Амададағы стелада бұл жорықты өзінің бірінші жорығы деп атады, бірақ екінші жорығын да бірінші деп атады, бұл шатасу тудырды. Жетінші жылының сәуір айында Аменхотеп Сириядағы Нахариннің қарастырылған мемлекеттерінің үлкен көтерілісіне тап болды және оны басу үшін Левантқа әскерін жіберді. Бұл көтерілісті Египеттің Таяу Шығыстағы басты қарсыласы Митанни бастаған болуы мүмкін. Осы жорықтан кейін орнатылған жеңіс туралы стелада ірі шайқастар туралы ештеңе жазылмаған, оны әртүрлі түсіндіруге болады. Бұл жорық оның әкесінің Сириядағы жорықтарына ұқсас болған шығар, ол тек шағын гарнизондармен шайқасып, қалаларды өзіне адал болуға ант беруге мәжбүр еткен, бірақ ол кеткеннен кейін анттар бұзылған. Сонымен қатар, Аменхотеп Митанниге ең жақын болған екі апталық кезеңді стеладан жойған сияқты, сондықтан оның әскері осы жорықта жеңілген болуы мүмкін. Аменхотептің соңғы жорығы тоғызыншы жылында болды, бірақ ол Галилея теңізінен солтүстікке қарай жылмаған көрінеді. Бұл жорықтан алынған олжаның тізімінде Аменхотеп 101 128 құлды алып кеткені айтылады. Алайда, бұл сандарды растау қиын, сондықтан кейбір адамдар Аменхотептің сарай хатшыларының дұрыстығына күмән келтіреді. Басқалары мұндай асыра бағалар есептеу қателігінен туындауы мүмкін деп санайды. Мысалы, жетінші жылы Нухашта тұтқындалған 15 070 тұтқынның саны тоғызыншы жылғы тұтқынмен бірге есептелген болуы мүмкін. Аменхотептің тоғызыншы жылындағы жорықтан кейін Митанни Египетпен бейбітшілік орнатуға тырысты, содан бері олардың әскерлері соғыспады. Аменхотеп Бабыл, Хет және Митанни патшаларының онымен бейбітшілік орнатып, тоғызыншы жылынан кейін оған салық төлегенін жазды, бірақ бұл мақтану бос сөз болуы мүмкін. Алайда, Карнак қабырғаларындағы екінші жазбада Митанни княздары Аменхотеппен бейбітшілікке келуге келгені айтылады, оны оңай түсіндіру мүмкін емес. Содан кейін Аменхотеп бір жағдайды қоспағанда, ішкі мәселелерге назар аударды. Аменхотептің Нубиялық вице-короліне арналған киіз үйінде Аменхотеп Нубия жорығынан кейін сыйлық алғаны көрсетілген, бірақ бұл оқиғаның қашан болғанын анықтау мүмкін емес.

Amenhotep's first campaign took place in his third regnal year. It is known that the pharaoh was attacked by the host of Qatna while crossing the Orontes river, but he emerged victorious and acquired rich booty, among which even the equipment of a Mitanni charioteer is mentioned. The king was well known for his physical prowess and is said to have singlehandedly killed 7 rebel Princes at Kadesh, which successfully terminated his first Syrian campaign on a victorious note. After the campaign, the king ordered the bodies of the seven princes to be hung upside down on the prow of his ship. Upon reaching Thebes all but one of the princes were mounted on the city walls. The other was taken to the often rebellious territory of Nubia and hung on the city wall of Napata, as an example of the consequence of rising against Pharaoh and to demoralise any Nubian opponents of Egyptian authority there. Amenhotep called this campaign his first in a Stele from Amada, however he also called his second campaign his first, causing some confusion. In April of his seventh year, Amenhotep was faced with a major rebellion in Syria by the vassal states of Naharin and dispatched his army to the Levant to suppress it. This rebellion was likely instigated by Egypt's chief Near Eastern rival, Mitanni. His stele of victory carved after this campaign records no major battles, which has been read a number of ways. It may be that this campaign was more similar to one of the tours of Syria which his father had fought, and he only engaged minor garrisons in battle and forced cities to swear allegiance to him–oaths immediately broken after his departure. Alternatively, it appears that the two weeks when Amenhotep would have been closest to Mitanni are omitted from the stele, thus it is possible that his army was defeated on this campaign. Amenhotep's last campaign took place in his ninth year, however it apparently did not proceed farther north than the Sea of Galilee. According to the list of plunder from this campaign, Amenhotep claims to have taken 101,128 slaves. These numbers however are difficult to substantiate, leading some to question the accuracy of Amenhotep's court scribes. Others have suggested that such exaggerated figures may instead be simply due to compounded accounting mistakes. Examples include a possible recount of the 15,070 prisoners taken in his year 7 campaign in Nukhash being combined with the figures from his year 9 campaign. After the campaign in Amenhotep's ninth year, Mitanni sought to make peace with Egypt, and from then on, their armies never fought again. Amenhotep records that the kings of Babylon, the Hittites, and Mitanni came to make peace and pay tribute to him after his ninth year, although this may be outlandish boasting. However, a second passage appears on the walls of Karnak, saying that the princes of Mitanni came to seek peace with Amenhotep, and this cannot be so easily explained away. Thereafter, Amenhotep concentrated on domestic matters, with one possible exception. A shrine of Amenhotep's Nubian viceroy shows Amenhotep receiving tribute after a Nubian campaign, but it is not possible to date when this happened.

