Бағдарламалық қамтамасыздағы авторлық құқық: заңдық аспектілер мен ерекшеліктер

Кіріспе

Бағдарламалық жасақтама авторлық құқығы – машинамен оқылатын бағдарламалық жасақтамаға қолданылатын заңдық авторлық құқық. Бағдарламалық жасақтама авторлық құқығына қатысты көптеген құқықтық принциптер мен саяси талқылаулар авторлық құқық заңдарының басқа салаларындағылармен ұқсас болғанымен, бағдарламалық жасақтамаға тән ерекше мәселелер де бар. Бұл мақала бағдарламалық жасақтамаға қатысты мәселелерге негізделген. Бағдарламалық жасақтама авторлық құқығы бағдарламалық жасақтаманы құрастырушылар мен коммерциялық бағдарламалық жасақтама компанияларының олардың бағдарламалық жасақтамасын рұқсатсыз көшіруден қорғау үшін пайдаланатын құралы. Ашық және еркін лицензиялар да өз шарттарын сақтау үшін авторлық құқыққа сүйенеді. Мысалы, copyleft лицензиясы лицензия алушыларға белгілі жағдайларда жұмыстың өзгертілген нұсқаларын пайдаланушымен немесе түпнұсқа иесімен бөлісу міндетін жүктейді. Егер бұл бағдарламалық жасақтама қоғамдық доменде болғанда, мұндай міндеттеме болмас еді.

Канада

Канадада бағдарламалық қамтамасыз ету Канаданың авторлық құқық туралы заңына сәйкес әдеби туынды ретінде қорғалады. Авторлық құқық түпнұсқа туынды жасалған кезде автоматты түрде пайда болады; автордың туындыны тіркеуден өткізуі немесе авторлық құқық белгісімен белгілеуі міндетті емес. Авторлық құқық иесіне: көшірудің эксклюзивті құқығы, бағдарламалық қамтамасыз етуді жалға беру құқығы, басқалардың бағдарламалық қамтамасыз етуді жалға беруіне кедеріс келтіру құқығы және авторлық құқықты басқаларға беру немесе лицензиялау құқығы беріледі. Осы құқықтарға қатысты ерекшеліктер «Әділ пайдалану» (Fair Dealing) шарттарында белгіленген; олар зерттеу, жеке оқу, білім беру, пародия немесе сатира мақсатында қолданылған кезде пайдалану мен көбейтуге байланысты авторлық құқық жауапкершілігінен босатады. 2008 жылы Канада Парламенті авторлық құқық туралы заңға цифрлық авторлық құқыққа қатысты өзгерістер енгізуді талқылады. C-61 заң жобасы жеке резервтік көшірмелер жасау, кері инженерия және қауіпсіздік сынағы сияқты мақсаттар үшін берілетін жеңілдіктердің ауқымын және тереңдігін өзгертуді ұсынды.

Шығыс Германия

1979 жылы Шығыс Германия сотының шешімі бағдарламалық қамтамасты "ғылыми еңбек немесе шығармашылық туынды" деп танымады, авторлық құқықпен қорғауға жарамайтындығын айтты, соның салдарынан елде бағдарламалық қамтамасты көшіру заңдастырылды.

Үндістан

Индияда бағдарламалық құралдарға авторлық құқық беріледі. Егер өзгеше келісім болмаса, бағдарламалық құралдарға авторлық құқық бағдарламалық құралдың авторына тиесілі, тіпті тапсырыс бойынша жасалған жұмыстар үшін де. Авторлық құқық жазбаша түрдегі құжат арқылы берілуі немесе лицензиялануы мүмкін, бірақ Үндістанның Авторлық құқық туралы заңына сәйкес, егер берілу мерзімі көрсетілмесе, берілу мерзімі берілген күнінен бастап 5 жыл деп есептеледі (Авторлық құқық туралы заңның 19(5) тармағы). Соңғы сот шешімінде Pine Labs Private Limited компаниясының Gemalto Terminals India Private Limited компаниясына қарсы қараған ісінде Дели жоғары соты авторлық құқықтың авторға (осы жағдайда Pine Labs компаниясына) тиесілі екенін айқындады. Берілу мерзімі берілу құжатында (бас қызмет көрсету келісімшартында) көрсетілмегендіктен, бағдарламалық құралдағы авторлық құқық 5 жылдан кейін Pine Labs компаниясына қайтарылды. Бағдарламалық құралдардағы авторлық құқықты беру туралы көріңіз.

