Шахмат ойынының ережелері

Кіріспе

Шахмат ережелері (шахмат заңдары деп те аталады) шахмат ойынының барысын анықтайды. Шахмат – екі ойыншының қатысатын абстрактілі стратегиялық тақта ойыны. Әр ойыншы шахмат тақтасында алты түрден он алты фигураны басқарады. Әр фигураның қозғалысы ерекше. Ойынның мақсаты – қарсыластың патшасын матқа салу; патша қолға түсу қаупі төнгенде және қашуға мүмкіндігі болмағанда мат болады. Ойын маттан басқа да түрлі жолдармен аяқталуы мүмкін: ойыншы жеңілісін мойындауы мүмкін, сондай-ақ, ойын тең аяқталуының бірнеше түрі бар. Шахматтың нақты шығу тегі белгісіз болғанымен, қазіргі заманғы ережелер алғаш рет орта ғасырларда қалыптасқан. Ережелер 19 ғасырдың басына дейін аздап өзгертіліп, негізінен қазіргі түріне келген. Аймақтар арасында да ережелер шамалы өзгеше болған. Бүгінде стандартты ережелерді FIDE (Fédération Internationale des Échecs) – шахматтың халықаралық басқарушы ұйымы белгілейді. Кейбір ұлттық ұйымдар өздерінің мақсаттары үшін шамалы өзгерістер енгізеді. Жедел шахмат, корреспонденциялық шахмат, онлайн шахмат және Chess960 үшін ережелердің әртүрлі нұсқалары бар. Фигуралардың негізгі қозғалыстарынан басқа, ережелер қолданылатын жабдықтарды, уақыт бақылауды, ойыншылардың мінез-құлқы мен этикасын, мүмкіндігі шектеулі ойыншыларға жасалатын жағдайларды және шахмат нотациясын қолданып, қозғалыстарды жазуды да реттейді. Ойын барысында туындауы мүмкін бұзушылықтарды шешу тәртібі де қарастырылған.

Ойын процесі

Ақ түсті фигураларды басқаратын ойыншы "Ақ" деп аталады; қара түсті фигураларды басқаратын ойыншы "Қара" деп аталады. Ақтар бірінші қозғалады, содан кейін ойыншылар кезекпен қозғалады. Қозғалыс жасау міндетті; қозғалыс зиянды болғанына қарамастан, қозғалыстан бас тартуға рұқсат жоқ. Ойын патшаны матқа салуға дейін, ойыншы жеңілісін мойындағанға дейін немесе тең ойнау жарияланғанға дейін жалғасады. Сонымен қатар, егер ойын уақыт бақылауымен ойналса, уақыт лимитінен асып кеткен ойыншы, егер оны матқа салу мүмкін болмаса, ойынды ұтырады. Шахматтың ресми ережелерінде ақ түспен кім ойнайтынын анықтау процедурасы жоқ. Оның орнына, бұл шешім турнирдің ережелеріне (мысалы, швейцарлық жүйедегі турнир немесе дөңгелек турнир) немесе, достық ойында, өзара келісімге қалдырылады, онда монета лақтыру сияқты кездейсоқ таңдау қолданылуы мүмкін. Көбінесе бір ойыншы әр түстің пешкасын екі қолында жасырады; екінші ойыншы қолды таңдап, ашады және ашылған пешканың түсін алады.

Өткен кезде

Егер пешка алғашқы қозғалысында екі квадратқа жылжып, сол айналымда жау пешкасымен бір қатардағы жанында қалса, жау пешкасы оны en passant әдісімен тұтқындауға құқылы, яғни пешка бір квадратқа ғана жылжығандай тұтқындауға болады. Бұл тұтқындау тек пешка жылжудан кейінгі келесі қозғалыста ғана жарамды. Мысалы, егер ақ пешка a2-ден a4-ке жылса, қара пешка b4-тен a3-ке жылжып, оны en passant тұтқындай алады, сонда a4-тегі ақ пешка тақтадан алынып тасталады.

Жылжыту

Егер ойыншы пешті сегізінші қатарға жеткізсе, пеш ойыншының таңдауы бойынша патшайым, мұнара, піл немесе сол түсті атқа айналады (көбінесе патшайым таңдалады). Таңдау бұрыннан бар фигуралармен шектелмейді. Сондықтан, ойыншының барлық пештері айналса, ойыншы теориялық тұрғыдан тоғыз патшайымға немесе онға дейін мұнара, піл немесе атқа ие болуы мүмкін.

