Кіріспе
Бельгиялық карикатурист Гержедің комикс альбомы "Калькулус ісі" – бельгиялық карикатурист Гержедің "Тинтиннің оқиғалары" комикс сериясының он сегізінші томы. Ол 1954 жылдың желтоқсанынан 1956 жылдың ақпанына дейін Бельгияның "Тинтин" журналында апта сайын жарияланып, 1956 жылы Кастерман баспасында жеке том ретінде шықты. Оқиға жас тілші Тинтиннің, оның иті Сноуидің және оның досы капитан Хаддоктың досы профессор Калькулусты құтқаруға жасаған әрекеттерін баяндайды. Профессор дыбыс толқындарымен заттарды жоя алатын машина ойлап тапқан, ал Бордурия және Сильдавия елдері оны ұрлауға тырысады. "Айдағы зерттеушілер" томындағыдай, "Калькулус ісі" де Герже студиясының суретшілер тобының көмегімен жасалды. Бұл оқиға 1950-ші жылдардағы Еуропадағы суық соғыс шиеленісін көрсетеді және серияға үш тұрақты кейіпкерді енгізеді: Джолион Вагг, Каттс қасапшы және полковник Спонц. Герже "Тинтиннің оқиғалары" сериясын "Қызыл теңіз акулалары" томымен жалғастырды, ал серия тұтастай алғанда франко-бельгиялық комикс дәстүрінің маңызды бөлігіне айналды. "Калькулус ісі" сыншылар тарапынан жақсы қабылданып, көптеген сарапшылар оны Тинтиннің ең жақсы оқиғаларының бірі деп атады. Оқиға 1957 жылғы Belvision анимациялық сериясы "Гержедің Тинтиннің оқиғалары", 1991 жылғы Ellipse/Nelvana анимациялық сериясы "Тинтиннің оқиғалары" және 1992–93 жылдардағы BBC Radio 5 радиоспектаклі үшін бейімделді.
The Calculus Affair is the eighteenth volume of The Adventures of Tintin, the comics series by the Belgian cartoonist Hergé. It was serialised weekly in Belgium's Tintin magazine from December 1954 to February 1956 before being published in a single volume by Casterman in 1956. The story follows the attempts of the young reporter Tintin, his dog Snowy, and his friend Captain Haddock to rescue their friend Professor Calculus, who has developed a machine capable of destroying objects with sound waves, from kidnapping attempts by the competing European countries of Borduria and Syldavia. Like the previous volume, Explorers on the Moon, The Calculus Affair was created with the aid of Hergé's team of artists at Studios Hergé. The story reflected the Cold War tensions that Europe was experiencing during the 1950s, and introduced three recurring characters into the series: Jolyon Wagg, Cutts the Butcher, and Colonel Sponsz. Hergé continued The Adventures of Tintin with The Red Sea Sharks, and the series as a whole became a defining part of the Franco Belgian comics tradition. The Calculus Affair was critically well received, with various commentators having described it as one of the best Tintin adventures. The story was adapted for both the 1957 Belvision animated series Hergé's Adventures of Tintin, the 1991 Ellipse/Nelvana animated series The Adventures of Tintin, and the 1992–93 BBC Radio 5 dramatisation of the Adventures.
