Кіріспе

Күнбалықтар тұқымдасы (Centrarchidae) – Солтүстік Америкаға ғана тән, Perciformes (бұрын ескірген Centrarchiformes орнына жіктелген) тобына жататын тұщы су балықтарының туысы. Күнбалықтар тұқымдасына барлығы сегіз туыс кіреді: Лепомис (нағыз күнбалықтар), Микроптер (қара бас балықтар), Помоксис (краппилер), Эннеакантус (жолақты күнбалықтар), Центрарх (типтік туыс, тек қана C. macropterus қанатты балығынан тұрады), Архоплиттер (Сакраменто балығы), Амблоплиттер (тас бас балықтар) және Акантарх (балшық күнбалығы). Күнбалықтар тұқымдасына 38 түр белгілі, оның 34-і қазіргі кезде кездеседі. Олардың қатарында Солтүстік Америка балықшыларына жақсы таныс, ірі ауызды бас балық, тас бас балық, көк жаныш, қарақұмық, жасыл күнбалық және краппилер сияқты көптеген бағалы ойын балықтары бар. Көптеген күнбалықтар спорттық балық аулауда жоғары бағаланады және туған жерлерінен тыс көптеген аймақтарға әкелінген, кейде инвазивті түрлерге айналған. Олар жеуге жарамды болғамен, коммерциялық мақсатта тамақ балығы ретінде сатылмайды.

Сипаттама

Отбасы мүшелері дене пішіні жағынан бүйірінен қысылған, 6-9 анальдық тікені және біріктірілген 2 арқа қанатымен (тікенді бірінші арқа қанаты және сәулелі екінші арқа қанаты) ерекшеленеді. Арқа тікендерінің саны 6-дан 13-ке дейін өзгереді. Micropterus және Lepomis туыстарындағы барлық түрлерде 3 анальдық тікен болады, бұл оларды отбасының басқа туыстарындағылардан ажыратады. Centrarchidae отбасының көптеген түрлерін екі ең көп таралған туысқа (Micropterus және Lepomis) сүйене отырып, екі негізгі топқа бөлуге болады. Lepomis туысына жататын түрлер терең немесе дөңгелек дене пішінімен, кішкентай ауыздарымен және сору арқылы қоректенуімен сипатталады. Micropterus туысына жататын түрлер одан да ағымдалаған дене пішінімен, үлкен ауыздарымен және негізінен қозғалыспен қоректену әдісімен жемтенуімен сипатталады. Олар сондай-ақ, жыртқыштардан тиімді қорғану үшін су өсімдіктерінің арасында және жанында өмір сүруге бейім. Отбасының көптеген түрлері жоғарыда аталған мекендеу орындарынан ауытқымаса да, Сакраменто шұңқыры ерекше түрде жоғары сілтілілікке, тұздылыққа және температураға төтеп бере алады. Отбасының сору арқылы қоректенетін түрлері (яғни Lepomis) әдетте мекендеу орындарының түбіндегі қоректі жейді, ал қозғалыспен қоректенетін түрлері (яғни Micropterus) әдетте лимнетикалық аймақ деп аталатын ашық суларда қоректенеді. Centrarchidae-дың қорегіне макро омыртқасыздар (мысалы, жәндіктер, бұқақоз және рактер) және олардың мекендеу орындарында кездесетін басқа балықтар кіреді. Басқа эктотермдердегідей, Centrarchidae-дың көптеген физиологиялық процестері мен мінез-құлқы, мысалы, қоректену және көбею, олардың қоршаған ортасының температурасына күшті әсер етеді. Centrarchidae отбасының барлық түрлері жылы суға бейімделген түрлер саналады. Жалпы, жылы суға бейімделген түрлер жоғары температурада және төмен ендікте үлкен болады. Отбасының көптеген түрлері үшін оңтайлы температура диапазоны 28 °C (82 °F) -тан 32 °C (90 °F) -қа дейін, бірақ олар осы оңтайлы диапазоннан тыс температурада да тіршілік ете және көбейе алады. Өлімге әкелетін температура диапазоны отбасы ішінде кеңінен өзгереді, бірақ кейбір түрлер су температурасы 1 °C (33 °F) дейін немесе 41 °C (106 °F) дейін төмендегенде де тірі қала алады.

Көбею

Орталық шабақтар көбінесе көктемде шағылысады, ал жас дарақтар көктемнің соңында және жаздың басында пайда болады. Қыстан көктемге өту (яғни мұздың еруі, күннің ұзаруы және тамақ көбеюі) – орталық шабақтар үшін көбейіске дайындық бастаудың негізгі факторы. Сонымен қатар, гибридтесуді болдырмау үшін белгілі бір механизмдер бар, мысалы, Лепомис туысына жататын балықтардың қабықшасының (оперкулум) күрделі құрылымы, ол өз түріне жататын жұптастарды тануға көмектеседі. Аталықтарының ұрпаққа қамқорлығы ұя салу, ұяны қорғау, жұмыртқалар мен шабақтарды күзету және ұяны желдету (жұмыртқаларды оттегімен қамтамасыз ету) сияқты әрекеттерді қамтиды. Көбейіске қатысуда сәтсіз болған еркектер, түрлі мінез-құлық тәсілдерімен ұрғашының жұмыртқаларын жасырын түрде ұрықтандыру арқылы «алдау» стратегиясын қолдануы мүмкін. Бұл көбінесе Lepomis туысына жататын кішірек еркектерде байқалады. Осының салдарынан, орталық шабақтардың таралуы мен ареалы барлық жерде салқын температурамен шектеледі. Егер ауа температурасы келесі 50-100 жылда күтілгендей көтеріле берсе, жылы су түрлері сияқты орталық шабақтардың да таралу аймағы солтүстікке қарай кеңейіп, қолайлы мекендеу орындарының жалпы саны артуы мүмкін.

Инвазивті аймағы

Орталықтар тек Солтүстік Америкаға тән, бірақ Еуропа, Оңтүстік Америка, Африка және Азия сияқты бірнеше континентке әкелінуі нәтижесінде оларды бүкіл әлемде кездестіруге болады. Италия, Оңтүстік Африка, Жапония және Мадагаскардағы жергілікті балық популяцияларын күрт өзгертіп, қысқартқан, тіпті Мексикадағы басып алған су қоймаларында Cyprinodontidae тұқымдасының кез келген түрінің жергілікті түрден жойылуына себеп болған үлкен ауызды бас (Micropterus salmoides) фактілерінің көптеген растамалары бар.