Кіріспе

Бельгиялық карикатурист Гержедің комикс-альбомы «Айдағы зерттеушілер» (; сөзбе-сөз: Біз Айда жүрдік) – белгиялық карикатурист Гержедің «Тинтиннің оқиғалары» комикс-сериясының он жетінші томы. 1952 жылдың қазанынан 1953 жылдың желтоқсанына дейін Бельгияның «Тинтин» журналында апта сайын бөлім-бөлім жарияланып, 1954 жылы Кастерман баспасынан жинақ түрінде шықты. Алдыңғы томда басталған оқиғалық желіні аяқтайтын бұл кітапта жас тілші Тинтин, оның иті Сноуи және достары капитан Хаддок, профессор Калькулус, Томсон мен Томсонның адамзаттың алғашқы пилоттық ракетамен Айға жасаған сапары туралы айтылады. Гержедің достары Бернард Хеувельманс пен Жак Ван Мелкебеке ұсынған идеялар негізінде жазылған «Айдағы зерттеушілер» комиксі, Герженің адамның ғарышқа саяхаттау мүмкіндігін жан-жақты зерттеуінен кейін жарық көрді – бұл оқиға әлі орындалмаған еді. Герже «Тинтиннің оқиғалары» сериясын «Калькулус ісі»мен жалғастырды, ал серияның өзі франко-бельгиялық комикс өнерінің маңызды бөлігіне айналды. Сыншылар кітаптағы суреттердің егжей-тегжейлілігіне жоғары баға берді, бірақ оқиғаға қатысты әртүрлі пікірлер білдірді: кейбіреулер оны сериядағы ең жетілген және эмоционалдық тұрғыдан әсерлі туындылардың бірі деп санайды, ал енді біреулері бұрынғы томдардағы юморды ұмыттырып, ғылыми мәселелерге артық көңіл бөлгені үшін сынға алды. Бұл оқиға 1957 жылғы Belvision анимациялық сериясы «Гержедің Тинтиннің оқиғалары», 1989 жылғы компьютерлік ойын «Тинтин Айда», 1991 жылғы Ellipse/Nelvana анимациялық сериясы «Тинтиннің оқиғалары» және 1992 жылғы BBC Radio 5 радиоспектаклі үшін бейімделді.

Қысқаша мазмұны

Синопсис "Айға сапар" фильмінде басталған сюжетті жалғастырады. Профессор Калькулус, Тинтин, Сноуи, Капитан Хэддок және Калькулустың көмекшісі Фрэнк Вольф Жерден Айға бағытталған атомдық қозғалтқышты зымыранмен жабдықталған ғарыш кемесінде болады. Ұшып шыққаннан кейін олар Томсон мен Томпсон детективтерінің кемеге жасырын кіргенін анықтайды, бұл оттегі қорын күйзетеді. Детективтер кездейсоқ түрде ядролық қозғалтқышты өшіріп, жасанды гравитацияны жойып, барлығын ауада қалқытады, Тинтин бұл мәселені түзеткенге дейін. Содан кейін олар "Қара алтын елінде" көрінген 14-формула дәрісінің әсеріне қайта тап болады, нәтижесінде шаштары әртүрлі түстерде тез өседі, Калькулус ем жасағанға дейін. Хэддок, ракетаға контрабандалық түрде виски әкелген, мас болып ғарышқа шығады, ол кезінде ол Адонис астероидінің серігіне айналады, бірақ Тинтин оны құтқарады. Ракета Гиппарх кратеріне қонады, Тинтин Айға қадам басқан алғашқы адам болады. Ертесі күні Калькулус пен Вольф Айды зерттеу үшін оптикалық құралдарды орнатады, ал Тинтин мен Хэддок Ай танкін құрастырады. Екі күннен кейін Хэддок, Вольф және Тинтин Птолемей кратеріне қарайтын сталактиттерге толы үңгірлерді зерттеу үшін Ай танкін алады; үңгір ішінде Сноуи мұзбен жабылған тік жарға құлап түседі, бірақ Тинтин оны құтқарады. Кейін кемеде Тинтинге шабуыл жасалып, үшінші жасырын кірген полковник Йоргенмен байланған күйі қалдырылады, ол Вольфтың жасырын әкелген тыңшысы, ал Йорген жұмыс істейтін шетелдік күштер Вольфты шантаж жасаған. Вольфтың көмегімен Йорген кемені басып алып, Жерге қайтаруға тырысады, бірақ Тинтин қашып, қозғалтқыштың қуатын өшіретін авариялық саботаж жасап, оның жоспарын жоққа шығарады. Оттегі қорының жетіспеуіне байланысты экипаж Ай танкін және оптикалық құралдарды тастап, Айға болған сапарды қысқартуға шешім қабылдайды. Жөндеу жұмыстары күтілгеннен бұрын аяқталады және ракета ұшыруға дайын деп жарияланады. Ұшырылғаннан кейін Йорген детективтердің салғысынан босап, Тинтин мен басқаларды қарумен өлтіруге тырысады; Вольф оны тоқтатуға тырысады, және олардың қару үшін күресі кезінде Йоргенге оқ тиіп, қаза табады. Экипажға сапарды аяқтау үшін жеткілікті оттегі болмайтыны белгілі болғаннан кейін, Вольф өзін құрбан етеді, шлюзді ашып, ғарышқа ұшып, өледі. Жерге жақындағанда экипаж есінен танып, бірақ Тинтин оянады және ракетаны автопилотқа қояды, ол қауіпсіз түрде Сильдавияға жетеді. Құрғыстан кейін экипаж уақытында құтқарылады. Калькулус олар бір күні Айға қайта оралуы мүмкін деп үміттенеді, бірақ Хэддок бас тартады, экспедиция оған "Адамның дұрыс орны - біздің сүйікті Есімізде" екенін көрсеткенін айтады.

