Кіріспе

Идиофон – соққылы аспаптар тобына жататын музыкалық аспап, сонымен қатар ескерту/сигнал беру құралы. Ол кірпіш механизмінің принципі бойынша жұмыс істейді, тісті дөңгелек және тұтқаға бекітілген икемді тақтайшаны пайдаланады, ол еркін айналады. Оның түрлеріне иудаизмде қолданылатын граггер, рапах және раганелла жатады.

Ойын әдісі

Ойыншы тұтқаны ұстап, бүкіл механизмді айналдырады. Инерция дөңгелектің тісіне соқтығып, дыбыс шығарады – сықырлап, дірілдейді. Көпте қолданылатын конструкцияда қалың ағаш дөңгелек тұтқаға бекітілген, ал тұтқа бұрылғанда тістеріне кезекпен тиетін екі ағаш фланец болады. Балама ретінде, кішкентай механизмдер кейде бекітіліп немесе орнатылып, ойыншы тұтқаны жылдам айналдырады. Орнатылған механизмдер дыбыстың ұзақтығы мен уақытын жақсырақ бақылауға мүмкіндік береді. Бұл механизмді барабан сияқты қолдануға болады, соның арқасында үнемі қайталап тұратын дыбыстарды нақты уақыт аралығында орналастыруға болады. Дыбыс күші механизмнің айналу жылдамдығымен реттеледі.

Яһуди дәстүрінде

Яһуди дінінде граггер (сондай-ақ гроггер немесе греггер) Пурим мерекесінде қолданылады. Мегилла оқылғанда Хаман есімі айтылған сайын граггер қолданылады. Хаман еврейлерді қуғандықтан, бұл шу оның атын символдық түрде жабу үшін жасалады (бірақ Мегилланың барлық сөзі, Хаман аты да қоса, анық естілуі керек, сондықтан сөздер граггер дыбысынан кейін көбінесе қайталанады). Граггер оқу кезінде шу шығаруға көмектесу үшін еврей дәстүрінде пайда болған.

Музыка

Шырқаушы Рихард Штраустың "Тилл Эуленспигельдің көңілді әстелдері" және Арнольд Шенбергтің "Гурре Лидер" сияқты шығармаларда қолданылады.

Спорт

1970 жылдардың басына дейін осы типтегі дірілдегіштер Ұлыбританиядағы футбол және регби жарыстарында жанкүйерлер тарапынан кеңінен қолданылып, «футболдық дірілдегіш» деп аталған.

Ескерту/сигнал беру құрылғысы

XVIII және XIX ғасырларда британдық және австралиялық полицейлер көмек шақыру үшін полицияның дабыл шалғышын пайдаланған. Олар Бірінші дүниежүзілік соғыстағы окоптардағы у газ шабуылынан ескерту үшін қолданылды және Екінші дүниежүзілік соғыс кезінде британдық полиция мен ARP күзетшілеріне у газдың болуы туралы ескерту үшін берілді.

Раганелла

Раганилла (итальянша "ағаш бақасы") – Италияның оңтүстігіндегі Калабрияның халық музыкасында жиі кездесетін соққылы аспап. Техникалық тұрғыдан алғанда, раганилла – "тісті сыңғырлағыш", ол "құрқылдайтын" дыбыс шығарады, соның арқасында аспаптың халық аты итальян тіліндегі ағаш бақасының атауынан шыққан. Раганилла шамамен нан қорабының көлемінде болады және ағаштан жасалған қаңқадан тұрады, оның бір жағына төрт немесе бес қатаң, бірақ иілгіш ағаш тіліктері бекітілген; тіліктердің екінші ұштары қаңқаға орнатылған тұтқамен айналдырылатын тісті дөңгелекпен жылдамдықпен соғылады.

Рапах

Рапач – деркаштан үлкенірек нұсқасы. Рапачтарды Словакияның Прешов аймағындағы этникалық украиндықтар Пасха мерекесінде қоңыраулардың орнына пайдаланады.

Музыкадағы қолданысы

Респиги өзінің оркестрлік шығармасы "Римнің қарағайларының" бірінші бөлімінде оны пайдалануды сұрайды, Чайковский де өзінің "Жұмсақ ошақ" балетінде солай жасайды. Бұл эффект "Көрмедегі суреттерден" Мусоргскийдің Равель жасаған оркестрлік нұсқасындағы "Гномус" бөлімінде де қолданылады. Оркестрлік аспаптарда оның орнына дірілдеткіш (ракета) қолданылады.

Рапахтың қайнар көзі

Хюменюк, А. Украинские народные музыкальные инструменты, Киев: Наукова думка, 1967
Мизенец, В. Украинские народные инструменты, Мельбурн: Bayda books, 1984
Черкасский, Л. Украинские народные музыкальные инструменты, Техника, Киев, Украина, 2003. 262 страницы.