Пәкістан

1962 жылғы Авторлық құқық туралы жарғының ережелеріне сәйкес, әдеби, музыкалық немесе көркем шығармалар сияқты келесі санаттарға жататын туындылар Авторлық құқық заңдарымен қорғалады. 1992 жылғы Авторлық құқыққа енгізілген түзетулер арқылы әдеби туындының анықтамасына компьютерлік бағдарламалар да қосылды. Жарғының 2(p) тармағы компьютерлік бағдарламаны "кез келген диск, таспа, перфорацияланған тасымалдағыш немесе басқа да ақпарат сақтау құрылғыларына жазылған, компьютерге немесе компьютерлік жабдыққа енгізілгенде немесе орналастырылғанда кез келген ақпаратты қайта өндіре алатын бағдарлама" деп анықтайды. Авторлық құқықты бұзу фактісі анықталған жағдайда, азаматтық және/немесе қылмыстық іс қозғалуы мүмкін. Авторлық құқық туралы жарғының XIV тарауына сәйкес, егер адам компьютерлік бағдарламаларды иесінің рұқсатынсыз жалға берсе, ол 3 жылға дейін бас бостандығынан айырылуға және/немесе жүз мың рупияға дейін айыппұл төлеуге жазалануы мүмкін. Бизнес-бағдарламалық альянсы жүргізген зерттеуге сәйкес, Пәкістандағы бағдарламалық қамтамасыз етудің 84% Авторлық құқық заңын бұза отырып қолданылады.

Тарих

Тарихи тұрғыдан алғанда, компьютерлік бағдарламалар авторлық құқықпен тиімді қорғалмаған, өйткені компьютерлік бағдарламалар тұрақты, материалдық нысан ретінде қарастырылмаған: объектілік код шығармашылық туынды ретінде емес, бастапқы кодтан туындаған пайдалы өнім ретінде қарастырылды. Бұрынғы тәжірибе болмағандықтан, компьютерлік бағдарламалардың авторлық құқығын қалай реттеуге болады деген мәселені шешкен кезде осы нәтижеге келді. Авторлық құқық кеңсесі компьютерлік бағдарламаларды салыстыру арқылы жіктеуге тырысты: көпірдің жобасы мен салдарынан шыққан көпір, бағдарламаның бастапқы кодымен және одан туындаған орындалатын объектілік кодпен салыстырылды. Бұл салыстыру Авторлық құқық кеңсесін күмән қағидасы бойынша авторлық құқық сертификаттарын беруге итермеледі. 1974 жылы Авторлық құқықпен қорғалған туындыларды жаңа технологиялық қолдану жөніндегі комиссия (CONTU) құрылды. CONTU «компьютерлік бағдарламалар, автордың түпнұсқалық туындысын қамтитын дәрежеде, авторлық құқықтың заңды нысаны болып табылады» деп шешті. Бұл заңнама, сондай-ақ 1983 жылғы Apple v. Franklin сияқты сот шешімдері, Авторлық құқық туралы заңның компьютерлік бағдарламаларға әдеби туындылардың авторлық мәртебесін бергенін нақтылады. Көптеген компаниялар өнімдерін «лицензиялады», бірақ сатпады, бірінші сату доктринасы арқылы соңғы пайдаланушыға құқықтарды беруден қашу үшін (Step Saver Data Systems, Inc. v. Wyse Technology қараңыз). Мұндай бағдарламалық жасақтама лицензиялық келісімдері көбінесе соңғы пайдаланушы лицензиялық келісімдері (EULA) деп аталады. Бұл шешімнің тағы бір салдары – бұрын бастапқы кодқа бағытталған бағдарламалық жасақтама тарату схемасы басым болған жабық кодты бизнес-модельдің дамуы болды. 1998 жылы АҚШ Конгресі Digital Millennium Copyright Act (DMCA) заңын қабылдады, ол көшіруден қорғауды бұзуды (кейбір ерекшеліктермен), авторлық құқықтарды басқару туралы ақпаратты жоюды немесе дұрыс пайдаланбауды қылмыстық құқық бұзушылық деп санайды, бірақ провайдерлерді (ISP) олардың абоненттері құқық бұзса жауапкершіліктен босататын ереже де бар. Сонымен қатар, DMCA бағдарламаны күтіп ұстау, жөндеу немесе резервтік көшірме жасау үшін көшіргендерге қорғаныс ұсынады, егер мұндай көшірмелер «компьютерлік бағдарламаны иелену құқығы тоқтаған жағдайда жойылған» болса.