Тексеру

Патшаға кемінде бір қарсы мүсін шабуыл жасаса, ол шахта тұрған болады. Өз патшасын шахқа қоятындықтан (өз патшасына тірелген) қозғала алмайтын мүсін қарсыластың патшасына шах жасай алады. Өз патшасын шахқа қоятын немесе шахта қалдыратын қимыл жасауға рұқсат жоқ. Шахтан шығудың мүмкін жолдары: патшаны шахтың алдында емес, қауіпсіз алаңға жылжыту, шах жасайтын мүсінді ұстау, патша мен қарсыластың қауіпті мүсінінің арасына мүсін қою (шахты тосу). Көңіл көтеру ойындарында қарсыластың патшасын шахқа қойғанда "шах" деп айту қалыпты жағдай. Бірақ ресми жарыстарда шахты жариялау сирек кездеседі.

Шахмат мат

Егер ойыншының патшасы шахтада болса және ол шахтан шығу үшін ешқандай заңды қимыл жасай алмаса, онда патша мат болады, ойын аяқталады және сол ойыншы жеңіліске ұшырайды. Басқа фигуралардан өзгеше, патшаны ешқашан тұтқындамайды. Диаграммада маттың мысал позициясы көрсетілген. Ақ патшаға қара патшайым қауіп төндіреді; патшаның қозғала алатын бос қысыны да қауіп төндіреді; және патша патшайымды ұстай алмайды, себебі ол мұнараның шабуылында болады.

Отставкаға кету

Кез келген ойыншы кез келген уақытта ойынды қарсыласына табыс етіп, отставкаға кете алады. Ойыншы "Мен отставкаға кетемін" деп айту арқылы отставкаға кетеді. Патшаны құлату да отставкаға кететінін көрсетеді, бірақ оны кездейсоқ құлатудан ажырату қажет. Екі сағатты тоқтату отставкаға кететін белгі емес, себебі сағаттарды төреші шақыру үшін тоқтатуға болады. Қол алысу ұсынысы кейде қолданылады, бірақ оны теңдік ұсынысы деп жаңылыстыру мүмкін. FIDE ережелеріне сәйкес, егер қарсыласының оны заңды қимылдардың ешқандай тізбегі арқылы шахматқа түсіру мүмкіндігі болмаса, бір ойыншының отставкасы тең нәтижемен аяқталады, әйтпесе сол ойыншы жеңіледі.

Қолмен қозғалу ережесі

Тач-мов ережесі – шахматтың негізгі қағидасы, ойыншылардың ойлап қойған жүргілісін физикалық түрде сынап-тексермей, оны іске асыруын қамтамасыз етеді. Осы ережеге сәйкес, ойыншы егер фигураны жылжыту ниетімен тигізсе, заңды мүмкіндік болған жағдайда оны жылжытуға міндетті. Бұл ереже қарсыластың фигурасын ұстауға да қатысты: егер заңды түрде ұстауға мүмкіндік болса, ойыншы қарсыластың фигурасына тиген кезде оны ұстауы керек. Кастинг және піяданы ханға дейін жеткізу ерекше жағдайларда қарастырылады, олардың ойындағы ерекшелігін көрсетеді. Егер ойыншы фигураны квадрат ішінде орнын түзеу үшін тигізсе, алдымен қарсыласына «J'adoube» немесе «Мен түзеймін» деп хабарлауы керек. Ойын басталғаннан кейін тақтадағы фигураларды тек жүргілісі келе жатқан ойыншы ғана тигізе алады.

Жарыстың ережелері

Төмендегі ережелер ФИДЕ санкциялаған ұйымдастырылған турнирлер мен матчтардағы ойындарға қолданылады. Олар уақытты бақылау (шахмат сағаттары), төрешілерді (немесе USCF жүйесінде директорларды), есепті жүргізу және ойынды кейінге қалдыруды қамтиды. FIDE шахмат ережелері стандартты шахмат, жылдам шахмат, блиц шахмат және Chess960 нұсқауларын анықтайды. Стандартты шахматта ойыншылар қозғалыстарды міндетті түрде жазуы керек, ал жылдам шахмат пен блиц шахматта мұндай талап жоқ. Кейбір ережелер соқыр және көру қабілеті бұзылған ойыншылар үшін арнайы бейімделген. Бұл ережелер дәстүрлі (OTB) ойындар үшін қолданылады. Хаттасқан шахматтың ережелерін ICCF анықтайды. Компьютерлік шахмат және компьютерлік құрылғыда ойналатын онлайн шахмат ережелерін басқа ұйымдастырушылар мен басқару органдары жариялайды.

