Кіріспе
Тілдер отбасы
Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері, сондай-ақ Батыс Кавказ, Абхаз-Адыгей, Абхаз-Черкес, Черкес немесе кейде Понт тілдері деп аталады, бұл Кавказдың солтүстік-батыс аймағында, негізінен үш ресейлік республикада (Адыгея, Кабардин-Балкария, Қарашай-Черкесия), Абхазияның даулы аумағында, Грузия және Түркияда, сондай-ақ Таяу Шығыста шашыраңқы орналасқан кішігірім қауымдастықтарда сөйленетін тілдер отбасы. Бұл отбасының басқа тілдер отбасымен байланысы белгісіз және дәлелденбеген. 1992 жылы убых тілі жойылды, ал қалған тілдердің барлығы түрлі деңгейде қауіп төңкеріліп отыр, ЮНЕСКО оларды «әлсіз», «қауіпті» немесе «өте қауіпті» деп жіктеді. Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері дауысты дыбыстардың айырмашылығының аздығымен қатар, дауыссыз дыбыстардың өте күрделі жүйесіне ие, бұл көбінесе тік дауыстылар жүйелерінің классикалық мысалдарын көрсетеді, олар «сызықтық» дауыстылар жүйелері деп те аталады.
Фонетика
Тілдік реконструкциялар дауыссыз жүйелердің байлығы мен дауысты жүйелердің кедейлігі тарихи процестің нәтижесі болуы мүмкін, онда ернеклену және жұмсару сияқты дауысты белгілері жақын орналасқан дауыссыздарға қайта тағайындалған. Мысалы, алғашқы түбір сөз болған, мүмкін, және болуы мүмкін, ескі дауыстыларын жоғалтып, бірақ жаңа дауыссыздарды алған. Тіл білімі маманы Джон Коларуссо бұның кейбір мысалдары ескі грамматикалық класс префикстері жүйесінің теңелуіне байланысты болуы мүмкін деп болжады (яғни, болуы мүмкін), Убых тіліндегісімен салыстырғанда Кабардин және Абхаз тіліндегі «жүрек» сөзі сияқты жұптардың негізінде. Осы процестің Proto Indo European тіліндегі лабиовелярлердің дамуының түп тамырында жатқанын кейбіреулер айтады, ал Proto Indo European тілі бір кезде Proto NWC тілімен көрші болған.
Өзгеше дауыстылардың болмауы және ерекше ырғақтар байлығы
Бүкіл отбасы фонемиялық дауыстылардың шалумен (талдауға байланысты екі немесе үш) және көптеген екіншілік артикуляция түрлерін қамтитын бай дауыссыз дыбыстар жүйесімен сипатталады. Сонымен қатар, кең ауқымды қолданыс конструкциялары да бар. "Динамикалық" және "стативтік" етістіктер арасында жіктелу бар, динамикалық етістіктер ерекше күрделі морфологияға ие. Етістіктің морфемалары субъектінің және объектінің тұлғасын, орнын, уақытын, әрекеттің қалай орындалғанын, жоқтығын және басқа да грамматикалық категорияларды көрсетеді. Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінің барлығы солдан тармақталады, сондықтан етістік сөйлемнің соңында тұрады, ал сипаттауыштар, мысалы, қатыстық сөйлемдер, есімнен бұрын келеді. Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері әдетте бір сөйлемде бір ғана толыққанды етістікке рұқсат бермейді, бұл Үнді-Еуропа тілдеріндегідей бағынышты сөйлемдердің болуын болдырмайды. Осы функцияларды кең ауқымды есімдік және қатыстық есімдер мен толыққанды емес етістік формалары орындайды, алайда абхаз тілі, мүмкін, орыс тілінің ықпалымен шектеулі бағынышты сөйлемдерді дамытып жатқан болып көрінеді.
Шеркес диалектілері
Черкес (адыг) тілі – адыге және қабарда тілдерінің әдеби тілдерін қамтитын диалекттер жиынтығын білдіретін жалпы атау.