Өмірбаян

Герже алғаш рет «Күн тұтқындары» (1949) жұмысы кезінде Тинтинді Айға миссияға жіберу туралы ойды ойлап тапты. Оның ғылыми фантастика саласына көшуіне әріптесі Эдгар П. Джейкобспен болған достық бәсекелестік ықпал еткен болуы мүмкін, өйткені ол жақында өзінің ғылыми фантастикалық комиксімен – «Қылыш балықтың құпиясы» (1950–53) – сәттілікке жеткен еді. Ол бұл оқиғаның екі томдық сюжеттік желі болатынын шешті, бұрынғы «Фараонның сигареттері» (1934) және «Көк лотос» (1936), «Бір мүйіздің құпиясы» (1943) және «Қызыл Ракхэмнің қазынасы» (1944), сондай-ақ «Жеті кристал шар» (1948) және «Күн тұтқындары» сияқты желілерінің сәттілігіне сүйене отырып. Бастапқыда ол бұл оқиғаны «Күн тұтқындары» аяқталғаннан кейін бастамақшы еді, бірақ әйелі Гермен Реми және жақын досы Марсель Дехае оны бұрын аяқталмаған «Қара алтын елі» (1950) оқиғасын жалғастыруға көндірді. Оқиғаға қатысты кеңес алу үшін Герже досы Бернард Хьювельманспен ақылдасты. 1947 жылдың күзінде Хьювельманс пен Жак Ван Мелкебек оқиғаның сценарийін жасап, Гержеге тапсырды. Бұл нұсқада Калькулустың Айға сапары Америка Құрама Штаттарындағы ойдан шығарылған Радио-Сити қаласында өтті. Онда бұрын «Ақ жұлдыз» (1942) оқиғасында пайда болған профессор Децимус Фостл қайтадан көзге түсті, бірақ бұл жолы қарсыласы ретінде; Фостл актриса Рита Хейвортқа алмаз сатып алу үшін миссияның құпиясын сатқан еді. 1948 жылдың басында Герже осы оқиғаның екі қара-ақ бетін жасады, бірақ кейін одан бас тартты. Герже өзінің түпкілікті нұсқасында осы түпнұсқалық сценарийдің кейбір элементтерін сақтап қалды, атап айтқанда, Гаддоктың гравитация жоқ ортада виски ішетін көрінісі мен Гаддоктың ғарышқа шығып, Адонистің серігі болып қалуға жақын келген көрінісі, олар «Айдағы саяхатшылар» комиксінің 5 және 8-беттерінде кездеседі. Дегенмен, Хьювельманс өзінің оқиғаға тигізген әсері одан да маңызды деп есептеді, ол былай деді: «екі кітапты оқығаннан кейін біз [Хьювельманс және Ван Мелкебек] бастапқыда жасаған нәрсеміздей сезімге толыққандықтан, жалпы жоспар бойынша осылай болды». Герже оқиғаның мүмкіндігінше шынайы болуын қалады және фантастикалық элементтерден аулақ болуға тырысты. Оның сөзімен айтқанда, онда «ай адамдары, ешқандай монстрлар, ешқандай сенімсіз оқиғалар жоқ». Осы реализмді қамтамасыз ету үшін ол ракеталар мен ғарыш саяхаты туралы көптеген құжаттарды жинап, зерттеу жүргізді. Бұл жұмыста оған ракеталар мен атомдық зерттеу орталықтарының суреттерін жинаған Хьювельманс көмектесті. Гержедің зерттеу архивіне американдық Collier's журналының адамзаттың Айға қалай жете алатыны туралы мақаласы, сондай-ақ Пьер Руссо мен Огюст Пикардтың кітаптары кірді. Ол