Бөлшектерді жылжыту

Турау қозғалысы ережесі, әдетте, ұйымдастырылмаған және санкцияланбаған ойындарда да сақталады, бірақ осы ережені тұтқындау, қамал және жоғарылату сияқты ерекше жағдайларда қалай түсіну керек екені айқын емес; сондықтан FIDE ережелерінде осы мәселелерге толыққанды түсіндірме берілген. Фигураларды қозғалту бір қолмен жасалуы керек. Фигураны жылжытқаннан кейін қолды одан алғанда, егер қозғалыс ережеге қайшы келмесе, оны кері қайтаруға болмайды. Төреші осы ереженің бұзылуын байқаса, дереу араласуға тиіс. Қамал жасағанда, ойыншы алдымен патшаны бір қолымен жылжытып, содан кейін сол қолмен мұнараны жылжытуы керек. Егер ойыншы сегізінші қатардағы пияданы босатып жіберсе, оны міндетті түрде жоғарылатуы керек. Пияда жылжығаннан кейін, ойыншы тақтада жоқ кез келген фигураға тие алады, бірақ жаңа фигураны жоғарылату алаңына қойғанға дейін жоғарылату аяқталмайды. Бұл бейресми ойындарда жиі кездесетін практика болғанымен, FIDE ережелері бойынша жоғарылатылған патшаны көрсету үшін төңкерілген мұнараны пайдалануға рұқсат етілмейді; мұндай қозғалыс заңды мұнараны жоғарылату ретінде қарастырылады. Егер қажетті фигура бірден қол жетімді болмаса, ойыншы уақытты тоқтатып, төрешіні шақыруы мүмкін.

Уақыт

Турнирлік ойындар шахмат сағатын қолдана отырып, уақыт бақылауы деп аталатын уақыт шектеулері бойынша өткізіледі. Әр ойыншыға жеке уақыт белгіленеді және ол уақыт бақылауы шегінде қадам жасауы керек, әйтпесе ойынды ұтырып алады. Уақыт бақылауының түрлі түрлері бар. Стандартты шахмат үшін әртүрлі кезеңдерде әртүрлі белгіленген уақыттар қарастырылуы мүмкін (мысалы, алғашқы 40 қадам 100 минутта, келесі 20 қадам 50 минутта, қалған қадамдар 15 минутта). Жедел және блиц шахматта барлық қадамдарды орындау үшін тек бір кезең белгіленуі мүмкін. Сонымен қатар, әр қадамға қосымша уақыт немесе кешігу уақыты қойылуы мүмкін. Ойыншының уақыты біткен кезде, бұл жағдай "жалаудың түсуі" деп аталады. Егер төреші байқаған жағдайда, төреші араласуы керек немесе ойыншы талап етсе, жалаудың түсуі ешқандай салдарға әкелмейді. Егер жалаудың түсуі туралы хабарланбаса, ал келесі оқиғалардың бірі орын алса, ойын нәтижесі күшінде қалады. Ойыншы кейін уақыты бітіп қалса немесе бұрын-ақ уақыты бітіп, бірақ бұл туралы хабарланбаса, бұл ешқандай маңызға ие емес: Егер ойыншы шахмат қойса, ойын аяқталады және ол ойыншы жеңіске жетеді. Егер қадам тұйыққа, өлі позицияға, бес рет қайталауға немесе жетпіс бес қадамдық ережеге әкелсе, ойын аяқталады және тең түседі. Егер ойыншы дұрыс түрде "жалаудың түсуі" туралы хабарласа, ол ойыншы жеңіске жетеді. Бірақ егер талап етуші ойыншының уақыты біткен болса немесе қарсыласты шахматқа қою мүмкіндігі болмаса, ойын тең түседі. АҚШ Шахмат Федерациясының (USCF) ережесі басқаша. USCF 14E ережесі "уақыт бойынша жеңу үшін жеткіліксіз материалды" анықтайды, яғни жалғыз патша, патша және ат, патша және слон, патша және екі ат, ал қарсыласта пиондар болмаса, соңғы позицияда мәжбүрлі жеңіс болмайды. Сондықтан, осы материалмен уақыт бойынша жеңу үшін USCF ережесі сол позициядан жеңіске жетуді талап етеді, ал FIDE ережесі жеңіске жету мүмкіндігін ғана талап етеді. (Моника Сочконың 2008 жылғы ережелерге шағымдануын және 2008 жылғы Әйелдер Әлем Чемпионатын қараңыз, бұл ереженің танымал мысалы.) Тек механикалық сағаттармен екі ойыншының да жалауы түсуі мүмкін. Цифрлық сағатта қай жалаудың бірінші түскенін көрсетеді және бұл ақпарат дұрыс. Стандартты шахмат ойынының немесе жедел ойындардың соңғы кезеңінде, егер үдемелі уақытпен ойналса, сағатқа қатысты арнайы ережелер жиынтығы қолданылады, ол "Жылдам аяқталу" деп аталады. Бұл ережелер екі минуттан аз уақыты қалған ойыншыға қосымша уақыт сұрауға немесе прогресс немесе күш-жігер болмағандықтан тең түсуді сұрауға мүмкіндік береді, бұл туралы шешімді төреші қабылдайды. Бұл ережелер механикалық сағаттармен ойнағанда маңызды болды, олар қосымша уақытты орнатуға мүмкіндік бермейді және бүгінде цифрлық сағаттармен екінші деңгейде ғана маңызды, өйткені қосымша уақытпен ойнау ұсынылады.

