Кіріспе

Бельгиялық карикатурист Гержедің комикстер альбомы. Қызыл теңіздің акулалары – Бельгиялық карикатурист Гержедің «Тинтиннің оқиғалары» комикстер сериясының он тоғызыншы томы. Бұл оқиға алғаш рет 1956 жылдың қазанынан 1958 жылдың қаңтарына дейін Бельгияның «Тинтин» журналында апта сайын бөлім-бөлім жарияланып, 1958 жылы «Кастерман» баспасында жинақ түрінде жарық көрді. Оқиға жас тілші Тинтин, оның иті Сноуи және оның досы Капитан Хаддоктың Таяу Шығыстағы ойдан шығарылған Кемед патшалығына сапар шегуімен басталады. Олардың мақсаты – Эмир Бен Калиш Эзабқа оның жаулары жасаған төңкерістен кейін билікті қайтаруға көмектесу. Бұл төңкерісшілерді құл саудасымен айналысатын Растапопулос қаржыландырады. «Калкулус ісі» комиксінен кейін жарық көрген «Қызыл теңіз акулалары» Герже студиясының суретшілер тобының көмегімен жасалды. Оноре де Бальзактың «Адам комедиясы» романынан шабыттанған Герже бұл оқиғаны серияның алдыңғы бөлімдерінде пайда болған кейіпкерлерді қайтадан таныстыру үшін пайдаланды. Оқиға араб әлеміндегі африкалық құлдар саудасына тоқталады. Алайда, 1960 жылдары бұл оқиға дау тудырды, өйткені Герже африкалықтарды нәсілшілдік көзқараспен бейнелегені үшін бірнеше рет айыпталды. Бұл шағымдар Гержені қынжырды, ол кейінірек қайта басылған комиксте африкалықтардың бейнесіне түзетулер енгізді. Герже «Тинтиннің оқиғалары» сериясын «Тибеттегі Тинтин» комиксімен жалғастырды, ал серияның өзі франко-бельгиялық комикс дәстүрінің маңызды бөлігіне айналды. «Қызыл теңіз акулалары» сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, көптеген сарапшылар оны Тинтиннің ең үздік оқиғаларының бірі деп атады. Бұл оқиға 1991 жылғы «Ellipse/Nelvana» анимациялық сериясы «Тинтиннің оқиғалары» және 1992 жылғы «BBC Radio 5» радиоспектаклі үшін бейімделді.