қолданған тағы бір еңбек – физик Александр Анановтың ғарыш саяхаты туралы «L'Astronautique» (1950) кітабы, Герже 1950 жылдың сәуірінде онымен хат алмасуды бастады. Ол сондай-ақ Атомдық зерттеулер орталығы Ателье де Конструкциялар Электрикс де Шарлероиге барып, оның директоры Макс Хойомен хат алмасты. Герже осы техникалық ақпараттың көп бөлігін оқиғаға енгізді, бірақ оны жас оқырмандарға ұғымды ету үшін оны әзіл-қалжыңмен үйлестірді. Әдеби сыншылар Жан Марк Лоффицер мен Рэнди Лоффицердің пікірінше, Герже оқиғасына шабыттандырған көркем әсерлерге Жюль Верннің 1870 жылғы «Ай айналасында» романы мен 1950 жылғы америкалық «Айға бағыт» фильмі кіреді. Герже «Айға бағыт» фильмінің бірнеше фотосуреттерінен шабыттанды. Спродж ғарыш орталығының компьютерлік жүйесі визуалды түрде әскери мақсатта жасалмаған алғашқы компьютер – UNIVAC I негізінде жасалған. Герже өзінің Айға зымыранын екінші дүниежүзілік соғыс кезінде неміс ғалымдары әзірлеген V 2 зымырасының жобаларына негіздеді. Герже зымыранының қызыл-ақ тік төртбұрышты үлгісі Лесли Саймонның 1947 жылғы «Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс зерттеулері» кітабында кездескен V 2 зымырасының суретіне негізделген. Ол өзінің көмекшісі Артур Ван Нойенге бөлінетін бөліктері бар зымыранның моделін жасауды тапсырды. Ол модельді Парижге алып барып, Анановқа көрсетті, одан Айға зымыранның қандай болуы мүмкін екенін сұрады. Ол және оның көмекшілері комикс жасау кезінде дәл сурет салу үшін осы модельді пайдаланды. Герже оқиғаға бұрын «Оттакар патшаның таққасы» (1939) оқиғасында қарсыласы ретінде пайда болған Борис Йорген кейіпкерін енгізді. Ол Айда судың бар екендігіне қатысты дәлелдерді Хьювельманстың кеңесі бойынша қосты.

Жарияланым

1950 жылы 7 қыркүйекте Герже "бірінші бөлімнің соңы" деп мәлімдеп, оқиғаны тоқтатты. Клиникалық депрессияға қайта түскендіктен, ол жұмыстан демалыс алу қажеттігін сезінді. Әйелі Гермейнмен бірге Швейцариядағы Гландқа демалуға барып, қыркүйек айының соңында Брюссельге оралды. Көптеген оқырмандар "Тинтин" журналына "Айдағы саяхатшылар" басылымның тоқтатылу себебін сұрап хаттар жіберді, ал Герже қайтыс болды деген қауесет тарады. 1951 жылы 18 сәуірде ол журналда шаршау салдарынан туындаған ауруынан болған үзілісін түсіндіретін ашық хат жариялады және креслода жатқан өзінің суретін қосты. Герже жұмысына оралуды жоспарлағанда, "Тинтин" журналының мұқабалары оқиғаның жақын арада қайта басталатынын хабарлады. "Айдағы саяхатшылар" он сегіз айлық үзілістен кейін, 1952 жылдың 9 сәуіріндегі санында осы уақытқа дейінгі оқиғаның қысқаша мазмұнымен бірге қайта жарияланды. Соңғы бөлімі 1953 жылдың 31 желтоқсанында шықты.