Tournament games are played under time constraints, called time controls, using a chess clock. Each player is timed separately and must make moves within the time control or forfeit the game. There are different types of time controls applied. For standard chess, different periods can be defined with different fixed times (e. g. first 40 moves in 100 minutes, next 20 moves in 50 minutes, remaining moves in 15 minutes). For rapid and blitz chess, only one period can be defined where all moves must be performed. Additionally, an increment or delay per move may be defined. When a player runs out of time, this event is called A flag fall has no consequences unless stated as observed by the arbiter, in which case the arbiter must intervene, or claimed by a player. When no flag fall is stated, and one of the following events occur, the result of the game still holds. It is of no relevance if the player runs out of time afterwards, or has already run out of time, but this was not stated:
If a player delivers a checkmate, the game is over and that player wins. If a move results in a stalemate, dead position, fivefold repetition or the seventy five move rule applies, the game is over and the game is drawn. If a player correctly claims flag fall, that player wins. But if the claiming player is out of time, or could not still theoretically checkmate the opponent, the game is a draw. The United States Chess Federation (USCF) rule is different. USCF Rule 14E defines "insufficient material to win on time", that is lone king, king plus knight, king plus bishop, and king plus two knights opposed by no pawns, and there is no forced win in the final position. Hence to win on time with this material, the USCF rule requires that a win can be forced from that position, while the FIDE rule merely requires a win to be possible. (See Monika Soćko rules appeal in 2008 and Women's World Chess Championship 2008 for a famous instance of this rule.) With mechanical clocks only, flag fall for both players can occur. With digital clocks, the clock indicates which flag fell first, and this information is valid. In the last period of a standard chess game or rapid games, if played without increment, a special set of rules applies regarding the clock, referenced as "Quickplay Finishes". These rules allow a player with under two minutes time to request an increment introduced, or request a draw based on claiming no progress or no effort, to be ruled by the arbiter. These rules have been relevant when playing with mechanical clocks, which do not allow setting an increment and are today with digital clocks of second importance only, as playing with increment is recommended.

Қозғалыстарды жазу

Шахмат тақтасының әр шаршысы әріп пен санның бірегей жұбымен белгіленеді. Тік қатарлар ақтардың сол жағынан (яғни, ханшар жағынан) ақтардың оң жағына қарай a-дан h-ға дейін нөмірленеді. Сол сияқты, көлденең қатарлар 1-ден 8-ге дейін нөмірленеді, ақтардың тақтаға ең жақын жағынан басталады. Осылайша, тақтаның әр шаршысы өзінің тік қатар әрпімен және көлденең қатар нөмірімен бірегей түрде анықталады. Мысалы, ақ патша ойынды e1 шаршысынан бастайды. b8 шаршысындағы қара жылқы a6 немесе c6 шаршысына жылжуы мүмкін. Ресми жарыста әр ойыншы жасаған әр қимылды алгебралық шахмат нотациясымен тіркеуге міндетті, бұл заңсыз позициялар, уақыт бақылауын бұзу және елу қимыл ережесі бойынша тең ойнау немесе позицияны қайталау туралы талаптарды шешу үшін қажет. Басқа нотация жүйелерінде тіркелген қимылдар мұндай дауларда дәлел ретінде пайдаланылмайды. Басқа шахмат нотация жүйелеріне халықаралық корреспонденциялық шахмат үшін ICCF сандық нотациясы және бұрын ағылшын тілінде сөйлейтін елдерде стандартты болған сипаттамалық шахмат нотациясы кіреді. Қазіргі ереже бойынша, қимыл қағазға жазылғаннан немесе электрондық құрылғыға сақталғаннан бұрын тақтада жасалуы керек. Екі ойыншы да теңдік ұсынысын өздерінің есеп парағында "=" символымен көрсетуі керек. Сағаттардағы уақыт туралы жазбалар жасауға болады. Барлық қалған қимылдарды аяқтауға бес минуттан аз уақыты қалған ойыншы қимылды тіркеуге міндетті емес (егер әр қимыл үшін кем дегенде отыз секундтық кешігу болса). Есеп парағы әрқашан төрешіге қолжетімді болуы тиіс. Ойыншы қарсыласының қимылына оны жазып алмас бұрын жауап бере алады.