Қысқаша мазмұны

Брюссельде Тинтин мен капитан Хаддок ескі танысы, генерал Алказарға кездеседі. Марлинспик сарайына оралғанда, олар тағы бір танысы, Кемед әмірі, Мохаммед Бен Калиш Эзабтың, оның жауы Шейх Баб Эль-Эр тарапынан тақтан түсірілгенін біледі. Сондықтан әмір өзінің ұлы, бағынбайтын Абдулланы қорғау үшін Марлинспикте қалуға жібереді. Полиция детективтері Томсон мен Томпсон Тинтинге келіп, Алказардың Дж. М. Доусоннан әскери ұшақтар сатып алуға тырысатынын хабарлайды. Тинтин Доусонның әскери ұшақтарды Баб Эль-Эрге сатқанын анықтайды. Абдулладан құтылудың жалғыз жолы – Кемедтің әмірге бағынуын қалпына келтіру екенін түсінген Тинтин, Хаддок және олардың иті Сноуи Таяу Шығыс еліне сапар шегеді. Алайда, үштік ұшаққа орнатылған бомбадан мүжілмей шығады. Доусон Тинтиннің оны тыңдап жүргенін білген соң, олар Вадешах қаласына көз байлап кіре алады. Олар ескі досы, португал саудагері Оливейра да Фигейрамен кездеседі, ол оларға қаладан қашып, әмірдің жасырын орнына атпен баруға көмектеседі. Жол жүрісінде олар "Мулл-паша" – Тинтиннің ескі жауы доктор Мюллер – оларды тоқтатуға бұйырған бронеавтомобильдер мен ұшақтардан қашады. Кейіннен әмір Тинтин мен Хаддокты құшақ жайып қарсы алады. Әмірдің түсіндіруінен кейін, Кемед арқылы құл саудасы жүріп жатыр, оны "Маркиз ди Горгонзола" деп аталатын халықаралық бизнесмен басқарады, ол африкалық мұсылмандарға Меккеге қажылық сапарға жалған көлік ұсынады, бірақ оларды жол бойы құлдыққа сатады. Тинтин, Хаддок және Сноуи Қызыл теңіз жағалауына кетеді және Меккеге баратын самбукке отырады, бірақ оларға ұшақтар шабуыл жасайды. Тинтин біреуін атып түсіріп, оның жалдамалы эстондық ұшқышын, Пьотр Скутты құтқарады. Төртеуді ди Горгонзоланың яхтасы Шехерезаде жинап алады, бірақ көп ұзамай оларды SS Ramona пароходына түсіреді. Ди Горгонзола Тинтиннің бұрынғы қарсыластарының бірі, Роберто Растапопулос екені белгілі болады. Рамона – Растапопулостың құл саудасымен айналысатын кемесінің бірі, түнде оның бортында өрт шыққанда, кеме командирі Аллан мен оның экипажы қорқынышпен қашып кетеді, Тинтин, Хаддок, Сноуи және Скут африкалық құлдармен бірге бортында қалады. Хаддок кеме капитаны болғандықтан, олар отты сәтті сөндіре алады. Алайда, Растапопулос U қайығына Рамонаны жоюға бұйрық береді, кеме аман қалу үшін маневр жасайды, ақырында Тинтин көптеген апат сигналын жібергеннен кейін USS Los Angeles крейсерінің истребителі құтқарады. Лос-Анджелес Шехерезадені қуып, ди Горгонзоланы ұстауға тырысады, бірақ ол өлімін сахналап, шағын су асты қайығымен қашып кетеді. Тинтин, Хаддок және Сноуи Бельгияға оралады және әмірдің Кемедті қайтарып алғанын, Абдулланың үйіне орала алатынын біледі. Олардың демалысын сақтандыру агенті Жолион Ваг бұзып, Марлинспикті автошолуға пайдалануды ұйымдастырады.

