Кіріспе
Күн сәулесінде, арнайы кептіргіштерде немесе сусыздағыштарда бастапқы су мөлшерінің көп бөлігі алынып тасталған жеміс – құрғатылған жеміс деп аталады. Құрғатылған жемістерді пайдаланудың тарихы б.з.д. төртінші мыңжылдыққа, Месопотамияға дейін жетеді. Олар тәтті дәмімен, қоректік құндылығымен және ұзақ сақталу қасиеттерімен бағаланады. Бүгінде құрғатылған жемістерді тұтыну кеңінен таралған. Сатылатын құрғақ жемістердің шамамен жартысы жүзімнен (қара жүзім), одан кейін – құрма, шабдалы, өрік, инжір, абрикос, алма және алмұрттан жасалады. Бұлар "дәстүрлі" құрғатылған жемістер деп аталады: күнде немесе жылы ауа ағынында кептірілген жемістер. Кранберри, көкжидек, шие, клубника және манго сияқты көптеген жемістер кептіру алдында тәттілендіргішпен (мысалы, сахароза сиропымен) қоса араластырылады. Папая, киви және ананас сияқты кейбір өнімдер құрғатылған жеміс ретінде сатылғанымен, көбінесе қантталған жеміс болып табылады.
Dried fruit is fruit from which the majority of the original water content has been removed either naturally, through sun drying, or through the use of specialized dryers or dehydrators. Dried fruit has a long tradition of use dating back to the fourth millennium BC in Mesopotamia, and is prized because of its sweet taste, nutritive value, and long shelf life. Today, dried fruit consumption is widespread. Nearly half of the dried fruits sold are raisins, followed by dates, prunes, figs, apricots, peaches, apples, and pears. These are referred to as "conventional" or "traditional" dried fruits: fruits that have been dried in the sun or in heated wind tunnel dryers. Many fruits, such as cranberries, blueberries, cherries, strawberries, and mango are infused with a sweetener (e. g. sucrose syrup) prior to drying. Some products sold as dried fruit, like papaya, kiwifruit and pineapple, are most often candied fruit.
Тарих
Раушан, інжір, құрма, абрикос, алма сияқты дәстүрлі құрғатылған жемістер мыңдаған жылдар бойы Жерорта теңізі елдерінің тағамының негізгі бөлігі болған. Бұл олардың қазіргі Иран, Ирак, Оңтүстік-Батыс Түркия, Сирия, Ливан, Палестина, Израиль және Солтүстік Мысыр жерлерін қамтитын Жемісті Жарты ай деп аталатын Таяу Шығыс аймағында ертеде өсірілуіне байланысты. Тамақты сақтаудың ең алғашқы түрі – кептіру немесе сусыздандыру болды: ағаштан немесе жүзім бұтасынан түскен жүзім, құрма және інжір ыстық күнде кептірілді. Ертедегі аңшы-жинақшылар осы түскен жемістердің жеуге жарамды күйге енгенін байқап, оларды тұрақтылығымен және шоғырланған тәттілігімен бағалады. Құрғақ жемістер туралы ең алғашқы жазба Месопотамия тақташаларында б.з.д. 1500 жылға дейін сақталған, онда ең көне рецепттер кездеседі. Бұл саз тақташалар ежелгі Бабылдың күнделікті тілі – аккад тілінде, клинописьпен жазылған. Бұл ертедегі өркениеттер құрманы, оның сірпін және құрмадан жасалған тәттіні пайдаланған. Олар 300-ден астам рецепті бар нанға құрғақ жемістерді қосты, жұмысшыларға арналған қарапайым арпа нанынан бастап, сарайлар мен храмдарға арналған бал қосылған күрделі торттарға дейін. Құрма – алғашқы егілген ағаштардың бірі. Ол Месопотамияда 5000 жыл бұрын өсірілген. Ол Жемісті Жарты айда көп өсіп, өте өнімді болды (орташа құрма ағашы жылына 50 кг жеміс береді, 60 жыл немесе одан да көп уақыт бойы), сондықтан құрма негізгі тағамдардың ең арзаны болды. Олардың құндылығы зор болғандықтан, Ассирия және Вавилон ескерткіштерінде және храмдарында жақсы жазылған. Месопотамиялық шаруалар оларды кептіріп, тәтті ретінде жеген. Саяхатшылар оларды қуат беру үшін бағалап, шаршауға қарсы ынталандырушы ретінде ұсынды. Сондай-ақ, ежелгі Месопотамия, Палестина, Израиль және Мысыр халықтары өрік жеген. Бұл мүсіндер қабырға суреттерінде ғана емес, египеттік қабірлерде де табылған. Гректер мен Критте өрік өсуі оңай болды, сондықтан кедейлер де, байлар да оны жеген, әсіресе құрғақ түрінде. Жүзім өсіру Арменияда және Жерорта теңізінің шығыс аймақтарында б.