Қысқаша мазмұны
Күн күркіреген дауыл кезінде Марлинспик сарайындағы шыны мен фарфор заттары түсініксіз себептермен сынып жатыр. Сақтандыру сатушысы Жолион Вагг баспана іздеп келгенде капитан Хэддокты жақтырмайды. Сарай ауласынан оқ атылған дыбыс естіледі, Тинтин мен Хэддок шетелдік акценті бар есінен танып, көп ұзамай серігімен бірге із-түзсіз жоғалып кетеді. Ертесі күні профессор Калькулус ядролық физика бойынша конференцияға қатысу үшін Женеваға кетеді. Тинтин мен Хэддок осы мүмкіндікті пайдаланып, Калькулус зертханасын қарап шығады, алдыңғы түндегі шыны сынуының себебі оның тәжірибелері екенін анықтайды. Зерттеу барысында олар бетперделі белгісіз біреудің шабуылына ұшырайды, ол кейін қашып кетеді. Қашып бара жатқанда Сноуи белгісіз адамның пальтосын жыртып, сіріңке салынған қорабы түсіп қалады. Қорапта "Женева, Корнавин қонақ үйі" деп жазылған, онда Калькулус тұрады. Тинтин Калькулус қауіпті жағдайда деп қорқады. Тинтин, Хэддок және Сноуі Женеваға жол тартады. Женевада Калькулус ультрадыбыс саласындағы сарапшы профессор Тополиномен кездесу үшін Нионға барғанын біледі. Олар таксимен барады, бірақ жолдарына басқа көліктегі екі адам шабуыл жасайды, таксиді Женева көліне итеріп жібереді. Шабуылдан аман қалған Тинтин, Хэддок және Сноуі Нионға қарай жалғасады, онда Тополиноны жертөледе байлап, аузын жапқан күйі табады. Тинтин профессорды сұраққа тартып жатқанда үй жарылып кетеді, бірақ барлығы аман қалады. Тинтин мен Хэддок детективтер Томсон мен Томпсонмен кездеседі, олар Марлинспиктегі адамның Сильдавиялық екенін айтады. Тинтин Калькулус жаппай қырып-жоятын қару ретінде қолданыла алатын ультрадыбыстық құрылғыны ойлап тапқан, ал Бордурия барлау қызметі оны қолға түсіруге тырысып жатыр деп болжайды. Бордурия тыңшылары Калькулусты ұрлап, Рольдегі елшілікте тұтқынға алған деген күдікпен Тинтин мен Хэддок оны құтқаруға кіріседі. Осы әрекетте Сильдавия және Бордурия агенттері арасында қақтығыс болып, Тинтин құлап, ал Калькулус Сильдавия агенттерімен тұтқындалады, олар ұшақпен елдеріне қашып кетеді. Ертесі күні Тинтин мен Хэддок Бордуриялық әскери ұшақтары Сильдавия ұшағын құлатып, Калькулусты қайтадан қолға түсіргенін біледі. Олар оны құтқару үшін Бордурияның астанасы Сзёдке барады. Қалаға келгенде Бордурияның құпия полициясының агенттері оларды қонақ үйіне сүйемелдейді. Полиция бастығы полковник Спонц оларды қадағалауға бұйрық береді. Олардың бақыланатынын сезінген Тинтин мен Хэддок қонақ үйден қашып, Бьянка Кастафиоре өнер көрсететін опера театрына жасырынады. Полиция оларды іздеп келгенде, Кастафиоренің гардеробына тығылып қалады. Спонц Кастафиореге киім ауыстыру бөлмесіне келгенде, Тинтин оның пальтосының қалтасынан Калькулусты Бахине бекінісінен босатуға қажетті құжаттарды ұрлай алады. Халықаралық Қызыл Крест ұйымының өкілі болып көрінген Тинтин мен Хэддок Калькулусты түрмеден босатуға қол жеткізеді. Қашқанда олар жолдан шығып кетеді, бірақ танкты ұрлап, шекарадан мүжілген күйі өтеді. Жоғалған заттар бюросында Калькулус, Тинтин мен Хэддоктың көмегімен Сноуіге қарастырып, ұзақ іздеген қара шатырын табады. Марлинспик сарайына оралғанда Вагг отбасымен бірге көшіп келеді. Осы арада Калькулус ультрадыбыстық құрылғының жоспарларын Женеваға алып кетуді ұмытып, үйде қалдырғанын айтады. Ол жоспарларды қару жасау үшін пайдаланбау үшін жоюға ниеттенгенін хабарлайды. Хэддок түтінін жағуға әрекеттенсе, Калькулус оны жоспарларды өртеп жіберу үшін пайдаланады. Хэддоктың жоспарлардың өртелуіне ашуы Калькулустың құлақтары нашар екендігіне байланысты, Хэддокқа қызылша ауруы бар деп ойлауына себеп болады. Калькулус бұл туралы Ваггке айтады, ол жұқпалы аурудан сақтану үшін отбасын Марлинспик сарайынан шығарып жібереді.
