Кіріспе
Кездейсоқтықтан үлгілерді қате көру. Кластерлеу иллюзиясы – кездейсоқ таратудан туындаған шағын үлгілердегі сәйкес келетін тізбектерді немесе кластерлерді кездейсоқ емес деп қате санау бейімділігі. Бұл иллюзия кездейсоқ немесе псевдокездейсоқ деректердің шағын үлгісінде кездесуі мүмкін болатын өзгергіштіктің мөлшерін дұрыс болжамаудан туындайды. Бұл мәселе бойынша алғаш зерттеу жасаған Томас Гиллович, осы әсердің кездейсоқ таралудың әртүрлі түрлері үшін орын алатынын айтқан. Мысалы, кейбіреулер уақыт өте келе қор нарығындағы баға өзгерістерінде немесе Лондон картасындағы Екінші дүниежүзілік соғысы кезінде құлаған V 1 бомбаларының орналасқан жерлері сияқты екі өлшемді деректердегі кластерлерді байқауы мүмкін. Лондон тұрғындары Лондонға түскен бомбалардың орналасуына қатысты нақты теориялар жасағанмен, 1946 жылы жарияланған Р.Д. Кларктың статистикалық талдауы V 2 зымыраларының Лондонға түсуі кездейсоқ таралуға өте жақын екенін көрсетті.
The clustering illusion is the tendency to erroneously consider the inevitable "streaks" or "clusters" arising in small samples from random distributions to be non random. The illusion is caused by a human tendency to underpredict the amount of variability likely to appear in a small sample of random or pseudorandom data. Thomas Gilovich, an early author on the subject, argued that the effect occurs for different types of random dispersions. Some might perceive patterns in stock market price fluctuations over time, or clusters in two dimensional data such as the locations of impact of World War II V 1 flying bombs on maps of London. Although Londoners developed specific theories about the pattern of impacts within London, a statistical analysis by R. D. Clarke originally published in 1946 showed that the impacts of V 2 rockets on London were a close fit to a random distribution.
Ұқсас бейімділіктер
Бұл когнитивтік қателіктерді себептік ойлауда қолдану Техас мергенінің қателігіне алып келуі мүмкін, онда деректердегі айырмашылықтар назардан тыс қалады, ал ұқсастықтар шамадан тыс маңыздырақ көрінеді. Қате үлгілерді танудың жалпы түрі – парейдолия және апофения. Бұған байланысты қателіктер – кластерлік иллюзияның бақылау иллюзиясына әсер етуі мүмкін, сондай-ақ адамдар кішкентай үлгілерде үлкен өзгерістерді күтпейтін үлгі көлеміне сезімталдық. Кездейсоқ оқиғаларды дұрыс түсінбеуге байланысты тағы бір когнитивтік қателік – құмар ойыншының қателігі.
Мүмкін себептері
Дэниел Канеман мен Амос Тверски осы сияқты қате болжамдардың себебін репрезентативтілік эвристикасымен түсіндірді (оны олар алғаш рет ұсынған).