Бастапқы және жарияланым

Эрже "Қызыл теңіз акулалары" сюжетін жазуға шабыттанған себеп – араб әлемінде құл саудасының әлі де жалғасып жатқанын баяндайтын журналдағы мақала. Мақалада Меккеге бет алған африкалық қажылардың жол жүзінде құлға айналдырылатыны айтылған. Герже бұл құл саудасына сілтеме жасау үшін әңгіменің түпнұсқа француз тіліндегі атауына, "Кок эн Сток" ("Көмектегі кок") деген сөздерді қосты. Бұл атау құл контрабандистерінің құлдарды білдіру үшін "кок" сөзін кодтық тіл ретінде пайдаланғанын көрсетеді. Осы оқиғаны жазу алдында Герже өзінің досы Фелисиан Марсо жазған "Балзак және оның әлемі" (1955) кітабын оқыған. Оноре де Бальзақтың туындыларына қызығушылық танытқан Герже, Бальзак бұрынғы өңдемелеріндегі кейіпкерлерді қайта қолдануынан әсер алып, осы әдісті "Қызыл теңіз акулаларында" да пайдаланды, осы арқылы "Тинтиннің оқиғаларынан" көптеген кейіпкерлер қайта оралады. Герже сонымен қатар жаңа кейіпкерді – эстондық ұшқыш Пиотр Скутты енгізді, ол кейін "Сиднейге 714 рейсінде" қайта пайда болады. "Рамонаның" дәл суреттерін салу үшін Герже және оның ассистенті Боб де Мур Антверпеннен Гетеборгқа және кері бағытта шведтік жүк кемесі MS Reine Astrid-пен саяхаттап, фотосуреттер түсіріп, эскиздер жасады. Герже грек кемешілік магнаты Аристотель Онассиске тиесілі "Кристина" моторлық яхтасын бейнелейтін баспасөз материалдарын жинап, оларды Растапопулостың кемесі "Шехерезаданың" суретін салу үшін негіз ретінде пайдаланды. Оқиғадағы ұшақтар, машиналар мен механизмдерді "Студия Герже" студиясының мүшесі Роджер Лелуп салған. Оқиғаның соңғы бөлігінде Герже су астында жүзушінің суретін салған, ол сурет Лайонель Краббтың баспасөз фотосуретінен алынған. Әмірдің тасқа қашалған жасырын сарайының суреті Иорданиядағы Петра қаласындағы Аль-Хазнехке негізделген, ол туралы Герже National Geographic журналында көрген. Герже өнерге деген қызығушылығын арттырып, оқиғаға Альфред Сислидің "Le Canal du Loing" картинасының көшірмесін Марлинспик сарайына қосты. Сондай-ақ, ол Растапопулостың "Шехерезадасында" Пабло Пикассо мен Жоан Мироның картиналарын да көрсетті. Мюллердің әңгімедегі псевдонимі, Мулл-паша, британдық әскери офицері Глубб-пашаға негізделген. Пиотр Скуттың кейіпкері Эстониядан Швецияға Arado сүзгі ұшағымен қашқан эстондық ұшқыш Эттің прототипі болды. Соңғы сахнада Герже өзінің және оның досы, әріптесі Эдгар П. Джейкобстың эпизодтық ролінде пайда болуын көрсетті. Оқиға 1956 жылдың қазан айында Бельгиядағы "Тинтин" журналында бөлім-бөлім жарияланып, желтоқсан айында журналдың француз тіліндегі нұсқасында жарияланды. 1958 жылы Кастерман баспасы оны кітап түрінде шығарды. 1960 жылы британдық басылымда "Кок эн Сток" атауы "Қызыл теңіз акулалары" деп өзгертілді.