Адиге
Адыгей тілі – солтүстік-батыс Кавказ тілдерінің кең таралған тілдерінің бірі. Оны 500 000 адам сөйлейді, олар Ресей мен Таяу Шығыста орналасқан: Түркияда 280 000; Ресейде 125 000, онда Адыгея Республикасында ресми тіл; Иорданияда 45 000, Сирияда 25 000, Иракта 20 000 және Израильде 4 000. АҚШ-та да шағын қауым бар. Төрт негізгі диалекті бар: Темиргой, Абадзех, Шапсуг және Бжедуг, сондай-ақ Түркиядағы убых тілінің соңғы сөйлеушілері қолданатын Хакучи сияқты көптеген кіші диалекттер. Адыгей тілінде көптеген дауыссыздар бар: әртүрлі диалекттерде 50-ден 60-қа дейін, бірақ оның тек үш фонемалық дауыстысы бар. Оның дауыссыздары мен дауыссыз топтамалары абхаз-абаза тілдеріне қарағанда кем күрделі.
Қабадиан
Қабарда тілінде бір миллионнан астам адам сөйлейді: Түркияда 550 000, ал Ресейде 450 000, онда ол Қабарда-Балқария және Қарашай-Черкес Республикаларының ресми тілі болып табылады. Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінің ішінде қабарда тілінде ең аз дауыссыз дыбыс бар – 48, оның ішінде ерекше шығарылымды үскірikler және аз ғана дауыссыз дыбыстар кездеседі. Қабарда тілінің өзінде де бірнеше диалекті бар, соның ішінде әдеби норма – терек және терек пен адыге тілдерінде түсінікті Бесленей. Адыге тілінен айырмашылығы, қабарда тілі протокавказ тілінде болған көптеген дауыссыз дыбыстарды жоғалтты, мысалы, дауыссыз дыбыстар өзгеріп кетті.
Абхаз тілі
Абхаз тілінде 100 000 адам Абхазияда (де-факто тәуелсіз республика, бірақ Грузия құрамында де-юре автономиялы аймақ) сөйлейді, онда ол ресми тіл болып табылады, ал Түркияда қанша адам сөйлейтіні белгісіз. Бұл тіл 20 ғасырдың басынан бері әдеби тіл ретінде қолданылып келеді. Абхаз және абаза тілдерін бір тілдің диалектілері деп санауға болады, бірақ әрқайсысы екіншісінде жоғалған дыбыстарды сақтап қалған. Абхаз тілі ерекше дауыссыз дыбыстар тізбегімен және әлемдегі ең аз дауысты дыбыстар жиынтығымен сипатталады: оның тек екі ерекше дауысты дыбысы бар – ашық /a/ және орташа /ə/. Жұмсақ немесе ернектелген дауыссыз дыбыстармен қатар /a/ дыбысы [e] немесе [o] болып, ал /ə/ дыбысы [i] немесе [u] болып айтылады. Үш негізгі диалектісі бар: Абхазиядағы Абжуй және Бзип, ал Түркиядағы Садж.
Абаза
Абаза тілінде шамамен 45 000 адам сөйлейді, оның 35 000-ы Ресейде, ал 10 000-ы Түркияда. Бұл әдеби тіл, бірақ ешқандай жерде ресми тіл ретінде танылмайды. Абаза тілі абхаз тілімен бірдей ерекшелікке ие – бар болғаны екі дыбыстық дауыс. Абаза тілі абхаз тіліне қарағанда фонологиялық тұрғыдан күрделірек, және грузин тіліндегідей үлкен дауыссыз дыбыстар жиынтығымен сипатталады. Екі негізгі диалектісі бар: Тапант және Ашхар. Олардың кейбіреулерін абхаз тілінде шала-жартылай түсінуге болады.