Өмірбаян
"Калкулус ісі" суық соғыстың қарым-қатынастарын көрсетеді, бұл Франция мен Бельгияда тыңшылық триллерлер танымал болған кезде жарық көрді. "Калкулус ісі" – "Тинтиннің оқиғалары" кітабының қалған бөлігінде сақталатын бір томдық форматқа қайта оралуды білдірді. Бұл том 1954 жылдың желтоқсан айында "Тинтин" журналында жарияланды. Кітапты жазуға кіріспес бұрын, Герже қарындашпен эскиздер жасады, содан кейін суреттер мен мәтіндерді сиямен өңдеді. Өзінің "Studios Hergé" студиясын құрғаннан кейін, ол бірнеше нұсқадан ең жақсы эскизді таңдап, өзі дайындап жатқан бетке көшіріп алатын. "Калкулус ісінде" Герже бельгиялық сақтандыру агенті Джолион Ваггты таныстырды, ол "Тибеттегі Тинтиннен" басқа барлық келесі оқиғаларда пайда болды. Вагг "мәңгілік жалықтыратын адам" ретінде ойластырылды, ол капитан Хэддокты жиі ашуландырып, өзін Марлинспикке шақырып, комедиялық демалыс сыйлайды. Француз тіліндегі түпнұсқада Серэфин Лампион есімі үшін Герже бастапқыда француз тіліндегі "Quel crampon!" ("Қандай қымбат тұрады!") деген сөзден алынған Crampon есімін таңдады, бірақ ақырында Лампионның азырақ айқын және қатал дыбысын ұнатты. Лампионның сақтандыру компаниясы Assurances Mondass деп аталды, ал ағылшын тіліне аударғанда Rock Bottom Insurance Company болып аударылды. Бұл томда сонымен қатар Cutts the butcher (түпнұсқада француз тіліндегі "sans os" ("сүйексіз") сөзінен алынған Sanzot) және Бордурияның құпия полиция басшысы полковник Спонц таныстырылды, оның есімі Брюссель диалектісіндегі губканы ("éponge" француз тілінде) білдіретін терминнен шыққан. Герже Спонцтың прототипі ретінде өзінің ағасы Пол Ремиді пайдаланды, бірақ оған австриялық-американдық кинорежиссер Эрих фон Строхаймның бейнесі де әсер етті.
Әсерлер
«Калькулус ісі» сюжетіне басты ықпал еткен нәрсе – Герже 1954 жылғы ақпан айында бельгиялық «La Face à Main» апталық басылымында оқыған мақала болды. Мақалада Англияның оңтүстігінде Портсмуттен Лондонға қарайтын жолда бірнеше жағдай болғаны, сол кезде автокөлік жүргізушілерінің алдыңғы әйнектері түсініксіз себептермен жарылып кеткені хабарланды. Мақала авторы мұның жақын маңдағы құпия мекемеде жүргізілген тәжірибелердің нәтижесі болуы мүмкін деген болжам жасады. Бұл сюжетті одан әрі дамыту үшін Герже Льеждегі астрофизик профессор Арман Делсеммемен кеңесті. Герже Швейцарияны бейнелегенде ұлттық стереотиптерден аулақ болды, реализмге ұмтылды. Герже «L'Écho illustré» журналының редакторы Жан Дюпоннан, «Тинтеннің оқиғалары» Швейцарияда жарияланған журналдан, Швейцария теміржолдары туралы құжаттар жіберіп беруін сұрады. Ол сондай-ақ швейцариялық досы Шарли Форнорадан Вале аймағының шарабының бір бөтелкесін сұрады, оны сурет салу үшін үлгі ретінде пайдалануды жоспарлады. Кейін Герже Женева маңындағы көріністердің дәл эскиздерін жасау үшін Швейцарияға барып, оларды оқиғаға енгізді: Женева Коинтрин халықаралық әуежайы, Женева Корнавин теміржол станциясы, Корнавин қонақ үйі, сондай-ақ Ньондағы Сервенс және Тополино үйі арқылы өтетін жол. Осы реализмге қарамастан, Герже Женеваны бейнелегенде бірнеше ұсақ қателер жіберді. Герже Бордурияны Шығыс блогы елдерінің үлгісінде жасады. Олардың полиция күштері кеңестік КГБ-ның үлгісімен құрылды. Герже Бордурияның саяси көшбасшысын Плекси Гладц деп атады, бұл Плексигласқа сілтеме еді, бірақ ағылшын тіліндегі аудармашылар оны