Құрылыс жобалары

Тютмос III Карнакты кеңейтуге көп күш жұмсады, сондықтан Аменхотептің құрылыс жобалары негізінен бүкіл Мысырдағы кішігірім ғибадатханаларды кеңейтуге бағытталған. Дельтада оның әкесі Минмозе, тағы да ғибадатханалар салуды бақылағандығы Турадағы жазудан дәлелденген. Тутмос III техникалық тұрғыдан алғанда, Хорусқа арналған ғибадатхана салуды бастады, бірақ Ре Харахти мен Амон Ренің болуын оңай байқауға болады. Онда Аменхотеп II Усерсатетке олардың Сириядағы әскери ерліктерін еске түсіріп, бұл лауазымды адамның вице-патшалық қызметін қалай атқарғаны туралы сынға алады. Аменхотеп былай деп жазады: cquote|Патшалық резиденцияда отырып, ішіп-жеп демалып жүргеннен, Өзінің қолмен жазған бұйрығының көшірмесі, вице-король Усерсатетке. Сіздерге, алыстағы Нубиядағы, барлық шет елдерден олжа әкелген батырларға, соғыс күймелерін жүргізуге шеберлерге, Бабылдан әйел, Библостан қызметші, Алахтан жас қыз және Арапхадан қарт әйел иелеріне бұл бұйрық жеткізілді. Текши (Сирия) халқының бәрі де пайдасыз, олардан не пайда? Вице-корольге тағы бір хабар: нубиялықтарға сенбеңіз, олардың халқы мен сиқыршылығынан сақ болыңыз. Мысалы, сіз патшаға ұсынбаған, қарапайым адамның қызметшісін ресми тұлға етіп тағайындадыңыз. Әлде сіз: «Егер қоламен қапталған алтын балтаң болмаса, акация ағашынан жасалған ауыр таяқ та жеткілікті» деген мақалға сілтеме жасағыңыз келді ме? Сондықтан олардың сөздеріне құлақ аспаңыз, хабарларына ден қоймаңыз!» Аменхотеп II өзінің патшайымдарының есімдерін ашық жазбаған; кейбір египтологтар әйелдер Амонның Құдай әйелі сияқты атақтармен тым күшті болды деп санайды. Олар оның әкесі Хатшепсуттің есімін ескерткіштерден алып тастауға және оның мүсінін жоюға қатысқанын көрсетеді. Хатшепсуттің бейнелерін жою Аменхотептің әкесінің өте қартайған кезінде, оның билеушілік кезінде басталды, бірақ оның өзінің билігі кезінде тоқтатылды. Дегенмен, патша әкесі тағы бір әйелдің билік басына отыратынынан қорқып жүрген болуы мүмкін. Бірақ, оның күш-жігеріне қарамастан, Еханатонның әйел қоса билеушісі оның 18-ші династиясының соңына дейін перғауын ретінде билік еткен болуы мүмкін. Аменхотеп II көптеген қанаандық құдайларды мысырлық пантеонға қосты, олардың ішінде Решеф, Хаурон, Баал, Астарте, Қетеш және тағы бірнеше құдайлар бар еді.