Кезекті тоқтату

Бұрын көп кездесетін, кейінге қалдырулар енді шахмат жарыстарында қалыпты жағдай емес. Ойынды кейінге қалдыру кезінде ойыншы кезегі келгендегі келесі қадамын есептік парағына жазады, бірақ шахмат тақтасында сол қадамды жасамайды. Екі ойыншының да есептік парақтары жабық конвертке салынады және конверт мөрленеді. Ойыншылардың аты-жөні, түстері, позициясы, сағаттардағы уақыты және басқа ойын туралы мәліметтер конвертке жазылады; екі ойыншы да конвертке қол қоюы мүмкін. Төреші конвертті ойынды қайта бастағанға дейін сақтайды, содан кейін конвертті ашып, тақтада мөрленген қадамды жасайды және қарсыластың сағатын қосады.

Заңсыз көшіру

Заңсыз қозғалыс – бұл бір фигураның мүмкін анықталған қозғалыстарына сәйкес жасалмаған, немесе оның мүмкін қозғалыстарына сәйкес жасалған, бірақ өз корольі шахтада қалдырылған немесе шахқа түскен қозғалыс. Сонымен қатар, қозғалыс жасамай сағатты басу немесе екі қолмен қозғалыс жасау заңсыз әрекет деп есептеліп, жазаланады. Ойыншы жасаған заңсыз қозғалысты қайтарып алып, заңды қозғалыс жасауы керек. Мүмкін болса, бұл қозғалыс сол фигурамен жасалуы тиіс, себебі «қолмен ұстау» ережесі қолданылады. Егер заңсыз қозғалыс – құлтылау әрекеті болса, «қолмен ұстау» ережесі корольге ғана қолданылады, мұнараға емес. Егер қате байқалса, ойын қате жасалған позициядан қайта басталуы керек. Төреші сағаттағы уақытты ең дұрыс деректерге сәйкес түзетуі тиіс. Кейбір аймақтық ұйымдардың ережелері әртүрлі болуы мүмкін. Ойыншы сағатты баспаса, заңсыз қозғалысты түзетуге құқылы. Стандартты шахматта, егер ойын барысында заңсыздық анықталса, бұзылғанға дейінгі позиция қалпына келтіріледі. Жедел шахмат пен блиц шахматтың ең көп таралған түрінде, егер қарсылас қозғалыс жасамай тұрып заңсыздық анықталса, бұзылғанға дейінгі позиция да қалпына келтіріледі. ФИДЕ шахмат ережелеріне сәйкес, бірінші рет жасалған заңсыз қозғалыс уақыттық санкцияға әкеледі. Уақыттық санкция стандартты шахматта қарсыласына 2 минут, ал жедел немесе блиц шахматта 1 минут қосымша уақыт беруден тұрады. Сол ойыншының екінші рет жасаған заңсыз қозғалысы, егер қарсыластың заңды қозғалыстар сериясымен жеңу мүмкін болмаса (мысалы, қарсыластың тек королі болса), онда ойын теңеседі, әйтпесе ойынды ұтыруға әкеледі. Қозғалыс жасалғанда және ойыншы сағатты басқанда аяқталады. USCF ережелеріне сәйкес, егер ойыншы блиц шахматта заңсыз қозғалысты аяқтаса, қарсыласы қозғалыс жасамай тұрып жеңіске қол жеткізе алады (егер қарсыластың жеңу үшін жеткілікті материалдары болса). Бұл жеңіске жетудің бір жолы – қарсыластың шахтада қалған королін алу. Заңсыз қозғалысқа жауап берілгеннен кейін, қозғалыс күшінде болады.

An illegal move is a move not made according to a piece's possible defined movements or made according to its possible movements but such that its own king is left or placed in check. Furthermore, pressing the clock without making a move or making a move with two hands is considered and penalized as an illegal move. A player who makes an must retract that move and make a legal move. That move must be made with the same piece if possible, because the touch move rule applies. If the illegal move was an attempt to castle, the touch move rule applies to the king but not to the rook. If the mistake is noticed, the game should be restarted from the position in which the error occurred. The arbiter should adjust the time on the clock according to the best evidence. Some regional organizations have different rules. A player may correct an illegal move if the player has not pressed the clock. In standard chess, if a move is found during the game, the position immediately before the irregularity is reinstated. In the most used form of rapid chess and blitz chess if the move is found before the opponent moves, the position immediately before the irregularity is also reinstated. According to the FIDE Laws of Chess, the first stated completed illegal move results in a time penalty. The time penalty consists of giving the opponent two minutes extra time in standard chess, or one minute extra time in rapid or blitz. The second stated completed illegal move by the same player results in the loss of the game, unless the position is such that it is impossible for the opponent to win by any series of legal moves (e. g. if the opponent has a bare king) in which case the game is drawn. A move is completed when it has been made and the player has pressed the clock. Under USCF rules, if a player completes an illegal move in blitz chess, the player's opponent may claim a win before making a move (if the opponent has enough material to win). One way to claim this win is to take a King left in check by the opponent. Once the illegal move has been answered, the move stands.

