Кіріспе
Авторлық құқық туралы заңға қарама-қарсы пікірлер
Авторлық құқықты сынау немесе авторлық құқыққа қарсы көзқарас – авторлық құқық туралы заңның қазіргі күйіне немесе авторлық құқық ұғымына қарсы тұру. Сыншылар мұндай заңдардың философиялық, экономикалық немесе әлеуметтік негіздемелерін және олардың іске асырылуын жиі талқылайды, олардың пайдасы қоғамға тигізетін шығындарды ақтамайды деп санайды. Олар қазіргі жүйені өзгертуді жақтаса да, әртүрлі топтар бұл өзгерістердің қандай болу керектігі туралы әртүрлі пікірде. Кейбіреулер саясатты бұрынғы күйіне қайтаруды ұсынады – авторлық құқық бұрын азырақ санаттарды қамтыды және мерзімі қысқа болды, – ал енділері рұқсатсыз көшіруге мүмкіндік беретін әділ пайдалану сияқты ұғымдарды кеңейтуге тырысады. Тағы басқалары авторлық құқықты толығымен жоюды талап етеді. Авторлық құқыққа қарсылық көбінесе кең ауқымды әлеуметтік реформаны қолдайтын платформалардың бір бөлігі болып табылады. Мысалы, еркін мәдениет қозғалысының өкілі Лоуренс Лессиг ақпарат алмасуды жеңілдету немесе «жетім туындылар» мәселесін шешу үшін авторлық құқық заңдарын жеңілдетуді жақтады, ал Швецияның Пираттар партиясы авторлық құқықтың мерзімін бес жылға дейін шектеуді қолдады.
Сирек емес
Авторлық құқық жарамсыз деген пікір бар, себебі физикалық мүлікке қарағанда, интеллектуалдық мүлік шектеулі емес және мемлекет құрған заңдық ойдан туған нәрсе. Бұл пікір авторлық құқықты бұзу, қарақшылықтан айырмашылығы, құрбандының бастапқы нәрсесінен айырмайды деп санайды.
Тарихи салыстыру
Авторлық құқық заңдары көптеген авторлар үшін экономикалық тұрғыдан ынталандырушы екені белгісіз, және осы заңдардың салдарына қатысты эмпирикалық зерттеулер негізінде бағалануы сирек кездеседі.
Ақпараттық технологиямен байланысты мәселелер
Пиратбюроның негізін қалаушылардың бірі Расмус Флейшер авторлық құқық заңдарының Интернетпен күресуге жарамсыз болғанын, демек, қолданыстан шыққанын айтады. Оның пікірінше, Интернет, әсіресе Web 2.0, «ұрлау» ұғымының мәнін күмәнді етіп, жаңа жағдай тудырды. Сондықтан бизнес-модельдердің Darknet шындығына бейімделуі қажет. Web 2.0-ны шектеуге тырысудың нәтижесінде 21 ғасырда авторлық құқық заңдары бүкіл технологияларды қылмыстық қылық деп қарастыруға ұмтылып, түрлі іздеу жүйелеріне шабуылдарға себеп болып отыр, себебі олар авторлық құқыққа тиесілі файлдарға сілтемелер ұсынады. Флейшер Google компаниясының әлі де күмән тудырмаса да, авторлық құқықтың сұр аймағында жұмыс істейтінін атап көрсетті (мысалы, Google Books бизнес-моделі авторлық құқыққа тиесілі және тиесілі емес кітаптардың миллиондаған беттерін көрсету арқылы, жарнамадан түскен табысқа негізделген бизнес-жоспардың бір бөлігі ретінде жұмыс істейді).
Білім беру бостандығы
Hipatia сияқты топтар "білім еркіндігі" деген атпен авторлық құқыққа қарсы пікірлерді қолдайды және білімді "ынтымақпен бөлісу керек" деп санайды. Мұндай топтар "білім еркіндігін" құқық ретінде және/немесе білім алу құқығын іске асыру үшін маңызды деп қарастыруы мүмкін. Білім алу құқығы – халықаралық деңгейде мойындалған адам құқығы, сондай-ақ еркін мәдениетке және еркін байланысқа құқықтардың іргелігі. Олар қазіргі авторлық құқық заңдары жаңа технологиялық коммуникация құралдарына сүйенетін бүгінгі білімді қоғамда осы құқықтарды іске асыруға бөгет жасайды және авторлық құқық заңдарын адам прогресін тоқтатуға немесе баяулатуға бағытталған деп есептейді.