Курви Таш («қисық тас») деп атады, себебі көшбасшының кеңестік көшбасшы Иосиф Сталиннің сақалынан шабыт алған қисық мұрты Бордуриядағы маңызды символ болды. Фарр Герженің Шығыс блогы қаласын бейнелеуінің дұрыстығын көрсету үшін Бордуриядағы Курви Таш алаңының Шығыс Берлиндегі Республика алаңына өте ұқсас екенін атап өтті, ол тек 1970 жылдары аяқталды. Бордурия полициясының бас кеңсесіндегі барлық жиһаз Герже студиясынан алынған. Ұялы қару идеясы екінші дүниежүзілік соғыс кезінде Альберт Шпеердің басқаруымен неміс ғалымдары тарапынан сәтті жүзеге асырылмаған. Тинтин профессор Тополиноның үйінде қарастыратын кітап – Лесли Э. Саймонның «Екінші дүниежүзілік соғыстағы неміс зерттеулері» (авторы – АҚШ армиясының зейнеткер генерал-майоры) шынымен де болды және 1947 жылы жарық көрді. Герже кітаптың атауын француз тіліне аудармай, ағылшын тілінде қалдырды, бірақ кітап мұқабасының дизайнын өзгертті, одан көзге түсетін свастиканы алып тастады. Кітаптың кіріктірілуі «Тинтеннің оқиғаларында» екінші дүниежүзілік соғысқа сілтеме жасайтын сирек мысалдардың бірі. Ұялы қарудың суреті де шынайы. Герже кейіпкерге Тополино деп ат қою шешімі Уолт Диснейге сілтеме жасады, өйткені оның Микки Маус кейіпкері итальян тілінде Тополино деп аталды. Герже өзінің досы және әріптесі, бұрынғы опера әншісі Эдгар П. Джейкобсқа сілтеме жасап, Кастафиоремен бірге опера спектаклінің тізіміне Якобини есімді кейіпкерді қосты. Сондай-ақ, ол өзін репортер ретінде эпизодтық рөлде көрсетті.
Жарияланым
"Калкулус ісі" 1954 жылғы 22 желтоқсанда "Тинтин" журналының Рождестволық санында бөлім-бөлім жариялануды бастады және 1956 жылғы 22 ақпанға дейін сол журналдың беттерінде жарияланды. Бұл "Тинтиннің оқиғалары" сериясының "Ред Ракхэмнің қазынасынан" (1944) кейін үздіксіз жарияланған алғашқы туындысы болды. Бөлім-бөлім жариялану 1955 жылдың ақпан айында француз тіліндегі "Тинтен" журналында басталды. Кейіннен ол 1956 жылы Кастерман баспасынан "L'Affaire Tournesol" деген атпен жеке кітап ретінде жарық көрді. Осы кітапқа Герже мұқабасын өзі жасады; бастапқыда мұқабада Тинтин мен Хаддоктың Бордурия әскерлерінен Калькулусты жасырып жатқаны бейнеленген, бірақ ол кейіннен суреттің шеттеріне драмалық эффект үшін сынық сары шыны қосты.
Санаткерлік талдау
Гарри Томпсон пікір білдіргендей, оқиғаның соңы біршама қанағаттандырмайтын және асығыс болғанымен, ол «барлық Тинтин кітаптарының арасындағы ең жақсысы» болып қала берді. Биограф Бенуа Питерс келісіп, оны «Гержедің шедеврi», «классикалық комикстің шедеврi» деп сипаттады. Басқа жерде ол оны «өзінің ең керемет кітаптарының бірі» деп атап, Ваггты «Тинтиннің оқиғаларының соңғы ұлы тұлғасы» деп сипаттады. Питерс бұл оқиғаның «Джон Бухан немесе Эрик Амблерге лайықты тыңшы романының атмосферасы» бар екенін айтты. Сол сияқты, Фарр «Калькулус ісін» «Герженің ең үздік туындыларының бірі» деп сипаттады. Оның өмірбаянын жазған Пьер Асулин «суреттер мен сценарий өте жарқын әрі бай, оқиғаның бастауынан соңына дейін біркелкі» екенін атап өтті. Жан Марк Лоффисье мен Рэнди Лоффисье Вагг пен Каттс қасапшының енгізілуі «сериядағы тағы бір маңызды бұрылыс нүктесі» екенін мәлімдеді, Ваггтың «ащы және табысты әлеуметтік сатира» ретінде бейнеленуін жоғары бағалады. Олар Сильдавияның оқиғадағы қарсыласы ретінде енгізілуіне сын айтып, Сильдавиялықтардың Калькулусты ұрлауға тырысуы «сенімге түсініксіз» екенін мәлімдеді, себебі олар Калькулус пен Тинтиннің одақтастары ретінде «Айға сапар» (1953) және «Айдағы саяхатшылар» (1954) екі томдық оқиғасында, сондай-ақ бұрынғы «Оттокар патшаның жезшесі» (1939) шығармасында көрінген. Лоффисьелер «сюжет таныс әлемге біршама күштеп енгізілгендей» және «Герже оқиғаның әрекеттік бөлігіне аса ден қоймағандай» сезімде болды, соңында оған бес жұлдыздың үшеуін берді. «Тинтиннің оқиғалары» туралы психоаналитикалық зерттемесінде әдеби сыншы Жан-Мари Апостолидес «Калькулус ісінің» серияның үшінші және соңғы кезеңінің басталуын білдіргенін айтты, ол Герже «айналым мен келісімдер» арқылы басқарылатын әлемді бейнелеуімен сипатталатынын сендірді, онда «детективтік жұмыс кез келген мистикалық ізденістен басымдық алады». Апостолидес «Калькулус ісін» Калькулустың «жеңісі де, жеңілісі де» деп қарастырды. Ол Калькулус бұрынғы екі томдық оқиғада «бейтарап тұлғаға» айналған болса, мұнда ультрадыбыстық қару жасауы арқылы «Жаман анаға» айналғанын, ол Марлинспайк тыныштығына және әлемдік бейбітшілікке де қауіп төндіретінін айтты. Ол оқиғаның соңында Калькулустың ультрадыбыстық құрылғысының жоспарларын өртеуін «символдық кастрация» деп қарастырды, бұл кейіпкерге «Одиптің әкесі болуға мүмкіндік береді, онымен ұлдары [Тинтин мен Хаддок] бәсекелесе алады», осылайша серияның «отбасылық иерархиясын» тұрақтандырады. Әдеби сыншы Том Маккарти «Калькулус ісі» Тинтиннің бұрынғы «Тинтин Советтер елінде» (1930) және «Тинтин Конгода» (1931) сияқты шығармалардағыдай саяси емес екенін көрсетеді деп сенді; керісінше, Тинтин «тоталитаризммен күресу немесе оны әшкерелеу үшін емес», Калькулусты құтқару үшін Бордурияға барады. Калькулус «айлық кітаптарында бейнеленген кейіпке қарсы немесе кері нұсқасы» болып табылатын «компромитке түскен гений» болды. Тинтин мен Хаддок Бордурияға келгенде, олар «құрметті қонақтар ретінде қабылданады, бірақ шын мәнінде полиция мемлекетінің тұтқындары», бұл «Көк лотоста» Тинтин өзін тұтқын деп ойлаған, бірақ шын мәнінде қонақ болған жағдайдың керісі. «Алтын тырнақты краб» (1941) сияқты «Калькулус ісі» де «бір ұзын темекі іздері» болды, темекілер оқиға бойындағы маңызды жайттарды білдіреді. Опера үйіндегі Тинтин мен Хаддоктың Спонц пен Кастафиореге тыңдаған көрінісін ол Дэвид Линчтің 1986 жылғы «Көк барқыт» фильміндегі Джеффри Бомонттың Дороти Валленс пен Фрэнк Буттың жыныстық әрекеттеріне тыңдаған көрінісімен салыстырды.
Бейімделулер
1957 жылы Belvision Studios анимациялық компаниясы Гержедің түпнұсқа комикстеріне негізделген түсті адаптациялардың бірнешесін жасады, сегіз «Әңгімесін» күнделікті бес минуттық эпизодтардан тұратын серияға ( «Гержедің Тинтиннің оқиғалары» деп аталды) бейімдеді. «The Calculus Affair» ( «The Calculus Case» деп қайта аталды) екінші сериядағы сегізінші оқиға болды, оны Рей Госсенс режиссерлік етті және Грег жазды, ол өзі белгілі карикатурист және кейінірек Тинтин журналының бас редакторы болды. 1991 жылы француздық Ellipse студиясы мен канадалық Nelvana анимациялық компаниясы бірлесіп, 21 оқиғаны 22 минуттық эпизодтардан тұратын серияға бейімдеді. «The Calculus Affair» «Тинтиннің оқиғалары» сериалының он алтыншы және он жетінші эпизодтары болды. Стефан Бернаскони режиссерлік еткен бұл серия «жалпылай адал» деп бағаланды, композициялар түпнұсқа комикстің кадрларынан тікелей алынған.