Қате орнату

Стандартты шахмат және жылдам және блиц шахматтың ең көп қолданылатын түрі үшін келесі ережелер қолданылады. Егер ойын барысында бастапқы орналасу дұрыс емес екені анықталса, ойын қайта басталады. Егер ойын барысында тақта дұрыс бағытта орналаспағаны анықталса, ойын дұрыс бағытталған тақтаға фигуралар ауыстырылып жалғастырылады. Егер ойын түстер ауысып басталса, екі ойыншы да 10 ходтан кем жасаса, ойын қайта басталады, әйтпесе ойын жалғаса береді. Егер ойын кезінде уақыт баптауы дұрыс емес екені анықталса, ол мүмкіндігінше дұрыс түзетіледі. Кейбір аймақтық ұйымдарда басқа ережелер болуы мүмкін.

Бөлшектің ығысуы

Егер ойыншы фигураларды құлатса, оларды дұрыс орнына қайтару сол ойыншының жауапкершілігінде болады, және ол өз уақытында жасайды. Егер заңсыз жүріс жасалғаны немесе фигуралар орнынан жылғаны анықталса, ойын бұзылғанға дейінгі жағдайға қайтарылады. Егер бұл жағдай анықталмаса, ойын соңғы белгілі дұрыс жағдайға қайта орналастырылады.

Заңсыз орналасу

Заңсыз позиция – заңды жүргілістердің ешқандай тізбегімен қол жеткізілмейтін позиция.

Жүріс-тұрысы

Ойыншылар ешқандай жазбаларды, сыртқы ақпарат көздерін (компьютерлерді қоса алғанда) немесе басқа адамдардың кеңестерін пайдалануға болмайды. Басқа тақтада талдау жасауға рұқсат жоқ. Есеп парақтарында тек ойын туралы объективті фактілер, мысалы, уақыт немесе теңдік ұсыныстары жазылуы керек. Ойыншылар төрешінің рұқсатынсыз жарыс алаңын тастап кете алмайды. Жоғары әдеп және этика талаптары күтіледі. Ойыншылар ойын басталар алдында және аяқталған соң қол алысуы тиіс. Әдетте, ойын кезінде ойыншылар сөйлеуге болмайды, тек теңдік ұсыну, жеңіліске ұшырау немесе ереже бұзушылыққа назар аудару үшін ғана сөйлеуге болады. "Шек" туралы хабарлау бейресми ойындарда жиі кездеседі, бірақ ресми жарыстарда ұсынылмайды. Ойыншы ешқандай жолмен екінші ойыншыны алаңдатуға немесе ыңғайсыз жағдайға түсіруге болмайды, соның ішінде жиі теңдік ұсыну арқылы. Шахмат машиналарын пайдалану және сыртқы байланысқа қатысты алаңдаушылықтың артуына байланысты ұялы телефондарды пайдалануға тыйым салынды. 2003 жылы жоғары деңгейдегі ойыншының бірінші рет ойын кезінде телефон қоңырауы салдарынан жеңіліске ұшырауы тіркелді. 2014 жылы ФИДЕ бұл ережені кеңейтіп, шахмат жарыстары кезінде ойын алаңындағы барлық ұялы телефондарға тыйым салды, бұл ойынды жоғалтуға немесе турнирден қуылғанға дейін жазалануға алып келуі мүмкін. Ережелер кішкентай жарыстарда ережелерді қатаң түрде орындамауға мүмкіндік береді.