Убых
Убых тілі үшінші тармақты құрайды, және Адыге мен Абхаз тілдерімен салыстырылады. Халық Адыге тіліне көшті, ал Убых тілі 1992 жылғы 7 қазанда Тевфик Есенчтің қайтысымен жойылды. Жорж Дюмезил Убых тілінде диалектілік бөлініс болуы мүмкін деген күдік білдірді, бірақ ол 1965 жылы сипаттаған ерекше формасы одан әрі зерттелген жоқ. 81 дауыссыз әріпімен Убых тілі, әлемдегі ең ірі фонетикалық жүйеге ие болған, Оңтүстік Африканың Ккс'а және Туу тілдерінен кейінгі тіл болды, оларда кең ауқымды дыбысталу жүйесі бар. Онда көмейлік дауыссыз әріптер және тіл ұштарының орналасуы бойынша төрт түрлі айырмашылық бар. Бұл Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінің арасында әдеби тілге ие болмаған жалғыз тіл еді.
Хаттике байланысы
Кейбір ғалымдар солтүстік-батыс кавказ (черкес) тілдері мен жойылып кеткен хатт тілі арасында ұқсастықтар бар екенін көрсетеді. Хатт тілі Анатолияда (Түркия), ежелгі Хаттуза (қазіргі Боғазкөй) аймағында шамамен б.з.д. 1800 жылға дейін қолданылып, одан кейін үнді-еуропалық хетт тілімен ығыстырылды. Грузин тарихшысы Симон Янашия Солтүстік және Оңтүстік Кавказ тілдерін, хатт тілін және ежелгі Анатолияның басқа тілдерін біріктіретін тілдер отбасы үшін "Гетто-ибериялық" (немесе "Прото-ибериялық") атауын ұсынды. (Атаудың ішіндегі "Иберия" термині Кавказ Ибериясына – Шығыс Грузияда орталығы болған, б.з.д. 4 ғасырдан б.з. 5 ғасырына дейін болған мемлекетке қатысты; ол Иберия түбегімен байланысты емес.) Көптеген солтүстік-батыс кавказ (адығ) отбасылық тегінің алдынан "Хат" немесе "Хатти" сияқты қосымшалар келеді, ал бір адығ тайпасының аты "Хатуквай" (Хьаты ("Хатти") + Кхъуэ ("еркек немесе ұл") деген мағынада; "Хатти ұлы" дегенді білдіреді).
Үнді-еуропалық тілдермен байланысы
Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерінің, қазіргі уақыттан шамамен 12 мың жыл бұрын Индоевропа тілдерімен генетикалық байланыста болғаны жөнінде болжам бар. Бұл гипотезалық бастапқы тіл протопонтий тілі деп аталады, бірақ ол кеңінен қабылданбаған. Дегенмен, екі бастапқы тілдің арасында кең ауқымды байланыс болған сияқты көрінеді, ал ұқсастықтар осы ықпалдың нәтижесі болуы мүмкін.
Солтүстік Кавказдық отбасы
Көптеген тіл білімі мамандары Солтүстік-Батыс және Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерін бір Солтүстік Кавказ тілдер отбасына біріктіреді, кейде оларды жай ғана Кавказ тілдері деп атайды (Оңтүстік Кавказ тілдеріне (Картвель тілдеріне) қарсы, олардың туыс емес деп есептеледі, бірақ солтүстік көршілерінен күшті әсер көрген). Бұл гипотезаны Сергей А. Старостин мен Сергей Николаев ең жақсы көрсеткен, олар дыбыстану сәйкестіктері мен ортақ морфологиялық құрылымды ұсынды. Дегенмен, бұл қарым-қатынастың дәлелденгендігіне қатысты бірлік жоқ. (Толық ақпарат алу үшін Солтүстік Кавказ тілдері туралы мақаланы және төмендегі сыртқы сілтемелерді қараңыз).
Жоғары деңгейдегі байланыс
Кейбір тіл білімі мамандары одан да кең байланыстарды ұсынды, олардың ішінде Dene–Caucasian гипотезасы ең танымал. Dene–Caucasian Солтүстік Кавказ (соның ішінде Солтүстік-Батыс Кавказ), Баск, Бурушаски, Енисей, Сино-Тибет және На–Dene тілдерін байланыстырады. Дегенмен, бұл Ностратикалық гипотезадан да күмәнді, ол картавель, индоевропалық, урал және алтай тілдерін байланыстыруға тырысады, бірақ оның дұрыстығы кеңінен дәлелденбеген.