Кіріспе

Тілдер отбасы

Солтүстік-шығыс Кавказ тілдері, сондай-ақ Шығыс Кавказ, Нах-Дағыстан немесе Вайнах-Дағыстан тілдері, кейде Каспий тілдері (Каспий теңізінен, Солтүстік-батыс Кавказ тілдеріне қарсы Понт тілдері) – Ресейдің Дағыстан, Чеченстан және Ингушетия республикаларында, сондай-ақ Солтүстік Әзірбайжан, Грузия және Батыс Еуропа мен Таяу Шығыстағы диаспоралық халықтарда қолданылатын тілдер отбасы. Глоттолог мәліметтері бойынша, қазіргі таңда 36 Нах-Дағыстан тілі бар.

Отбасы атауы

Бұл отбасы үшін бірнеше атау қолданылған. Ең көп таралған термин – Солтүстік-Шығыс Кавказ, ол Кавказ тілдерінің үш белгілі отбасысымен қарама-қайшы келеді: Солтүстік-Шығыс Кавказ, Солтүстік-Батыс Кавказ (Абхаз-Адыгей) және Оңтүстік Кавказ (Картвель). Бұл атау Шығыс Кавказ деп қысқартылуы мүмкін. Нах(о) дагестандық термині отбасының Нах және Дагестан тармақтарына негізгі бөлінуін көрсете алады, бірақ бұл көзқарас қазір кеңінен қабылданбайды, немесе Дагестандық атауы бүкіл отбасын қамтуы мүмкін. Каспий теңізімен шектесетін Солтүстік Каспий деген сирек термин, Солтүстік-Батыс Кавказ тілдері үшін Қара теңізімен шектесетін Солтүстік Понт терминіне қарсы қолданылады.

Фоналогия

Тарихи тұрғысынан алғанда, Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің фонемалық тізімі көршілес Солтүстік-Батыс Кавказ тілдеріне қарағанда кішірек деп есептелген. Алайда, соңғы зерттеулер Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің көптегені бұрынғы ойлаудан гөрі фонемаға бай екенін көрсетті, кейбір тілдерде 70-ке дейін дауыс бар. Көптеген алдыңғы кедергілерден өзге, көптеген Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінде жұмсақ тілшелік, көмейлік, тік таңдай тоқтаулары және үскірік дауыстар сияқты артқы дауыстар да кездеседі. Солтүстік-Шығыс Кавказ фонологиясы көптеген қосымша артикуляцияларды ерекшелендіретін белгілер ретінде қолдануымен де ерекшеленеді. Англия тіліндегі дауыстар дауысты және дауыссыз фонемаларға бөлінеді, ал Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдері дауысты, дауыссыз, атқышты және қатаң дауыстарды ерекшелендіру арқылы сипатталады, бұл олардың кең фонемалық тізіміне себеп болады. Кейбір тілдерде тілшелік және еріндеу де ерекшелендіретін белгілер ретінде қолданылады. Бұл отбасының көптеген тілдері қатаң және жұмсақ дауыстарды ажыратады. Қатаң дауыстар артикуляцияның күштілігімен сипатталады, бұл олардың ұзаруына әкеледі. Солтүстік-Шығыс Кавказ тілдерінің көбінде дауыстардың саны көп болса, отбасының көптеген тілдерінде дауыстылар салыстырмалы түрде аз, бірақ Солтүстік-Батыс Кавказ тілдерімен салыстырғанда орташа есеппен көбірек. Дегенмен, бұл тенденцияға кейбір ерекшеліктер бар, мысалы, чечен тілінде кемінде жиырма сегіз дауысты, дифтонг және трифтонг бар.

Морфология

Бұл тілдерге күшті суффиксалды агглютинация тән. Сондай-ақ, инфлекцияға деген әлсіз бейімділіктер де байқалады. Есімдер жасырын атаулық жіктелуді көрсетеді, бірақ екіншілік түзілістің ішінара ашық жағдайлары да кездеседі. Жеке тілдерде есімдер кластарының саны екіден сегізге дейін. Грамматикалық санға қатысты, жекеше және көпше арасында ажырату болуы мүмкін, ал көпшелік өзі есімнің қай классқа жататынын анықтауы мүмкін. Кейбір жағдайларда грамматикалық жиындық кездеседі. Көптеген тілдерде жергілікті және функциялық жағдайлар, сондай-ақ белгілі бір дәрежеде тік жағдай (casus rectus) және көлденең жағдай (casus obliquus) ажыратылады. Инфлекциялық парадигмалар көбінесе өнімді түбір кеңейтімдеріне (абсолютив және көлбеу, ергатив және генетивтік инфлекция) негізделген, ішінара жіктеу арқылы. Орналасу көбінесе постпозициялармен білдіріледі, бірақ ол ішінара превербтерге де негізделуі мүмкін. Есімдік сөз тіркестерінде толық емес класс келісімі, топтық инфлекция (есімде) және ішінара атрибутивті көлбеу белгілері байқалады, бұл өз кезегінде ішінара анықтау функциясын атқаруы мүмкін. Этистер тұлғамен келіспейді, тек Lak тілінде бірінші және екінші тұлғалар бірдей жұрнақпен белгіленеді және этистер P аргументімен келіседі, ал Hunzib тілінде этистер A аргументімен келіседі. Дәлелділік маңызды, баяндалған, сезімдік және эпистемиялық көңіл-күйлердің барлығы дәлелді білдіру тәсілі ретінде қолданылады. Эпистемиялық модальдік көбінесе уақытпен байланысты.

Ауыл шаруашылығының пайда болуына байланысты ықтимал байланыстар

Прото-солтүстік-шығыс Кавказ тілінде ауыл шаруашылығына қатысты көптеген терминдер болған. Джоанна Николс оның тілшілері құнарлы жарты ай аймағында ауыл шаруашылығының дамуына атсалысқан болуы мүмкін екенін, ал кейін Кавказға солтүстікке көшкенін ұсынды. Прото-солтүстік-шығыс Кавказ тілінде жұмыр мойындық (*ƛ / *ƛƛ’), алма (*hʕam(V)c / *hʕam(V)č) және алмұрт (*qur / *qar; *qʕur ?) сияқты ұғымдарға арналған сөздер қалпына келтірілді, бұл ауыл шаруашылығы прототілдің бөлінуінен бұрын жақсы дамыған екенін көрсетеді.