Жабдық

Стаунтон шахмат жиынтығының дизайны стандартты болып табылады және әдетте ағаштан немесе пластиктен жасалады. Олар көбінесе қара және ақ түсті болады; басқа түстер де қолданылуы мүмкін (мысалы, қара ағаш немесе қара бөлшектер үшін қызыл), бірақ олар бәрібір «ақ» және «қара» бөлшектер деп аталады (шахматтағы ақ және қара түстер туралы қараңыз). Патшаның биіктігі шамамен 95 мм, 10 проценттік шегінде болуы керек. Патшаның диаметрі оның биіктігінің 40-50 пайызын құрауы тиіс. Басқа фигуралардың мөлшері патшаға пропорционалды болуы керек. Фигуралардың салмағы теңдестірілген болуы керек. Шахмат тақтасының шаршыларының мөлшері патшаның негізінің диаметрінен шамамен 1,25-тен 1,3 есеге дейін немесе 50-65 мм болуы керек. Шамамен 57 мм (2 1/4 дюйм) шаршылар әдетте патшалары артықшылықты мөлшерлік диапазондағы фигураларға жақсы сәйкес келеді; бір шаршыға төрт пілдік орналасуы керек. Шаршылар ағаштың табиғи түсі немесе қара және ақ түстердің басқа комбинацияларынан болуы мүмкін. Уақыт бақылауы бар ойындарда шахмат сағаты қолданылады, ол екі іргелес сағаттан және бір сағатты тоқтатып, екіншісін іске қосуға арналған түймелерден тұрады, сонда екі сағат та бір уақытта жұмыс істемейді. Сағат аналогты немесе цифрлық болуы мүмкін, бірақ USCF және FIDE ережелері бойынша цифрлық сағат артықшылыққа ие. Бұл көптеген турнирлер қазір уақыт бақылауларына қосымша уақыт (қозғалыс алдында немесе кейін уақыт қосылады) немесе кешігу (сағат қайта іске қосылғанға дейін санау) енгізеді. Ойын басталғанға дейін ФИДЕ жарыстарында төреші шахмат сағатын қайда қою керектігін шешеді; USCF жарыстарында директор шешуі мүмкін немесе директор оны ойыншыларға қалдыруы мүмкін, онда қара фигуралары бар ойыншы шешім қабылдайды.

Кодификациялау

Шахмат ережелерінің алғашқы жариялануы 1497 жылы Луис Рамирес де Лусенаның кітабында болды. Руй Лопес де Сегура шахмат ережелерін 1561 жылы "Libro de la invención liberal y arte del juego del axedrez" атты кітабында жазған. 16-17 ғасырларда қамал салу, жоғарылау, тұйыққа тірелу және en passant сияқты ережелерге қатысты жергілікті айырмашылықтар болды. Кейбір айырмашылықтар 19 ғасырға дейін сақталды; мысалы, қамал салу ережелерінің айырмашылығы Италияда 19 ғасырдың соңына дейін сақталды. Шахмат клубтары пайда болғаннан кейін және турнирлер кеңінен таралғаннан кейін, ережелерді ресми түсіндіру қажеттігі туды. 1749 жылы Филидор (1726–1795) кеңінен қолданылған ережелерді, сондай-ақ 1828 жылғы Жакоб Сарраттың (1772–1819) және Джордж Уокердің (1803–1879) ережелері сияқты кейінгі авторлардың ережелерін жазды. 19 ғасырда көптеген ірі клубтар өз ережелерін жариялады, соның ішінде 1803 жылы Гаага, 1807 жылы Лондон, 1836 жылы Париж және 1854 жылы Санкт-Петербург. 1851 жылы Говард Стаунтон (1810–1874) «Шахмат заңдарын қайта қарау үшін құрылтай жиналысын» шақырды және 1854 жылы Тассило фон Хейдебранд пен дер Ласаның (1818–1889) ұсыныстары жарияланды. Стаунтон 1847 жылы «Шахматшы нұсқаулығында» ережелерді жариялады, ал оның жаңа ұсыныстары 1860 жылы «Шахмат практикасында» жарияланды; олар ағылшын тілді елдерде кеңінен қабылданды. Немец тілді елдер әдетте шахмат бойынша сарапшы Иоганн Бергердің (1845–1933) немесе Пауль Рудольф фон Бильгердің (1815–1840) 1843 жылы алғаш жарияланған "Шахмат ойыны туралы нұсқаулық" еңбегін пайдаланды. 1924 жылы Халықаралық Шахмат Федерациясы (FIDE) құрылды және 1928 жылы ережелерді стандарттау міндетін алды. Бастапқыда FIDE жалпыға бірдей ережелерді орнатуға тырысты, бірақ түрлі тілдерге аудармалар сәл өзгеше болды. FIDE ережелері олардың бақылауындағы халықаралық жарыстарда қолданылса да, кейбір елдер өздерінің ережелерін ішкі қолдануда жалғастырды. 1952 жылы FIDE шахмат ережелері жөніндегі тұрақты комиссияны (әдістемелік комиссия деп те аталады) құрды және ережелердің жаңа басылымын жариялады. Заңдардың үшінші ресми басылымы 1966 жылы жарық көрді. Ережелердің алғашқы үш басылымы француз тілінде жарияланды, бұл ресми нұсқа ретінде сақталды. 1974 жылы FIDE ережелердің ағылшын тіліндегі нұсқасын жариялады (бұл 1955 жылғы ресми аудармаға негізделген). Осы басылыммен ережелердің ресми тілі ағылшын тілі болды. 1979 жылы тағы бір басылым жарық көрді. Осы кезеңде заңдардағы түсініксіздіктерді Ережелер комиссиясы толықтырулар мен түзетулер түрінде жариялаған жиі түсіндірмелермен шешті. 1982 жылы Ережелер комиссиясы заңдарды қайта жазып, олардың түсіндірмелері мен түзетулерін енгізді. 1984 жылы FIDE жоғары деңгейдегі ойын үшін стандарт болып табылатын FIDE ережелері сақталғанмен, жалпыға бірдей заңдар жиынтығы туралы идеядан бас тартты. 1984 жылғы басылымда FIDE ережелерді өзгерту арасындағы төрт жылдық мораторийді енгізді. 1988 және 1992 жылдары басқа басылымдар шығарылды. Ұлттық FIDE филиалдарының ережелері (мысалы, АҚШ Шахмат Федерациясы немесе USCF) FIDE ережелеріне негізделген, бірақ сәл өзгерістер бар. Жоғарыда кейбір басқа айырмашылықтар көрсетілген. Кеннет Харкнес 1956 жылдан бастап АҚШ-та танымал ережелерді жариялады, ал USCF өзі санкциялаған турнирлерде пайдалану үшін ережелерді жариялауды жалғастыруда. 2008 жылы FIDE «Шахмат заңдарына» Chess960 нұсқасын қосты. Chess960 негізгі фигуралардың кездейсоқ бастапқы орналасуын қолданады, бірақ патша екі мүнараның арасында және пілдер қарама-қарсы түсті шаршыларда орналасады. Қамал салу ережелері осы барлық позицияларды қамтиды. 21 ғасырда ұялы телефондарды және шахмат машиналарын рұқсатсыз пайдалану туралы ережелер енгізілді.