Авторлық және шығармашылық
Лоуренс Лянг, "Альтернативті құқық форумының" негізін қалаушы, қазіргі авторлық құқық "автор" дегенінің тым шектеулі анықтамасына негізделгенін, оның түсінікті және даусыз деп есептелетінін айтады. Лянг "автор" ұғымының мәдениеттер мен уақыт бойынша барлыққа ортақ мағынаға ие деп қарастырылатынын атап көрсетеді. Оның орнына, Лянг автордың бірегей және жоғары тұратын тұлға ретінде, рухани түпнұсқалыққа ие болуы туралы түсінік Еуропада өнеркәсіптік революциядан кейін автордың жекелігін жаппай өндірілетін тауарлардың кеңейіп келе жатқан саласынан ажырату мақсатымен құрылғанын мәлімдейді. Сондықтан "авторлардың" жаратқан туындылары түпнұсқа деп есептелді және сол кездегі меншік доктринасымен үйлесті. Лянг "автор" ұғымы авторлық құқықпен байланысты екенін және қоғамның білімді қабылдауын анықтайтын жаңа әлеуметтік қатынасты белгілеу үшін пайда болғанын айтады. Осылайша, "автор" ұғымы білімді өндірудің нақты процесін қалыптастырды, онда жеке үлес пен жеке меншік құқығына "қоғамдық білім" ұғымынан гөрі басымдық беріледі. Орталық авторлық құқық шарттарын "керемет ұзақ" деп сипаттады, бұл құқық иелеріне шамалы экономикалық пайда әкеледі және тарихи артефакттарды сақтауға жасалған күш-жігерге бөгет жасайды.
Этика мәселелері
Авторлық құқық институты бірнеше этикалық мәселелерді тудырады.
Цензура
Авторлық құқыққа қарсы шығушылар авторлық құқықтың сөз бостандығын, сондай-ақ іскерлік бәсекелестікті, академиялық зерттеулерді және көркемдік өрнекті басу үшін зәулімдікпен пайдаланылғанын айтады. Осының салдарынан, DMCA сияқты авторлық құқық заңнамасы авторлық құқық иелеріне «академиялық пікірталастар мен онлайн сынды цензуралауға» мүмкіндік берді. Эдвин Хеттингер интеллектуалдық меншікке қатысты табиғи құқықтар туралы аргументтердің әлсіз екенін және меншікті негіздеуге арналған философиялық дәстүр интеллектуалдық меншік туралы ойлауға бізге көмектесе алмайды деп мәлімдейді. Шелли Уорвик қазіргі күйінде авторлық құқық заңдары тұрақты этикалық негізге ие емес деп санайды.
