Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Кіріспе
Ресейдің қашықтағы солтүстік-шығысында кең таралған екі тілдің туысы
Family of two languages in far northeastern Russia
Юкагир тілдері (айтылуы: /ˈj//uː//k//ə//ɡ//ɪər/ YOOkəgeer немесе /j//uː//k//ə/'/ɡ//ɪər/ yookəGEER; сондай-ақ Юкагир, Жукагир) – екі жақын туысқан тіл – Тундра және Колыма Юкагир тілдерінен тұратын шағын тілдер отбасы. Бұл тілдерде Юкагир халқы сөйлейді, олар Ресейдің Қиыр Шығысында, Колыма өзенінің алабында тұрады. 2002 жылғы Ресей халық санағы бойынша, екі Юкагир тілінің барлығында 604 адам сөйлейтін болса, жақындағы зерттеулер бұл көрсеткіштен әлдеқайда төмен екенін көрсетті. 2009 жылы Оңтүстік Юкагир тілінде еркін сөйлейтін адамдардың саны 60-қа жеткен, ал Тундра Юкагир тілінде шамамен 60-70 адам сөйлеген. Осылайша, бүкіл тілдер отбасының жоғалуға жақын екендігі анықталды. Юкагир халқы соңғы уақыттарда саяси түрде тіл алмасуға ұшырады, көпшілігі орыс және якут тілдерінде сөйлейді. Ресейдің 2020-2021 жылғы халық санағында 516 адам өздерінің ана тілі ретінде Юкагир тілінде сөйлейтінін хабарлады.
The Yukaghir languages ('/j//uː//k//ə//ɡ//ɪər/ YOOkəgeer or /j//uː//k//ə/'/ɡ//ɪər/ yookəGEER; also Yukagir, Jukagir) are a small family of two closely related languages—Tundra and Kolyma Yukaghir—spoken by the Yukaghir in the Russian Far East living in the basin of the Kolyma River. At the 2002 Russian census, both Yukaghir languages taken together had 604 speakers. More recent reports from the field reveal that this number is far too high: Southern Yukaghir had maximum 60 fluent speakers in 2009, while the Tundra Yukaghir language had around 60–70. The entire family is thus to be regarded as moribund. The Yukaghir have experienced a politically imposed language shift in recent times, and a majority also speak Russian and Yakut. In the Russian 2020 2021 census, 516 people reported speaking a Yukaghir language as their native language.
Жіктеу және грамматикалық ерекшеліктер
Юкагир тілдерінің басқа тілдер отбасыларымен байланысы белгісіз, бірақ олар урал тілдерімен қашықтағы туыс екендігі айтылған, осылайша болжамды урал-юкагир тілдер отбасын құрайды. Майкл Фортескью Юкагир тілінің урал тілдерімен бірге эскимо-алеут тілдерімен де байланысты екенін, олардың урал-сибір тілдер отбасын құрайтынын дәлелдеген. Тундра және Колыма юкагир тілдері – бұрын Солтүстік-Шығыс Сібірде кең таралған тілдердің/тілдер отбасының қалған жалғыз өкілдері, бұл тілдер Аңадыр өзенінен шығысқа қарай Лена өзеніне дейін тараған. Ертедегі дереккөздерге сүйенсек, қазіргі Тундра юкагир және Колыма юкагир тілдері – бұл бір кезде болған юкагир диалектілерінің үздіксіз тізбегінің екі шеткі нүктесі болған деп есептеуге болады. Бұл екі тілдің сөздік қорының салыстырмалы түрде шағын бөлігі ғана ортақ, және олар бір-бірін түсінбейді. Дегенмен, негізгі грамматикалық құрылымдары өте ұқсас. Екі тілде де қалдық дауыстылар гармониясы және дауыссыздардың күрделі фонетикалық құрылымы бар. Екеуі де бай агглютинативті морфологияға ие және қатаң бас-соңғы болып табылады. Шешілген бағыныстылық дерлік жоқ, ал координациялық құрылымдар өте сирек. TY және KY грамматикасының ең ерекше белгісі – бұл дискурс-прагматикалық факторларға негізделген бөлінген транзитивтілік жүйесі. Нақты фокус болмаған жағдайда, жүйе номинатив-аккузативті принцип бойынша құрылған; фокус болған кезде, транзитивті емес етістіктердің тікелей толықтырғыштары мен субъектілері біріктіріледі (арнайы фокус септемі, арнайы фокус сәйкестігі).
The relationship of the Yukaghir languages with other language families is uncertain, though it has been suggested that they are distantly related to the Uralic languages, thus forming the putative Uralic–Yukaghir language family. Michael Fortescue argued that Yukaghir is related to the Eskimo Aleut languages along with Uralic languages, forming the Uralo Siberian language family. Tundra and Kolyma Yukaghir are the only two remnants of what used to be one of the dominant languages/language families of northeastern Siberia, spreading from the River Anadyr in the east to the River Lena in the west. On the basis of the evidence of early sources, it can be assumed that there existed a Yukaghir dialect continuum, with what is today Tundra Yukaghir and Kolyma Yukaghir at the extremes. These two languages share only a relatively small part of the vocabulary and are not mutually intelligible. The basic grammatical structures, however, are very similar. Both languages have residual vowel harmony and a complex phonotactics of consonants. Both have rich agglutinative morphology and are strictly head final. There is practically no finite subordination and very few coordinate structures. The most spectacular feature of TY and KY grammar is the split intransitive alignment system based on discourse pragmatic features. In absence of narrow focus, the system is organised on the nominative–accusative basis; when focused, direct objects and subjects of intransitive verbs are co aligned (special focus case, special focus agreement).