The first known publication of chess rules was in a book by Luis Ramírez de Lucena about 1497, shortly after the movement of the queen, bishop, and pawn were changed to their modern form. Ruy López de Segura gave rules of chess in his 1561 book Libro de la invencion liberal y arte del juego del axedrez. In the 16th and 17th centuries, there were local differences concerning rules such as castling, promotion, stalemate, and en passant. Some of these differences persisted until the 19th century; for example, differences in castling rules persisted in Italy until the late 19th century. As chess clubs arose and tournaments became common, there was a need to formalize the rules. In 1749 Philidor (1726–1795) wrote a set of rules that were widely used, as well as rules by later writers such as the 1828 rules by Jacob Sarratt (1772–1819) and rules by George Walker (1803–1879). In the 19th century, many major clubs published their own rules, including The Hague in 1803, London in 1807, Paris in 1836, and St. Petersburg in 1854. In 1851 Howard Staunton (1810–1874) called for a "Constituent Assembly for Remodeling the Laws of Chess" and proposals by Tassilo von Heydebrand und der Lasa (1818–1889) were published in 1854. Staunton had published rules in Chess Player's Handbook in 1847, and his new proposals were published in 1860 in Chess Praxis; they were generally accepted in English speaking countries. German speaking countries usually used the writings of chess authority Johann Berger (1845–1933) or Handbuch des Schachspiels by Paul Rudolf von Bilguer (1815–1840), first published in 1843. In 1924, Fédération Internationale des Échecs (FIDE) was formed and in 1928 it took up the task of standardizing the rules. At first FIDE tried to establish a universal set of rules, but translations to various languages differed slightly. Although FIDE rules were used for international competition under their control, some countries continued to use their own rules internally. In 1952, FIDE created the Permanent Commission for the Rules of Chess (also known as the Rules Commission) and published a new edition of the rules. The third official edition of the laws was published in 1966. The first three editions of the rules were published in French, with that as the official version. In 1974 FIDE published the English version of the rules (which was based on an authorized 1955 translation). With that edition, English became the official language of the rules. Another edition was published in 1979. Throughout this time, ambiguities in the laws were handled by frequent interpretations that the Rules Commission published as supplements and amendments. In 1982, the Rules Commission rewrote the laws to incorporate the interpretations and amendments. In 1984, FIDE abandoned the idea of a universal set of laws, although FIDE rules are the standard for high level play. With the 1984 edition, FIDE implemented a four year moratorium between changes to the rules. Other editions were issued in 1988 and 1992. The rules of national FIDE affiliates (such as the United States Chess Federation, or USCF) are based on the FIDE rules, with slight variations. Some other differences are noted above. Kenneth Harkness published popular rulebooks in the United States starting in 1956, and the USCF continues to publish rulebooks for use in tournaments it sanctions. In 2008, FIDE added the variant Chess960 to the appendix of the "Laws of Chess". Chess960 uses a random initial set up of main pieces, with the conditions that the king is placed somewhere between the two rooks, and bishops on opposite color squares. The castling rules are extended to cover all these positions. In the 21st century, rules about such things as mobile phones and unauthorized use of chess engines were introduced.