Авторлық құқықты жоюды жақтаған топтар
Пираттық кино және "Асыл теңдер лигасы" сияқты топтар авторлық құқыққа принципті қарсы тұрып, радикалды аргументтерді алға тартады. Пір-тұра файл алмасу, цифрлық еркіндік және ақпараттық бостандық мәселелері бойынша пікірсайыстарда авторлық құқыққа қарсы бірнеше топ жақында пайда болды, олардың ішінде Аудионаутерлер қауымдастығы және Жаңа Зеландияның Копимизм шіркеуі бар. 2003 жылы Колумбия университетінің құқық профессоры Эбен Моглен Карл Маркстің "Коммунистік манифестін" компьютерлік технологияның және интернеттің дамуы тұрғысынан қайта қарастырған еңбегін жариялады; қайта қарастырылған мазмұнның көп бөлігі авторлық құқық заңнамасын және марксистік тұрғыдан жеңілдіктерді талқылады. BitTorrent және пір-тұра файл алмасуға қатысты соңғы оқиғалар БАҚ-та "авторлық құқық соғыстары" деп аталды, ал The Pirate Bay "авторлық құқыққа қарсы – немесе пираттыққа жақтас – халықаралық қозғалыстың ең көзге түсетін мүшесі" деп сипатталды. Электрондық азаматтық наразылықтың (ЭАН) кең ауқымды, қасақана авторлық құқықты бұзу түріндегі бірнеше жақсы жарияланған мысалы 2004 жылдың 24 ақпанында "Сұр сейсенбі" деп аталған оқиға кезінде болды. Белсенділер авторлық құқық реформасы мәселелеріне және авторлық құқыққа қарсы идеалдарға назар аудару мақсатында EMI-нің "Ақ альбом" авторлық құқығын қасақана бұзып, "Сұр альбом" деп аталатын микс-альбомның MP3 файлдарын таратып, үлгі алуды әділ пайдалану шеңберінде рұқсат ету үшін авторлық құқық заңнамасына түзетулер енгізу қажеттігін көрсетті немесе үлгі алуға мүмкіндік беру үшін әділ өтемақы жүйесін ұсынды. Есептерге сәйкес, 400-ден астам сайт қатысты, оның ішінде 170-і альбомды хостинг қызметін көрсетті, ал наразылық білдірушілердің кейбіреулері "Сұр альбом" авторлық құқық заңнамасындағы түзетулердің қажеттілігін көрсетеді.
Авторлық құқық заңына өзгерістер енгізуді жақтаған топтар
Француздық "Ассоциация аудионаутерлері" тобы авторлық құқыққа тікелей қарсы емес, бірақ авторлық құқықты қорғау және авторларға өтемақы төлеудің жаңартылған жүйесін ұсынады. Топтың негізін қалаушы Азиз Ридуан Францияда пір-туар файл алмасуды заңдастыруды және интернет-провайдерлердің тарифтеріне қосымша төлем арқылы өнер иелеріне өтемақы төлеуді ұсынады (яғни, баламалы өтемақы жүйесі). "Wired" журналы Ридуанның ұсынысын ірі музыка компаниялары пираттықты заңдастырумен параласқандығын хабарлады. 2015 жылдың маусым айында WIPO-ның "Ремикс мәдениеті және әуесқойлық шығармашылығы: Авторлық құқық дилеммасы" атты мақаласы "ремикс жасау дәуірі" мен авторлық құқықты реформалау қажеттігін мойындады, сондай-ақ Ленц пен Универсал Музыка Корпорациясы арасындағы сот ісінің және Канаданың Авторлық құқықты жаңғырту заңының жаңа түсіндірмелеріне сілтеме жасады.
Авторлық құқық туралы қолданыстағы заңдарды қолдануды жақтаған топтар
Өз мақсаттарына жету үшін қолданыстағы авторлық құқық заңнамасын арнайы лицензиялармен пайдалануды жақтаған топтардың ішінде copyleft қозғалысы мен Creative Commons бар. Creative Commons авторлық құқыққа тікелей қарсы емес, алайда қолданыстағы авторлық құқық заң шеңберінде икемдірек және ашық авторлық құқық лицензияларын қолдануды жақтады. Creative Commons авторлық құқық иелеріне жұмысты тек "кейбір құқықтар сақталған" немесе тіпті "құқықтар сақталмаған" күйінде шығаруға мүмкіндік беретін икемділікке зәрулік бар деген пікірде. Creative Commons-қа сәйкес, көптеген адамдар стандартты авторлық құқықтың оларға қажетті танымалдық пен кең таралымды қамтамасыз етуге көмектеспейді деп есептейді. Creative Commons олардың лицензиялары кәсіпкерлер мен суретшілерге шығармашылық инвестицияларынан пайда табу үшін барлық авторлық құқықтарды пайдаланбастан, инновациялық бизнес-модельдерді қолдануға мүмкіндік береді деп мәлімдейді.
Ғалымдар мен түсіндірмешілер
Бұл саладағы ғалымдар мен сарапшыларға Лоренс Лянг, Хорхе Кортелл, Расмус Флейшер, Стефан Кинселла және Сива Вайдхьянатан кіреді. Лео Толстой сияқты дәстүрлі анархистер авторлық құқықты қабылдаудан бас тартқан.