Расизм туралы айыптаулар мен өзгертулер

Герже ертеректе "Конгодағы Тинтин" атты әңгімесінде африкалықтарға қатысты нәсілшіл көзқарас танытты деген айыптамаға ұшыраған еді. Ол "Қызыл теңіз акулалары" атты әңгімесінде Тинтин мен Хэддок африкалық құлдарды босататынын бейнелеу арқылы осындай сыннан арылуға үміттенген. Бұл әңгімені дайындау барысында ол Африка тақырыбындағы "Африка және әлем" (L'Afrique et le Monde) журналында жұмыс істейтін әріптесімен кеңескен; олар Герже әңгімеге қосуды жоспарлаған бірнеше бөлімдерді йоруба тіліне аударған. Бірақ 1962 жылғы қаңтарда Jeune Afrique журналында жарияланған мақалада Герже африкалықтарды нәсілшілдікпен бейнелегеніне сын айтылды, бұл айып басқа да басылымдарда қайталанды. Бұл шағымдар африкалық кейіпкерлердің қарапайым пиджин тілінде сөйлеуіне бағытталған, ол "Конгодағы Тинтин" әңгімесіндегі сөйлеу үлгілеріне ұқсас еді. Африкалық: "Жақсы сөйлейсіз, Эфенди. Жаман араб, өте жаман. Қара нәсілді кедейлер құл болғысы келмейді. Қаралар Меккеге баруды қалайды". Хэддок: "Әрине, мен мұны түсінемін. Бірақ қайталап айтамын, егер сіздер сонда болсаңыз, құл ретінде сатыласыз. Сіздер де солай ойлайсыздар ма?" Африкалық: "Біз құл емеспіз, Эфенди. Біз жақсы мұсылмандармыз. Біз Меккеге баруды қалаймыз". Герже туралы өмірбаян жазған Бенуа Питерс "осы шабуылдардың көп бөлігі әділетсіз болды" деген пікір білдірді. Герже айыптамалардан эмоционалды түрде әсерленді және 1967 жылғы қайта басылым үшін кітапқа тиісті өзгерістер енгізді; ол африкалықтардың сөйлеу үлгілерін өзгертіп, грамматикасын жақсартты. Алайда, ол Хэддоктың африкалықтарға жауап ретінде пиджин тілінде сөйлеуін өзгеріссіз қалдырды. Бұл нұсқада ол Әмірдің Тинтинге жазған хатына да өзгерістер енгізді; бұрынғы нұсқасында ресми стильде жазылған: "Ең құрметті және жақсы көретін досым, мен сізге ұлым Абдулланы ағылшын тілін жақсарту үшін сеніп тапсырамын. Бұл жердегі жағдай қиын. Егер маған бір нәрсе орын алса, мен сізден, досым, Абдуллаға қарауды сұраймын". Герже қайта қараған басылымда одан әсем стиль қолданды: "Сізге, құрметті досым, мен сізге сүйікті ұлым Абдулланы сеніп тапсырамын. Өйткені бұл жердегі жағдай қиын. Егер маған бір бақытсыздық орын алса, құсқынның күнсіз қазылғаға тигендей (өйткені әлем өмір мен өлімнен тұрады), Абдулла сізде жылылық пен махаббат, баспана мен тыныштық табады деп сенемін. Осылайша сіздер Алла алдында мақтауға лайық амал жасаған боларсыз". Герже сонымен қатар әңгімеде акуланың өлімін бейнелегеніне өкініш білдірді, кейіннен "Қызыл теңіз акулаларын" жазғанда "акулалар үлкен зұлым жандар екеніне сендім" деді.