з.д. 4-мыңжылдықта басталған. Жүзімді шөл даланың ыстық күнінде кептіріп, кішміш жасаған. Жүзім өсіру және кішміш өндірісі Солтүстік Африкаға, соның ішінде Марокко мен Туниске тез тарады. Финикиялықтар мен мысырлықтар кішміш өндірісін кеңінен таратты, мүмкін, күнде кептіруге қолайлы құрғақ ортаға байланысты. Оларды сақтау үшін ыдыстарға салып, мыңдаған данасын әртүрлі храмдарға бөліп берді. Олар оларды нан мен түрлі тәттілерге қосты, кейбіреулерін балмен, кейбіреулерін сүтпен, ал кейбіреулерін жұмыртқамен дайындады. Таяу Шығыстан бұл жемістер Грекия арқылы Италияға тарады, онда олар тамақтың маңызды бөлігіне айналды. Ежелгі римдіктер кішмішті көп мөлшерде жеді, оны қоғамның барлық деңгейінде пайдаланды, оны зәйтүн мен жаңа жемістермен бірге күнделікті тамақтарының құрамына енгізді. Кішміштен жасалған нан таңертеңгі ас ретінде жиі желінетін, оны дәнділермен, бұршақтармен және ашытылған сүтпен бірге жеді. Кішміштің құндылығы соншалық, ол тағам саласынан асып, сәтті спортшыларға сыйлық ретінде берілді, сондай-ақ сауда үшін қолданылды. Ежелгі Римде құрғақ жемістердің болуы маңызды болды, өйткені б.з.д. 100 жыл шамасындағы үй шаруасындағы әйелдерге берілген нұсқауларда: "Ол сізге және қызметшілерге пісірілген тамақпен қамтамасыз етуі керек. Ол көп тауық ұстап, жұмыртқасы мол болуы керек. Ол құрғақ алмұрт, сорб, өрік, жүзім, сорб, консервіленген алмұрт, жүзім және квинцтерден тұратын үлкен қойманы сақтауы керек. Сондай-ақ, ол жүзімнің тұздықта сақталған жүзімдерін және топыраққа көмілген құмыраларда, сондай-ақ жаңа піскен Праенестин жаңғақтарын, сондай-ақ, ыдыстарда сақталған Сканция квинцтерін және басқа да жемістерді, сондай-ақ жабайы жемістерді сақтауға тиіс. Ол жыл сайын жинап, жинап отырады". Римде де өрік өте кең таралған. Қыста ауыл тұрғындары нанға құрғатылған інжірлерді көп жейтін. Оларды дәнді дәмдеуіштермен, мысалы, қымыз, анис, жаңғақ тұқымымен немесе піскен кунжутпен араластырып, інжір жапырағына орап, ыдыстарға салып сақтаған. Бүгінде оның негізгі өндіруші аймақтары Израиль, Иерусалим, Газа және көптеген басқа араб елдері болып табылады. Құрғақ өрік витаминдерге, фосфорға және басқа да пайдалы минералдарға бай. Сливочка, абрикос және персик Азияда пайда болған. Олар Қытайда б.з.д. III мыңжылдықта өсіріліп, Жемісті Жарты айға тарады, онда олар жаңа және құрғақ түрде өте танымал болды. Олар Грекия мен Италияға әлдеқайда кейінірек келген, бірақ өте қымбат болған, бірақ портпен немесе бал мен дәмдеуіштермен пісірілген деликатестік тағамдарды дайындау үшін бағаланды.
Зерттеу
Құрғақ жемістерді пайдалану тамақтануды жақсарту және созылмалы ауруларға ықпал ету мүмкіндігі зерттеліп жатыр.
Сусыздану әдістері
Адамдар тағамды сақтауды ежелгі заманнан бері қолданып келеді. Көптеген халық әңгімелерінде жергілікті және мәдени дәстүрлерге сәйкес тағамдарды сақтаудың әртүрлі жолдары сипатталған. Көгалдандыру (сусыздандыру) әдістері тағамның бұзылуын болдырмауға және оны ұзақ уақытқа дейін тұтынуға жарамды күйде сақтауға көмектеседі. Жемістердегі су мөлшерін азайту бактериялардың, ашытқылардың немесе саңырауқұлақтың өсуіне кедерес жасайды. Кептірілген жемістерді өндіруде бірнеше процестер қолданылады, олардың әрқайсысы оның сыртқы түріне, қайта суландыру қасиеттеріне және қоректік құндылығына әртүрлі әсер етеді. Бұл кептіру процестеріне күнде кептіру, табақта (ауада) кептіру, тоңдыру кептіру және вакуумды микротолқынды кептіру жатады. Әр процестің өз пайдасы мен зияны бар.
