Кіріспе

Үшбұрыштың іштей сызылған шеңбері мен тоғыз нүктелі шеңберінің жанасу нүктесі

Үшбұрыштар геометриясында үшбұрыштың іштей сызылған шеңбері мен тоғыз нүктелі шеңбері бір-біріне іштей жанасады, осы жанасу нүктесі үшбұрыштың Фейербах нүктесі деп аталады. Фейербах нүктесі – үшбұрыштың центрі, яғни оның анықтамасы үшбұрыштың орналасуы мен масштабына тәуелді емес. Ол Кларк Кимберлингтің "Үшбұрыштар орталықтарының энциклопедиясында" X(11) ретінде тізімделген және Карл Вильгельм Фейербахтың құрметіне аталған. Фейербахтың 1822 жылы жариялаған теоремасы бойынша, тоғыз нүктелі шеңбер үшбұрыштың үш сырттай сызылған шеңберіне де, іштей сызылған шеңберіне де жанасады. Джон Кейси 1866 жылы бұл теореманың өте қысқа дәлелін жариялады, ол Кейси теоремасын қолданып, бес шеңберге жанасатын төрт шеңбердің екі жанамасы туралы мәлімдейді. Фейербах теоремасы автоматтандырылған теоремаларды дәлелдеудің сынақ тілі ретінде де қолданылған. Сырттай сызылған шеңберлермен жанасудың үш нүктесі берілген үшбұрыштың Фейербах үшбұрышын құрайды.

Құрылыс

АВС үшбұрышының іштей шеңбері – үшбұрыштың барлық үш қабырғасына жанасатын шеңбер. Оның орталығы, үшбұрыштың іштей ортасы, үшбұрыштың үш ішкі бұрыштарының биссектрисалары қиылысатын нүктеде жатады. Тоғыз нүктелі шеңбер – үшбұрыш арқылы анықталатын тағы бір шеңбер. Ол үшбұрыштың тоғыз маңызды нүктесінен өтеді, олардың ең оңай құрылымы үшбұрыш қабырғаларының орта нүктелері болып табылады. Тоғыз нүктелі шеңбер осы үш орта нүктеден өтеді; демек, ол медианалық үшбұрыштың сырттай шеңбері болып табылады. Бұл екі шеңбер бір нүктеде қиылысады, онда олар бір-біріне жанасады. Ол жанасу нүктесі үшбұрыштың Фейербах нүктесі деп аталады. Үшбұрыштың іштей шеңберімен байланысты тағы үш шеңбер бар, олар экцирклдер. Бұл үшбұрыш қабырғалары арқылы өтетін үш түзуге жанасатын шеңберлер. Әрбір экциркл үшбұрыштың қарсы қабырғасынан осы түзулердің біреуіне жанасады және қалған екі түзу үшін үшбұрыштың бір жағында орналасады. Іштей шеңбер сияқты, экцирклдер де тоғыз нүктелі шеңберге жанасады. Олардың тоғыз нүктелі шеңберге жанасатын нүктелері Фейербах үшбұрышын құрайды.

Қасиеттері

Фейербах нүктесі оны анықтайтын екі жанасу шеңберінің орталықтары арқылы өтетін түзуде жатыр. Бұл орталықтар – үшбұрыштың ішкі центрі және тоғыз нүктелі центрі. Немесе, балама түрінде, үш қашықтықтың ең үлкені қалған екеуінің қосындысына тең. Атап айтқанда, O – анықтама үшбұрышының сырттай ортасы, ал I – оның ішкі центрі. Бұл қасиет тоғыз нүктелі шеңберге жанасатын кез келген сырттай шеңбердің жанасу нүктесі үшін де орындалады: осы жанасу нүктесінен бастапқы үшбұрыштың қабырғаларының орта нүктелерінің біріне дейінгі ең үлкен қашықтық, қалған екі қабырға орта нүктелеріне дейінгі қашықтықтардың қосындысына тең. Егер ABC үшбұрышының ішкі шеңбері BC, CA, AB қабырғаларына сәйкесінше X, Y және Z нүктелерінде жанасса, ал осы қабырғалардың орта нүктелері P, Q және R болса, онда Фейербах нүктесі F үшін FPX, FQY және FRZ үшбұрыштары сәйкесінше AOI, BOI, COI үшбұрыштарына ұқсас болады.