Ағылшыншамен салыстырыңыз: абзацты басыңыз — түпнұсқа терезеде ашылады. Абзац астындағы EN түймесі оны мәтін ішінде көрсетеді.
Мазмұны
Кіріспе
Еуразиядағы тілдер отбасы
Language family of Eurasia
Түркі тілдерін шамамен 200 миллион адам қолданады. Түркі тілдерінің арасында ең көп сөйлейтін тіл – түрік тілі, ол негізінен Анатолия және Балқанда таралған; оның туған тілінде сөйлейтіндердің саны барлық түркі тілінде сөйлейтіндердің шамамен 38% құрайды, одан кейін өзбек тілі тұрады. Басқа түркі тілдері де өз топтарының ішінде әртүрлі деңгейде өзара түсіністік көрсетеді. Түркі тілдерін жіктеу әдістері әртүрлі болғанымен, олар әдетте екі тармаққа бөлінеді: оғыз, оның жалғыз сақталған мүшесі – чуваш тілі, және жалпы түркі тілдері, оларға басқа барлық түркі тілдері кіреді. Түркі тілдері моңғол, тунгус, корей және жапон тілдерімен көптеген ұқсастықтарды көрсетеді. Осы ұқсастықтар кейбір тіл білімі мамандарын (соның ішінде Талат Текин) алтай тілдері отбасын ұсынуға алып келді, бірақ бұл ұсыныс тарихи тіл білімі мамандары тарапынан кеңінен қабылданбады. Орал тілдерімен ұқсастықтар осы отбасыларды ұзақ уақыт бойы Орал-Алтай гипотезасы бойынша біріктірілгендігіне себеп болды. Дегенмен, осы макроотбасылардың кез келгенінің бар екенін растауға жеткілікті дәлелдер табылмады. Тілдердің ортақ ерекшеліктері қазіргі уақытта кең ауқымды тарихқа дейінгі тілдік байланыстарға байланысты деп есептеледі.
Turkic languages are spoken by some 200 million people. The Turkic language with the greatest number of speakers is Turkish, spoken mainly in Anatolia and the Balkans; its native speakers account for about 38% of all Turkic speakers, followed by Uzbek. Other Turkic languages demonstrate varying amounts of mutual intelligibility within their subgroups as well. Although methods of classification vary, the Turkic languages are usually considered to be divided into two branches: Oghur, the only surviving member of which is Chuvash, and Common Turkic, which includes all other Turkic languages. Turkic languages show many similarities with the Mongolic, Tungusic, Koreanic, and Japonic languages. These similarities have led some linguists (including Talât Tekin) to propose an Altaic language family, though this proposal is widely rejected by historical linguists. Similarities with the Uralic languages even caused these families to be regarded as one for a long time under the Ural Altaic hypothesis. However, there has not been sufficient evidence to conclude the existence of either of these macrofamilies. The shared characteristics between the languages are attributed presently to extensive prehistoric language contact.
Сипаттамалары
Түркі тілдері – жасыратын тақырыптық тілдер, дауыстылар үйлесімділігіне (күшті парсы-тажик әсерінен өзбек тілінен басқа), конвербтерге, жұрнақтар мен постпозициялар арқылы кеңінен агглютинацияға, сондай-ақ грамматикалық артикльдердің, есімдер кластарының және грамматикалық жыныстың болмауына ие. Тақырып-объект-етістік сөз тіркесі отбасы ішінде барлық тілдерге ортақ. Түркі тілдер тобындағы дауыстылар үйлесімділігінің деңгейіне қарай, тува тілі дерлік толық үйлесімді деп сипатталса, өзбек тілі ең аз үйлесімді немесе мүлдем үйлесімді емес. Түркі тілдерінің жалпы тарихи-тілдік дамуын, жазу және мәтіндік деректер бойынша ескере отырып, отбасы бір мың жылдан астам сақталған кезеңдерді, сондай-ақ дауыстылар үйлесімділігінің тілдік эволюциясының сценарийлерін ұсынады, бұл өз кезегінде үйлесімділіктің анық траектория бойынша дамуын көрсетеді. Дауыстылар үйлесімділігі Ішкі Еуразияда кең таралған ірі тілдік отбасылардың (моңғол, тунгус, ұрал және түркі) ортақ ерекшелігі болғамен, олардағы үйлесімділіктің типі әртүрлі. Атап айтқанда, ұрал және түркі тілдерінде ортақ дауыстылар үйлесімділігі (таңдай дауыстылар үйлесімділігі деп аталады) кездеседі, ал моңғол және тунгус тілдері басқа типті үйлесімділікті ұсынады.