Күнге кептіру
Бұл процесте күн сәулесі жылу көзі ретінде қолданылады және ол табиғи ауа ағынымен үйлесімде болады. Бұл жемістерді күн астында жайып кептірудің дәстүрлі әдісі, оның арқасында жемістердегі ылғал азаяды. Жоғары температура ылғалды буландырады, ал төмен ылғалдылық ылғалдың жемістен ауаға жылдам өтуіне жағдай жасайды. Дегенмен, бұл әдістің бірнеше кемшіліктері бар, мысалы, кептіруге кететін ұзақ уақыт, ыстық ауа райы мен күннің болуы, сондай-ақ жануарлар мен қажетсіз микроорганизмдердің зиян келтіру қаупі.
Ыдысты кептіру
Трейлік кептіргіш конвекциялық кептіргішке ұқсас, жабық, жылу оқшауланған камераларда орналасқан және табалар бір-бірінің үстіне қойылады. Шикізаттар партиялармен беріліп, табаларға салынып, кептіру үшін пешке жүктеледі. Кептіргіштер өңдеу процесінде қолданылады, онда кептіру және қыздыру өнеркәсіптік өндірістің маңызды бөлігі болып табылады, мысалы, құрғақ жемістерді өндіруде. Табада кептіру – жемістің шағын бөліктерін ыстық, құрғақ ауа немесе күн сәулесі көзінен дегидратациялау процесі, нәтижесінде оларды бөлме температурасында аз көлемде бүлінуімен сақтауға жеткілікті құрғақ күйге жеткізеді. Бұл процесс суды нашар сіңіру қабілетіне және көлемнің кішіреюіне әкелсе де, бақыланатын ылғалдылық және жылы ауамен салыстырмалы түрде қысқа уақытты қажет етеді.
Тоңазытқышта кептіру
Мұздатып кептіру – барлық ылғалдылықты алып тастайтын, ал тағамның дәміне қарапайым кептіруге қарағанда аз әсер ететін ерекше кептіру түрі. Мұздатып кептіру – алмұрт сияқты материалдарды сақтау үшін жиі қолданылатын суды алу процесі. Өнімнің сақталу мерзімін ұзарту үшін жемістер вакуумдік камераға төмен температурада орналастырылады. Бұл процесте материал мұздатылып, содан кейін қысым төмендетіліп, материалдағы мұзды суды жібіту үшін жылу беріледі. Басқа кептіру әдістерінен өзгеше, бұл әдіс кептірілген мангоның пішінін сақтап, ең жоғары түс деңгейін ұстап тұруға және жоғары құнына қарамастан, жақсы қайта суландыру қасиеттерін қамтамасыз етеді. Суы жеткілікті мөлшерде бар тағамдармен жұмыс істеу өте оңай, және мұздатып кептіру процесі аяқталғаннан кейін бастапқы пішінін сақтайды.
Микротолқындыда кептіру
Микротолқынды пеш белгілі бір мөлшерде энергияны тудырады, бұл кептіру уақытын оңай қысқартады. Сонымен қатар, вакуумда судың қайнау температурасы төмендейді, бұл өнімнің бетіндегі кепкен бөлшектердің ішінде жоғары температураға себеп болады. Микротолқынды вакуумды кептіру – бұл толық қысымда (камера қысымы) жылуды тудыру үшін микротолқынды сәулеленуді пайдаланатын сусыздандыру процесі. Вакуумды кептіру кезінде жоғары энергиялы су молекулалары бетке қарай жылжиды және төмен қысымның салдарынан буланады. Ауаның болмауына байланысты вакуумды кептіру тотығуды тежейді және кептірілген өнімнің түсін, текстурасын және дәмін сақтайды. Бұл құрылғы өнімнің сапасын жақсарта алады, ал жабдық азық-түліктердің сақталу мерзімін ұзартады, тағамның бастапқы дәмі мен қоректік заттарын сақтайды, шикізаттың физикалық қасиеттерін сақтайды, пайдалы тағамның тиімділігін арттырады және ауылшаруашылық өнімдерінің құнын арттырады. Бұл әдіс басқа термиялық кептіру әдістерімен салыстырғанда дәмді жақсы сақтайды, суды толық қайта жаңартуға мүмкіндік береді, ең аз мөлшерде қоректік заттарды жоғалтады және түсінің өзгеруін азайтады, сонымен қатар мұздату арқылы кептіруге қарағанда кептіру жылдамдығын арттырады. Микротолқынды вакуумды кептіру мангоны жылдам кептіріп қана қоймай, оның қалыпты бөлігіндегі талшықтар мен микроорганизмдердің мөлшерін де азайтады. Жемістің дәмі белгілі бір деңгейде өзгереді. Вакуумды кептіру судың мөлшерін де азайтады, және жабық ортада басқа микроорганизмдер жеміске енуіне мүмкіндік жоқ.