Since Thutmose III had devoted so much energy to expanding Karnak, Amenhotep's building projects were largely focused on enlarging smaller temples all over Egypt. In the Delta, his father's Overseer of Works, Minmose, is attested from an inscription at Tura as overseeing construction of more temples. Thutmose III had begun constructing a temple which, technically, was dedicated to Horus there, although the presence of Re Harakhti and Amun Re is easily observed. In it, Amenhotep II reminded Usersatet of their military exploits together in Syria and proceeds to criticise the way this official conducted his office as Viceroy. Amenhotep writes:
cquote|Copy of the order which His Majesty wrote himself, with his own hand, to the viceroy Usersatet. His Majesty was in the [royal] Residence he spent a holiday sitting and drinking. Look, this order of the king is brought to you who are in faraway Nubia, a hero who brought booty from all foreign countries, a charioteer you (are) master of a wife from Babylon and a maidservant from Byblos, a young girl from Alalakh and an old woman from Arapkha. Now, these people from Tekshi (Syria) are worthless what are they good for? Another message for the viceroy: Do not trust the Nubians, but beware of their people and their witchcraft. Take this servant of a commoner, for example, whom you made an official although he is not an official whom you should have suggested to His Majesty; or did you want to allude to the proverb: 'If you lack a gold battle axe inlaid with bronze, a heavy club of acacia wood will do'? So, do not listen to their words and do not heed their messages!" Amenhotep II did not openly record the names of his queens; some Egyptologists theorise that he felt that women had become too powerful under titles such as God's Wife of Amun. They point to the fact that he participated in his father's removal of Hatshepsut's name from her monuments and the destruction of her image. The destruction of Hatshepsut's images began during the co regency of Amenhotep when his father was very old, but stopped during his reign. However, the king may have harboured his father's concern that another woman would sit on the throne. Despite his efforts however it is possible that a female co regent of Akhenaten ruled as pharaoh before the end of his own 18th dynasty. Amenhotep II adopted a large number of Canaanite gods into the Egyptian pantheon, including Resheph, Hauron, Baal, Astarte, Qetesh, and a few others.

Өлім және жерлеу

Аменхотеп II Патшалар аңғарындағы КВ35 қабіріне жерленді; оның мумиясы 1898 жылғы наурыз айында Виктор Лорет қабірді ашқанда, бастапқы саркофагының ішінде табылған. Қабірде сонымен қатар Жаңа Патшалық дәуірінен бірнеше фараондардың мумиялары сақталған, олардың ішінде Тутмос IV, Сети II, Рамсес III, Рамсес IV және Рамсес VI болды. Бұл мумиялар Сиамун билігінде Амонның 21-ші династиясының бас жұбысы Пинеджем II тарапынан қабір тонаушыларынан қорғау мақсатында Аменхотеп II қабіріне қайта жерленген.

Анам

Патшаның мумиясын алғаш рет 1902 жылғы қаңтарда Гастон Масперо Говард Картер, Фридрих Вильгельм фон Биссинг және Пьер Лакомен бірге зерттеді, сипаттады және суретке түсірді. Австралиялық анатомист Графтон Эллиот Смит 1907 жылы Аменхотептің мумиясын зерттеді. Бұл тексеру барысында бетіне жабысқан мата алынып, тосқауылсыз қарау мүмкіндігі жасалды. Ол мәйіттің бойының ұзын екенін және оның ұлы IV Тутмосқа ұқсас екенін анықтады. Басындағы қоңыр шашы "көптеген ақ шаштармен араласқан". Қолдары кеудесінің үстінде төмен жаққа қарай қиылысқан, оң қолы қысқа, ал сол қолы аздап қысылған. Ерекшелігі, дененің барлық бөлігіндегі тері кішкентай түйіршіктермен жабылған, бірақ Смит олардың бальзамдау процесінен немесе аурудан пайда болғанын анықтай алмады. Денедегі шайыр зергерлік бұйымдардың іздерін сақтаған; жоғарғы арқасында бірнеше қатарлы әшекейлі мойындық және жамбас аймағының артқы жағында ромб тәрізді геометриялық өрнек байқалды. Смит оның тозығы жеткен тістері мен аққан шашына қарап, қайтыс болғанда 40-50 жас аралығында болғанын шамалады. 2021 жылғы сәуірде оның мумиясы 17 басқа патша мен 4 патшайымның мумияларымен бірге Мысыр ескіліктері мұражайынан Мысыр өркениетінің ұлттық мұражайына "Перғауынның алтын шеруі" атты шара аясында көшірілді.