Кіріспе
Батыс славян тілі
Кашуб тілі (, język kaszubski) – поляк және силезия тілдерімен бірге лехит топшасына жататын батыс славян тілі. Көбінесе дербес тіл ретінде қарастырылса да, кейде поляк тілінің диалектісі деп есептеледі. Польшада 2005 жылдан бері ресми түрде этникалық азшылық тілі ретінде танылған. Шамамен 108 000 адам үйде негізінен кашуб тілінде сөйлейді. Бұл – померан тілінің жалғыз қалдығы. Ол стандартты поляк тіліне жақын, сондай-ақ төменгі неміс тілінен, жойылған полаб (батыс славян) және ескі прус (батыс балтық) тілдерінен де әсер алған. Кашуб тілі екі түрлі нұсқада кездеседі: ауылдық жерлерде қолданылатын жергілікті диалекттер және білім беруде пайдаланылатын әдеби түрлер.
Шығу тегі
Кашуб тілі Померания аймағындағы Кашубтар деп аталатын помераниялықтардың кейбір тайпалары сөйлейтін тілден пайда болған деп саналады. Бұл тіл алғаш рет XIII-XV ғасырлар аралығында жеке даму жолына түсті, өйткені поляк Померания тілінің аймағы, аймақтың батыс (Кашуб) бөлігіндегі маңызды тілдік өзгерістер негізінде бөліне бастады. XIX ғасырда Флориан Чейнова Кашуб тілінің алғашқы танымал жақтасы болды. Ол Кашуб тілін, әдет-ғұрыптарын және дәстүрлерін қалыптастыру арқылы Кашуб өзіндігін оятуға зор күш жұмсады. Ол поляктардың туған бауырлар екеніне және Кашубияның жеке ұлт екеніне сенді. 1912 жылы Александр Майковский басшылығымен "Жас Кашуб қозғалысы" құрылды. Майковский, "Zrzëszincë" тобының құрамында "Zrzësz Kaszëbskô" газеті үшін жазды. Бұл топ Кашуб әдеби тілінің дамуына үлкен үлес қосты. Кашуб элементтері бар ең ерте басылған польша тіліндегі құжаттар 16 ғасырдың соңына жатады. Қазіргі орфография алғаш рет 1879 жылы ұсынылды.
Тілдері
Көптеген ғалымдар мен лингвистер кашуб тілін поляк диалектісі ретінде тану керек пе, әлде жеке тіл ретінде тану керек пе деген мәселені талқылайды. Тарихи дамуы бойынша ол лехиттік батыс славян тіліне жатады, бірақ қазіргі заманда поляк тілінің ықпалы зор және беделді тіл саналады. Кашуб тілі словин тілімен тығыз байланысты, ал екеуі де померан тілінің диалектілері болып табылады. Көптеген лингвистер, Польшада да, басқа елдерде де, оны поляк тілінің ерекше диалектісі деп есептейді. Кашуб тілінің диалектілік әртүрлілігі соншалық, оңтүстік диалектісінде сөйлейтін адам солтүстік диалектісінде сөйлейтін адамды түсінуде қиындық көреді. Кашуб тілінде жазылған поляк сөздерінің орфографиясы мен грамматикасы, атап айтқанда, сөздік қорының көп бөлігі өте ерекше, сондықтан поляк тілінде сөйлейтін адамдарға кашуб тіліндегі мәтінді түсіну қиын. Польша тілі сияқты, кашуб тілінде де неміс тілінен алынған шамамен 5% қарыз сөз бар (мысалы, "өнер" – kùńszt). Бірақ, поляк тілінен айырмашылығы, олардың көп бөлігі төменгі неміс тілінен, ал сирек жағдайларда жоғары неміс тілінен алынған. Сондай-ақ, қарыз сөздердің көзі балтық тілдері де болуы мүмкін.
Польша
Кашуб тілінде сөйлейтіндердің саны көздерге қарай кең ауқымды, 4 500-ден 366 мыңға дейін. 2011 жылғы халық санағында 108 мыңнан астам адам кашуб тілінде сөйлейтіндер тіркелді, ал кашуб тілінің қандай да бір деңгейде көбінесе 366 мыңға жуық адамдар біледі. Кашуб тілінде сөйлейтін барлық адамдар поляк тілін де еркін меңгерген. Польшадағы бірнеше мектептерде кашуб тілі оқыту тілі ретінде қолданылады. Бұл тіл Померан воеводствосындағы Sierakowice, Linia, Parchowo, Luzino және Żukowo гминаларында жергілікті басқару мақсатында ресми балама тіл болып табылады. Көптеген сұрауға жауап берушілер кашуб тілінің отбасы мүшелері мен достары арасында күнделікті әңгімелерде қолданылатынын айтады. Бұл, ең болмаса, поляк тілінің ресми тіл екендігімен және ресми жағдайларда қолданылуымен байланысты болуы мүмкін.
Америка
1855–1900 жылдардағы кашуб диаспорасы кезінде 115 700 кашуб Солтүстік Америкаға көшіп кетті, ал шамамен 15 000 адам Бразилияға көшіп барды. Онтарио провинциясының Ренфрю округіндегі поляк қауымдастығында, дін қызметкерлері ресми поляк тілін қолданғанына қарамастан, кашуб тілі бүгінгі күнге дейін кеңінен қолданылады. Рамульт "Американың кашуб астанасы" деп атаған Минесота штатының Винона қаласында, кашуб тілі дін қызметкерлері мен оқытушы әйелдердің қолданған "жақсы поляк" тіліне қарағанда "нашар поляк" деп есептелді. Осының салдарынан кашуб тілі поляк тіліне айналу процесінен аман қалмады және 20 ғасырдың ортасынан кейін көп ұзамай жойылып кетті.