Turkic languages are null subject languages, have vowel harmony (with the notable exception of Uzbek due to strong Persian Tajik influence), converbs, extensive agglutination by means of suffixes and postpositions, and lack of grammatical articles, noun classes, and grammatical gender. Subject–object–verb word order is universal within the family. In terms of the level of vowel harmony in the Turkic language family, Tuvan is characterized as almost fully harmonic whereas Uzbek is the least harmonic or not harmonic at all. Taking into account the documented historico linguistic development of Turkic languages overall, both inscriptional and textual, the family provides over one millennium of documented stages as well as scenarios in the linguistic evolution of vowel harmony which, in turn, demonstrates harmony evolution along a confidently definable trajectory Though vowel harmony is a common characteristic of major language families spoken in Inner Eurasia (Mongolic, Tungusic, Uralic and Turkic), the type of harmony found in them differs from each other, specifically, Uralic and Turkic have a shared type of vowel harmony (called palatal vowel harmony) whereas Mongolic and Tungusic represent a different type.
Тарихқа дейінгі кезең
Түркі халықтарының отаны және олардың тілі Транскаспий даласы мен Солтүстік-Шығыс Азия (Маньчжурия) арасында деп есептеледі, генетикалық деректер түркі этносының "Ішкі Азия отаны" Оңтүстік Сібір және Моңғолия жақын аймағы екенін көрсетеді. Сонымен қатар, Джуха Янхунен, Роджер Бленч және Мэтью Сприггс сияқты бірнеше тіл білімі мамандары қазіргі Моңғолияны ерте түркі тілінің отаны деп санайды. Түрколог Питер Бенджамин Голден прототүркі тілінің лексикалық құрамындағы климат, жер бедері, флора, фауна, халықтың күнкөріс жолдары туралы мәліметтерге сүйене отырып, прототүркінің бастапқы орнын Саян-Алтай аймағының оңтүстік тайгалы дала аймағында деп анықтайды. Б.з.д. бірінші мыңжылдықта прототүрктер мен протомонғолдар арасында кең ауқымды байланыс болған, екі еуразиялық көшпелі топ арасындағы ортақ мәдени дәстүр "Түркі-моңғол" дәстүрі деп аталады. Екі топтың діни жүйесі – теңгризм ұқсас болған, түркі және моңғол тілдері арасында көптеген қарыз сөздер кездеседі. Бұл қарыз сөздер екі бағытта болғанымен, қазіргі кезде моңғол тіліндегі түркі сөздері шетелдік компоненттердің ең үлкен бөлігін құрайды. Итальяндық тарихшы және филолог Игорь де Рачевильц чуваш тілінің басқа түркі тілдерінен айқын ерекшелігін атап өтті. Оның пікірінше, чуваш тілі түркі тілдерімен ортақ белгілердің жеткілікті мөлшеріне ие емес, сондықтан кейбір ғалымдар оны урал және түркі тілдерімен қатар дербес чуваш тілдер отбасына жатқызуды ұсынады. Чуваш тілін түркі тілдеріне жатқызу классификация мақсатындағы компромистік шешім ретінде қарастырылған. Түркі және тунгус-маньчжур, сондай-ақ корей және жапон тілдері арасындағы кейбір лексикалық және типологиялық ұқсастықтар соңғы жылдары бұл топтардың тарихи алдындағы байланысымен түсіндірілуде, бұл байланыс Солтүстік-Шығыс Азия тілдері қауымдастығы деп аталады. Б.з.д. бірінші мыңжылдыққа жататын "негізгі алтай" (түркі, моңғол және тунгус) тілдері арасындағы байланыс осыдан ерекшеленеді, себебі түркі тілінен моңғол тіліне, кейіннен моңғол тілінен тунгус тіліне қарыз сөздердің көп көлемі алынғаны байқалады, түркі тілінен моңғол тіліне алынған қарыз сөздер моңғол тілінен түркі тіліне алынғандардан әлдеқайда көп, ал түркі және тунгус тілдері моңғол тілінде жоқ сөздерді бөліспейді. Сондай-ақ түркі тілдерінде прототүркі кезеңінде ерте байланысты көрсететін қытай сөздері де кездеседі.
The homeland of the Turkic peoples and their language is suggested to be somewhere between the Transcaspian steppe and Northeastern Asia (Manchuria), with genetic evidence pointing to the region near South Siberia and Mongolia as the "Inner Asian Homeland" of the Turkic ethnicity. Similarly several linguists, including Juha Janhunen, Roger Blench and Matthew Spriggs, suggest that modern day Mongolia is the homeland of the early Turkic language. Relying on Proto Turkic lexical items about the climate, topography, flora, fauna, people's modes of subsistence, Turkologist Peter Benjamin Golden locates the Proto Turkic Urheimat in the southern, taiga steppe zone of the Sayan Altay region. Extensive contact took place between Proto Turks and Proto Mongols approximately during the first millennium BC; the shared cultural tradition between the two Eurasian nomadic groups is called the "Turco Mongol" tradition. The two groups shared a similar religion system, Tengrism, and there exists a multitude of evident loanwords between Turkic languages and Mongolic languages. Although the loans were bidirectional, today Turkic loanwords constitute the largest foreign component in Mongolian vocabulary. Italian historian and philologist Igor de Rachewiltz noted a significant distinction of the Chuvash language from other Turkic languages. According to him, the Chuvash language does not share certain common characteristics with Turkic languages to such a degree that some scholars consider it an independent Chuvash family similar to Uralic and Turkic languages. Turkic classification of Chuvash was seen as a compromise solution for the classification purposes. Some lexical and extensive typological similarities between Turkic and the nearby Tungusic and Mongolic families, as well as the Korean and Japonic families has in more recent years been instead attributed to prehistoric contact amongst the group, sometimes referred to as the Northeast Asian sprachbund. A more recent (circa first millennium BC) contact between "core Altaic" (Turkic, Mongolic, and Tungusic) is distinguished from this, due to the existence of definitive common words that appear to have been mostly borrowed from Turkic into Mongolic, and later from Mongolic into Tungusic, as Turkic borrowings into Mongolic significantly outnumber Mongolic borrowings into Turkic, and Turkic and Tungusic do not share any words that do not also exist in Mongolic. Turkic languages also show some Chinese loanwords that point to early contact during the time of Proto Turkic.