Республикалау

Сериал жарық көргеннен кейін Герже Вулфтың өзін-өзі өлтіруін оқиғаға енгізгені үшін сынға ұшырады; Католиктік Бельгияда өзін-өзі өлтіру кеңінен күнә деп есептелді. Осы сыншылардың пікіріне құрмет көрсетіп, ол кітап нұсқасында Вулфтың "әлдебір кереметпен мен де құтылуым мүмкін" деген сөзін қосты, бұл көріністі ашық өзін-өзі өлтіру ретінде көрсетпеу үшін. Көп жылдар өткен соң Герже осы мәселеде мойынсұнуына өкіндігін айтты. Оқиға 1954 жылы "Кастерман" баспасынан "Айға қадам бастық" деген атпен жарық көрді. "Кастерман" бұл атауға наразы болды, себебі ол "Айға қадам бастық" деп аударылады, бірақ Герже өзгертуден қатты бас тартты.

Санаткерлік талдау

Жан Марк Лоффицер мен Рэнди Лоффицер екі бөлімді оқиғаның «Калкулуске тиесілі» екеніне сенді, себебі оның «космостық көрінісі оқиғаны ілгері жылжытады». Олар сондай-ақ Вулфтың «Тинтиннің оқиғаларындағы» ерекше кейіпкер екенін айтты, оның Джон ле Карре романындағы кейіпкерге ұқсас екенін атап өтті. «Айдағы зерттеушілер» туралы олар оны «адам қиялының нағыз эпосы» деп санады, оның Ай бейнесі «басқа «протоғарышты зерттеу романдарына» қарағанда уақыт сынағынан өтті» деді. Олар Айға саяхатты «Херженің ең жақсы жетістігі» деп санады, оқиғаның екі бөлігіне де бес жұлдыздан берді. Герже туралы өмірбаян жазған Пьер Ассулин екі айлық оқиғаның «Герже шығармашылығының даму кезеңін белгілейтінін» айтты. Герже туралы өмірбаян жазған Бенуа Питерс «оқиғаға жамандықтың нақты өлшемінің біртіндеп енгізілуін» ерекше тиімді деп мақтады. Ол сондай-ақ Вулфтың оқиғаға «трагикалық нота» әкелетінін, оны Грэм Гриннің оқиғаларындағы кейіпкерлермен салыстырғанын айтты. Ол екі бөлімді сюжеттік арканы сынға алып, олардың «Жұмбақ бір мүйіздің құпиясы» мен «Қызыл Ракхэмнің қазынасы» сияқты «жандылық пен динамикасы» жоқ екенін, сондай-ақ «Күн тұтқындары жеті кристалл доптары» сияқты «табиғаттан тыс сапасы» да жоқ екенін айтты. Гарри Томпсон «Айдағы зерттеушілердің» Герженің «ең үлкен көркемдік жетістігі» ретінде танылғанын атап өтті, Айдың «жақсы емес» бейнесінің нәтижесінде Айға саяхатты «техникалық шедевр» деп сипаттады. Томпсон «Айдағы зерттеушілерді» Жюль Верн мен Х.Г. Уэллстің ғылыми-фантастикалық шығармаларымен салыстыруға болатынын айтты. Томпсондардың шашының жарқын түстерде тез өсетін көрінісіне назар аудара отырып, ол оның «оқиғаның қалған бөлігінің дерлік ғылыми сипатына» қарама-қайшы келетінін және «көбінесе шектелген түстер схемасына» «бірнеше жарқын дақтарды» енгізетінін айтты. Филипп Годдин ракетаның қонуын «Герже берген екі есе кеңістікте лайықты керемет көрініс» деп мақтады, сонымен қатар оның соңындағы «көрінбеген драмалық шиеленісті» атап өтті. Тинтиннің оқиғаларын психоаналитикалық тұрғыдан зерттеген әдеби сыншы Жан-Мари Апостолидес «Айдағы зерттеушілер» оқиғасын «ғылыми фактілерге мұқият назар аударғаны» үшін мақтады, бірақ бұл оқиғаның «педагогикалық үніне» да әкелгенін қосты. Ол бұл оқиғалардағы негізгі бөлініс «бұрынғы оқиғалардағыдай жақсылық пен жамандық емес», «ақиқат пен қателік» екенін айтты. Апостолидес «қатыгез және біршама күлкілі кейіпкер» болғанына қарамастан, ғылыми жетістіктері арқылы Калькулус осы аркада «ұлылық дәрежесіне» жетеді, «Жұмбақ бір мүйіздің құпиясынан» сэр Фрэнсис Хаддокты серияның «негізін қалаушы атасы» ретінде басып озады деп санайды. Ол «қасиетті ата-баба» болу арқылы Айға саяхаттың «мистикалық ізденіс» болып, ғылымды оның басшылық діні ретінде қарастыратынын айтады. Бұл дуалды «Күн тұтқындары» оқиғасымен салыстыра отырып, ол ғылыми орталық пен Күннің Инка ғибадатханасы арасындағы символдық байланысты көрсетті, бірақ мұнда Калькулус бұрынғы оқиғадағыдай құрбандық болмай, «жоғарғы діни қызметкер» екенін атап өтті. Осы оқиғалардағы Ай зымыраны туралы сөз қозғалғанда Апостолидес оны Айдың «жаңа аумағына» енген фалликалық нысан ретінде сипаттады. Сонымен қатар, ол зымыранды ғарышкерлер ұйықтаған «ана құрсағы» деп сипаттады. «Айдағы зерттеушілер» туралы ол оқиғадағы кейіпкерлер Айды зерттеу кезінде балалық шаққа оралды деп түсіндірді, олар оны ойын-сауық паркі сияқты қарастырды. Әдеби сыншы Том Маккарти «Айдағы зерттеушілер» оқиғалық дуалында Калькулустың «Херженің соғыс уақытындағы позициясын, соғыстан кейінгі ортаға айналдырғанын» айтты, бұл оның жұмысымен қозғалған, оның қызметі ұлттық және саяси себептерге сәйкес келетін дарындылықты білдіреді. Ол «Айдағы зерттеушілердің» сериядағы «бәлкім, ең еріншекті және ең ойлы» бөлімі екенін айтты. Ол Йоргеннің зымыранға жасырын кіруі «үйге» енген «бейтаныс» идеясын көрсетеді деп ойлады, бұл басқа оқиғаларда да бар деп ойлады. Астрономия жөніндегі нұсқаудың ішінде виски бөтелкесін жасырын әкелген сахнаға қатысты ол «осы жағдайда мәтін бос, басқа нәрсені жасырып әкеледі» деп мәлімдеді, ол «Жұмбақ бір мүйіздің құпиясы» кітабындағы кеме үлгісінде жасырылған пергаменттің сыртқы түрін кері айналдырды деп сенді.

Бейімделу

1957 жылы Belvision Studios анимациялық компаниясы Гержедің түпнұсқа комикстеріне негізделген түсті адаптациялардың бірнешесін жасады, сегіз «Оқиғаны» күнделікті бес минуттық эпизодтарға бейімдеді. «Айдағы зерттеушілер» екінші анимациялық серияда бейімделген екінші туынды болды; оны Рей Гуссенс режиссерлік етті, ал Грег жазды, ол белгілі карикатурист және кейіннен «Тинтин» журналының бас редакторы болды. 1991 жылы «Тинтиннің оқиғалары» негізінде екінші анимациялық сериясы жасалды, бұл жолы француздық Ellipse студиясы мен канадалық Nelvana анимациялық компаниясының бірлескен жобасы болды. «Айдағы зерттеушілер» – бейімделген он бесінші оқиға, ол екі жиырма минуттық эпизодқа бөлінді. Стефан Бернаскони режиссерлік еткен бұл сериал түпнұсқа комикстерге «жалпы алғанда адал» болғаны үшін мақталып, анимация тікелей Гержедің түпнұсқа кадрларынан алынған.