Білім
Польшадағы коммунистік кезеңде (1948–1989 жж.) кашуб тілі білім беру және әлеуметтік жағдайы тұрғысынан ауыр күйзеліске ұшырады. Кашуб тілі тек халық ауыз әдебиеті ретінде қарастырылып, мектептерде оқытылуына рұқсат берілмеді. Коммунизм құлағаннан кейін кашуб тілінің мәртебесіне қатысты көзқарас біртіндеп өзгеріп келеді. Кашубиядағы мектептерде оқу бағдарламасына енгізілгенімен, оқыту тілі ретінде немесе әр бала үшін міндетті пән ретінде емес, ата-аналардың тікелей өтініші бойынша аптасына 3 сағат оқытылатын шетел тілі ретінде қарастырылады. 1991 жылдан бері 400-ден астам мектепте шамамен 17 000 оқушы кашуб тілін үйренген. Кашуб тілі радиода және теледидарда шектеулі түрде қолданылады. 2005 жылдан бастап кашуб тілі Польшада ресми аймақтық тіл ретінде заңмен қорғалады. Польша парламентінің 2005 жылғы 6 қаңтардағы «Ұлттық және этникалық азшылықтар туралы және аймақтық тіл туралы» заңымен берілген бұл мәртебе Польшадағы жалғыз тілге ғана тән. Аталған заңда тілдің ресми қолданылуына мүмкіндік беретін 10 коммунада халықтың кемінде 20% кашуб тілінде сөйлейтіні көзделген. Бұл танылудың арқасында кашубтар көп тұратын елді мекендерде жол белгілері мен басқа да қоғамдық пайдалану объектілерінде поляк және кашуб тілдеріндегі аудармалар пайда болды.
Фоналогия
Кашуб тілінің фонетикалық жүйесі көп жағынан басқа славян тілдеріне ұқсас. Ол Кашубизация (Kaszëbienié) процесімен танымал және 9 ашық дауысты және 2 мұрындық дауыстыдан тұратын кең дауыстылар жиынтығына ие.
Өлеңнің ұзындығы
Фридрих Лоренц солтүстік диалекттерде дауысты дыбыстардың ұзындығының айырмашылығы бар екенін айтты, бірақ кейінгі зерттеулер 1900 жылға дейін фонемалық ұзындық ерекшеліктерінің жойылғанын көрсетті. Кез келген басқа дауысты дыбыстың ұзындығы эмоционалдық мақсаттар үшін қолданылады немесе буынның әсерінен туындайды. Дауысты дыбыстардың ұзындығының іздері енді дауысты дыбыстардың өзгеруінде көрінеді.
Сызықтардың түйіні
Кашуб тілінде баса назардың орналасуы еркін, кейде жылжымалы, ал солтүстік диалекттерде баса назар жоқ буындар дауыстыларды қысқартуға алып келуі мүмкін. Екі буынды сын есімдерде, есімшелерде, салыстырмалы дәрежедегі есімшелерде, кейбір инфинитивтерде, қазіргі және өткен шақтарда, «ô» әрпімен аяқталатын кейбір зат есімдерде, «ik/yk» әрпімен аяқталатын кішітеу атауларда, «c» және «k» әрпімен жасалған зат есімдерде, сондай-ақ есімдіктермен құрылған кейбір сөз тіркестерінде архаикалық сөз соңындағы баса назар сақталған. Зат есімдерде баса назардың жылжуын байқауға болады: жекеше түрінде баса назар алғашқы буында, ал көпше түрінде – түбірдің соңғы буынында болады, мысалы, k'òlano, бірақ kòl'anami, және кейбір етістік формаларында, мысалы, k'ùpi және kùp'ita. Кейбір диалекттерде «ë» мен «e» әріптері бірігіп кеткен, бұл олардың арасындағы айырмашылықты қарама-қайшылыққа айналдырады. Бұл жылжу көбінесе морфологиямен шектеледі және кашуб тілінде баса назар көбінесе тұрақталған. Солтүстік және орталық диалекттерде жылжу шектеулі, себебі солтүстік диалекттерде баса назар алғашқы буында тұрақталған, ал орталық диалекттерде баса назар мен сөздің алғашқы буыны арасындағы қашықтық тұрақты. «nié» сияқты препозициялар, есімдіктер және грамматикалық бөлшектер алғашқы буынға баса назар түсіруі мүмкін. Шығыс топтары баса назарды соңғы буыннан бұрынғы буынға қояды. Оңтүстік және солтүстік диалекттердің айырмашылығы 14-15 ғасырларға дейін жетеді және бұл протославян тілінің дауысты ұзындығы жүйесіндегі өзгерістердің нәтижесі.
Дауысты және дәнекерлеу
Кашуб тілі стандартты поляк тіліндегідей дауыстық ассимиляция жүйесін қамтиды.
Сөздік
Неміс тілі кашуб тіліндегі қарыз сөздердің басты көзі болып табылады, олардың сөздік қорында шамамен 5% құрайды, ал поляк тілінде бұл көрсеткіш 3% ғана. Кашуб тілі, басқа славян тілдері сияқты, префикстер, суффикстер, етістіктерден жасалған сөздер, күрделі сөздер және т.б. сияқты деривациялық морфологияның бай жүйесіне ие.