Ертедегі жазба жазбалар
Түркі тілдерінің алғаш рет жазылған ескерткіштері – 1889 жылы Моңғолиядағы Орхон аңғарында табылған, гоктүріктер жазған VIII ғасырға жататын Орхон жазулары. Бұл жазулар ежескі түркі тілінде жазылған. Түркі диалектілерінің жинағы (Divânü Lügati't Türk) – Қарақан хандығының ғалымы Кашгарлы Махмудтың 11-ші ғасырда жазған еңбегі. Бұл жинақ түркі тілдерінің алғашқы толық сөздігі және түркі тілдес халықтардың географиялық таралу картасын қамтиды. Ол негізінен түркі тілдері отбасының Оңтүстік-Батыс тармағына қатысты. 12-13 ғасырларға жататын Кодекс Куманикус – Солтүстік-Батыс тармағына қатысты тағы бір ерте тілдік оқулық. Бұл қыпшақ тілі мен латын тілі арасындағы көпір ретінде, қазіргі Венгрия және Румыния аумағында қоныстанған Батыс Куман тайпаларына миссионерлік жұмыспен келген католик миссионерлері қолданған. Волга болгарларының тіліне қатысты ең ерте жазбалар 13-14 ғасырларға жатады, бұл тіл чуваш тілінің атасы немесе туысы болуы мүмкін.
The first established records of the Turkic languages are the eighth century AD Orkhon inscriptions by the Göktürks, recording the Old Turkic language, which were discovered in 1889 in the Orkhon Valley in Mongolia. The Compendium of the Turkic Dialects (Divânü Lügati't Türk), written during the 11th century AD by Kaşgarlı Mahmud of the Kara Khanid Khanate, constitutes an early linguistic treatment of the family. The Compendium is the first comprehensive dictionary of the Turkic languages and also includes the first known map of the Turkic speakers' geographical distribution. It mainly pertains to the Southwestern branch of the family. The Codex Cumanicus (12th–13th centuries AD) concerning the Northwestern branch is another early linguistic manual, between the Kipchak language and Latin, used by the Catholic missionaries sent to the Western Cumans inhabiting a region corresponding to present day Hungary and Romania. The earliest records of the language spoken by Volga Bulgars, debatably the parent or a distant relative of Chuvash language, are dated to the 13th–14th centuries AD.
Басқа ықтимал қатынастар
Түркі тілдер отбасы қазіргі кезде әлемнің негізгі тіл отбасыларының бірі деп есептеледі.
The Turkic language family is currently regarded as one of the world's primary language families.
Корея тілі
Түркі және корей тілдерінің алтай тілдерінен тәуелсіз генетикалық байланыста болу мүмкіндігін кейбір тіл білімі мамандары ұсынады. Вюрцбург университетінің тіл білімі маманы Кабак (2004) түркі және корей тілдерінің фонетикасы мен морфологиясының ұқсас екенін мәлімдейді. Ли Йонг Сонг (2014) Гөктүрктер мен Гогурё арасындағы қарым-қатынас ерекше жақын болған.
The possibility of a genetic relation between Turkic and Korean, independently from Altaic, is suggested by some linguists. The linguist Kabak (2004) of the University of Würzburg states that Turkic and Korean share similar phonology as well as morphology. Li Yong Sŏng (2014) Especially close were the relations between the Göktürks and Goguryeo.
Орал
Кейбір тіл білімі мамандары оны урал тілдерімен, әсіресе угр тілдерімен байланыстыруды ұсынған. Алайда, бұл көзқарас қазіргі тіл білімі мамандары тарапынан қабылданбайды және ескірген деп есептеледі. Ұқсастықтар көбінесе тілдердің қарым-қатынасы мен түркі тілдерінен угр тілдеріне сөздердің қарызы ретінде түсіндіріледі. Стаховский (2015) түркі және урал тілдері арасындағы кез келген байланыстың тек қана қарым-қатынас нәтижесі болуы керек екенін мәлімдейді.
Some linguists suggested a relation to Uralic languages, especially to the Ugric languages. This view is rejected and seen as obsolete by mainstream linguists. Similarities are because of language contact and borrowings mostly from Turkic into Ugric languages. Stachowski (2015) states that any relation between Turkic and Uralic must be a contact one.