Historically, computer programs were not effectively protected by copyrights because computer programs were not viewed as a fixed, tangible object: object code was viewed as a utilitarian good produced from source code rather than as a creative work. Due to lack of precedent, this outcome was reached while deciding how to handle copyright of computer programs. The Copyright Office attempted to classify computer programs by drawing an analogy: the blueprints of a bridge and the resulting bridge compared to the source code of a program and the resulting executable object code. This analogy caused the Copyright Office to issue copyright certificates under its Rule of Doubt. In 1974, the Commission on New Technological Uses of Copyrighted Works (CONTU) was established. CONTU decided that "computer programs, to the extent that they embody an author's original creation, are proper subject matter of copyright." This legislation, plus court decisions such as Apple v. Franklin in 1983 clarified that the Copyright Act gave computer programs the copyright status of literary works. Many companies began to claim that they "licensed" but did not sell their products, in order to avoid the transfer of rights to the end user via the doctrine of first sale (see Step Saver Data Systems, Inc. v. Wyse Technology). These software license agreements are often labeled as end user license agreements (EULAs). Another impact of the decision was the rise of the shrink wrap closed source business model, where before a source code driven software distribution schema dominated. In 1998, The United States Congress passed the Digital Millennium Copyright Act (DMCA) which criminalizes evasion of copy protection (with certain exceptions), destruction or mismanagement of copyright management information, but includes a clause to exempt ISPs from liability of infringement if one of their subscribers infringes. In addition, the DMCA extends protection to those who copy a program for maintenance, repair or backup as long as these copies are "destroyed in the event that continued possession of the computer program should cease to be rightful."

EULA және соңғы пайдаланушылардың құқықтары

Авторлық құқық туралы заң кейбір жағдайларда, тіпті авторлық құқық иесінің рұқсатысыз да, шығарманың көшірмелерін жасауға рұқсат береді. Атап айтқанда, "көшірмелердің иелері" мұрағат мақсаттары үшін, "компьютерлік бағдарламаны пайдаланудың қажетті қадамы ретінде" немесе техникалық қызмет көрсету үшін қосымша көшірмелер жасауға болады. Сонымен қатар, "көшірмелердің иелері" өз көшірмелерін қайта сату құқығына ие, бірінші сату доктринасы бойынша және бұл құқық тек "көшірмелердің иелеріне" ғана қатысты. Көптеген бағдарламалық қамтамасыз ету сатушылары өз өнімдерін "лицензияланған, сатылмаған" деп мәлімдейді, осылайша американдық соттардың алдындағы жағдайды айналып өтуге тырысады. Американдық соттар осы бағдарламалық қамтамасыз ету лицензиялық келісімдерімен кездескенде әртүрлі тәсілдер қолданды. MAI Systems Corp. v. Peak Computer, Inc., Triad Systems Corp. v. Southeastern Express Co. және Microsoft v. Harmony істерінде әртүрлі федералдық соттар EULA-дағы "лицензияланған, сатылмаған" тілдің күшін жоққа шығармады. Басқа соттар "лицензияларды сатудан нақты ажырататын ереже жоқ, мәміленің атауы шешуші емес" деген шешім қабылдады. Тоғызыншы округ Microsoft Corp. v. DAK Industries, Inc. ісінде (банкроттық мәселелер аясында) осыған ұқсас пікір білдірді.

Қарама-қарсылығы, Еуропалық Одақта Еуропалық Әділет соты цифрлық форматта сатылған бағдарламалық қамтамасыз етуді қайта сатуға авторлық құқық иесінің қарсылығын білдіруге болмайтынын, бірінші сатуда авторлық құқықтың тоқырауы ережесіне сәйкес, меншік құқығы берілгендіктен, EULA-дағы "лицензияланған, сатылмаған" ережелерін күмәнді санады деп шешім қабылдады.

Әділ пайдалану

Адал пайдалану – 1976 жылғы Авторлық құқық туралы заңның 107-бабына сәйкес, авторлық құқықты бұзу туралы шағымға қарсы қорғаныс болып табылады. Бұл бапта авторлық құқыққа ие бағдарламалық қамтамастың соттар әділ деп шешкен кейбір қолданылулары сипатталған. Galoob v. Nintendo ісінде 9-шы апелляциялық округ авторлық құқыққа ие бағдарламалық қамтамасты жеке пайдалану үшін өзгертуді әділ деп тапты. Sega v. Accolade ісі бойынша 9-шы апелляциялық округ кері инженерия жасау барысында көшірмелер жасауды әділ пайдалану деп шешті, егер бұл авторлық құқыққа ие кодтағы «идеялар мен функционалдық элементтерге» қол жеткізудің жалғыз жолы болса және «мұндай қол жеткізуді іздеудің заңды себебі болса». Жоғарғы Сот Google LLC v. Oracle America, Inc. (2021) ісінде қолданбалық бағдарламалау интерфейстерін (API), оның ішінде өкілдік көздік кодты қайта пайдалану трансформациялық болып, адал пайдалану шеңберіне кіретінін қабылдады, бірақ мұндай API-лер авторлық құқыққа ие бола ма, жоқ па деген мәселені шешкен жоқ.

Көшірмелеу құқығы

Копилефт – бұл авторлық құқық лицензиясының бір түрі, жұмысты (өзгерістермен немесе оларсыз) қайта таратуға және алушыларға да осы құқықтарды беру шартымен рұқсат береді.