Санаткерлік талдау

Гарри Томпсон "Тинтиннің оқиғаларындағы" көптеген кейіпкерлердің енгізілуіне қатысты бұл оқиғаны "Тинтин отбасының кездесуі" деп атады, сондай-ақ бұл "капитан Хаддок қашқысы келген адамдарға толы ерекше оқиға" екенін айтты. Майкл Фарр Герже көптеген ескі кейіпкерлерді қайта жаңғырту арқылы "Қызыл теңіз акулаларына" "ерекше ретроспективтік сипат" бергенін атап өтті. Жан Марк Лоффицер мен Рэнди Лоффицер оқиғаның "тығыздығының" профессор Калькулус немесе Томсон мен Томсон сияқты тұрақты кейіпкерлерге аз орын қалдырғанын, ал Скуттың жаңа кейіпкері "жақсы көмекші кейіпкер ғана, бірақ одан артығы емес" деп санайды. Лоффицерлер Герже "келесі, маңыздырақ және жеке резонансы бар жұмыстарға кіріспес бұрын өзінің бұрынғы туындылары мен кейіпкерлерін тазартып отырғанын" айтты. Герже туралы өмірбаян жазған Бенуа Питерс "Қызыл теңіз акулаларын" "күрделі, екіұшты, тіпті лабиринт тәрізді" оқиға деп сипаттады, ол "Герже өзінің әлеміне ең терең бойлаған кітабы" болды. Ол "Герже "Қызыл теңіз акулаларымен" жаңа кезеңге қадам басты" деп ойлады, себебі оның авторы "өзінің кейіпкерлерінің отбасын жақсырақ білгендей, және олармен де, оқырманымен де ойнаудан ләззат алады". Питерс бұл кітаптың "кейбір жағынан "Қара алтынның жеріне" жалғас" екенін атап өтті, бұл бағалауды Томпсон, Лоффицерлер және Фарр да бөлісті, олардың барлығы оны бұрынғы кітапқа ішінара жалғас деп сипаттады. Томпсон "Қызыл теңіз акулалары" "Қара алтынның жерінің" салыстырмалы сәтсіздігін өтеді" деп қосты, ол "біраз асығыс аяқталғанымен", "бірінші қатардағы триллер" екеніне сенді. Лоффицерлер оған бес балдық шкала бойынша төртеу берді, ол "қазіргі заманғы саяси триллер ретінде өте тиімді және "Калкулус ісінен" әлдеқайда сенімді" екенін мәлімдеді. Олар сондай-ақ бұл кітаптың Батыстың Араб әлемімен қарым-қатынасына тиімді саяси түсінік бергенін айтты. Олардың талдауында Тинтин мен Хаддок әмірге жақсы басшы болғандықтан емес, өздерінің өзімшіл мақсаттары үшін (Абдулланы Марлинспайктан шығару үшін) көмектесуге тырысады. Томпсон құлдықты негізгі тақырып ретінде енгізу бұл кітапты "Гержедің ересек көрермендерге арналған оқиғаларының біріне" айналдырды деп санайды. Дегенмен Фарр оқиғада "жақсы юмор" бар екенін атап өтті. Фарр Энтони Пауэллдің "Уақыттың музыкасына би" романымен салыстырды, бұл романдар сериясы "Қызыл теңіз акулаларымен" бір замандас және Бальзактың "Адамдық комедиясынан" да шабыттанды. Герже туралы өмірбаян жазған Пьер Асулин "Қызыл теңіз акулалары" "Көк лотоспен" басталған "алтын ғасырдың" шыңы екенін сендірді. Ол сондай-ақ "Герже осы оқиғамен өзінің ең шығармашылық кезеңінің қарқыны мен ырғағын қайта иеленгендей көрінеді" деп түсіндірді. Жан-Мари Апостолидес "Тинтиннің оқиғаларына" арналған психоаналитикалық зерттеуінде "Қызыл теңіз акулалары" дәстүрлі құндылықтар құлдыраған және барлық нәрсе, тіпті адам өмірі де тауарға айналған әлемді бейнелейді деген пікір білдірді. Ол бұл оқиғада "глобал нарықтың бейнесі" болып табылатын Растапопулостың барлық басқа кейіпкерлерді біріктіріп, Тинтинді "әлемнің ортасындағы" кейіпкер ретінде алмастыратынын айтты. Апостолидес "Қызыл теңіз акулалары" серияда кездесетін "барлығының жалпы теңдігі тақырыбын" күшейтеді, ескі кейіпкерлерді таныстырып, олардың арасындағы жаңа қарым-қатынастарды орнату арқылы "ретроспектива түрінде" қызмет етеді деп ойлады. Ол мираж тақырыбы оқиғаға толы, Абдулланың су шашатын құбыр жасырылған кукушка сағаты және әртүрлі кейіпкерлер қолданған псевдонимдер сияқты формаларда қайта-қайта пайда болады деп сенді. Әдеби сыншы Том Маккарти "Қызыл теңіз акулалары" "Тинтиннің оқиғаларында" қайталанатын бірқатар тақырыптарды көрсетеді деп мәлімдеді. Ол Баб Эль-Эрдің адамдарының бірі әмірдің таудағы жасырындығында тыңдаушылықтың кең тақырыбын бейнелейтініне сенді. Маккарти сонымен қатар Тинтиннің Абдулланы Кемедке қайтарудағы әрекеттерін атап өтті, бұл серияның бүкіл бойына жүретін кең тақырыптың бөлігі екендігі туралы пікір білдірді.

Бейімделулер

1991 жылы француздық Ellipse студиясы мен канадалық Nelvana анимациялық компаниясы 21 әңгімені, олардың ішінде "Қызыл теңіздің акулалары" повесін де, 42 минуттық эпизодтар сериясына бейімдеді. Стефан Бернасконидің режиссерлігімен түсірілген бұл серия "көбінесе түпнұсқаға адал" деп бағаланды, ал кадрлар түпнұсқа комикстің беттерінен тікелей алынған.